46 Uygulamalı Özet: Temeller
Bu sayfa, kitabın kompleks sayılardan ters türevlere uzanan birinci bölümünü ispatsız, soru çözmeye dönük bir kopya kâğıdı olarak toplar. Uygulamada en sık gelen sorular şunlardır: bir sayıyı \(x + iy\) ya da üstel biçimde yazmak, yüksek bir kuvveti ya da bütün \(n\)-inci kökleri bulmak, bir fonksiyonun nerede türevlenebilir ve analitik olduğunu Cauchy-Riemann denklemleriyle belirlemek, bir harmonik fonksiyonun eşleniğini kurmak, \(\log z\), \(z^c\) ya da \(\cos z = w\) gibi çok değerli ifadeleri hesaplamak, bir çevre integralini hesaplamak ya da ML eşitsizliğiyle sınırlamak. Her soru tipi için adım adım bir yol, gerekli formül tabloları, kısa yollar, sık yapılan hatalar ve yeni sayılarla tam çözülmüş kısa örnekler verilir. Her kural, gerekçesinin bulunduğu tanıma ya da teoreme bağlanır.
46.1 Soru Tipine Göre Yöntem
Bir soruyu okuyunca ilk iş, hangi kalıba girdiğini ve hangi aracın en kısa yol olduğunu belirlemektir. Aşağıdaki tablo soru kalıplarını yöntemlerle eşleştirir.
| Soruda istenen | Yöntem | Bu sayfada |
|---|---|---|
| Bir bölümü \(x + iy\) biçiminde yazmak | Pay ve paydayı paydanın eşleniğiyle çarp | Bölüm 46.2 |
| Bir modül için üst ya da alt sınır | Üçgen eşitsizliği ve ters yönlüsü | Bölüm 46.2 |
| \(\operatorname{Arg} z\), üstel form, yüksek kuvvet | Çeyrek düzeltmeli \(\arctan\), \(z^n = r^n e^{in\theta}\) | Bölüm 46.3 |
| \(z^n = z_0\) denklemi, bütün kökler | Kök formülü, \(\omega_n\) ile döndürme | Bölüm 46.4 |
| Bir küme açık, kapalı, domen mi? | Merkez-yarıçap biçimi, sınırı bul | Bölüm 46.5 |
| Limit var mı, \(z \to \infty\) limiti | İki yol testi, \(1/z\) sözlüğü | Bölüm 46.6 |
| Nerede türevlenebilir, nerede analitik? | Cauchy-Riemann ve süreklilik | Bölüm 46.7 |
| Harmonik eşlenik, analitik \(f\)’yi bulmak | Cauchy-Riemann’ı integralle | Bölüm 46.8 |
| \(\log z\), \(z^c\), \(e^z = w\), \(\cos z = w\) | Tanıma dön, \(\log\) ile çöz | Bölüm 46.9 |
| Bir çevre integrali | Ters türev varsa uç değerler, yoksa parametrize et | Bölüm 46.10 |
| İntegralin modülü için sınır | ML eşitsizliği | Bölüm 46.11 |
46.2 Cebirsel İşlemler, Modül ve Eşlenik
Toplama ve çarpma bileşenlerle yapılır; bölmede ise payda eşlenikle reel sayıya çevrilir. Modül sorularının hepsi aşağıdaki birkaç özdeşlik ve üçgen eşitsizliğiyle kapanır (Tanım 2.1, Tanım 2.2, Teorem 2.1).
| Özdeşlik | Ne işe yarar |
|---|---|
| \(z\bar{z} = \lvert z \rvert^2\) | Bölme: \(\dfrac{z_1}{z_2} = \dfrac{z_1 \bar{z}_2}{\lvert z_2 \rvert^2}\) |
| \(\operatorname{Re} z = \dfrac{z + \bar{z}}{2}\), \(\operatorname{Im} z = \dfrac{z - \bar{z}}{2i}\) | \(x\) ve \(y\)’yi \(z\) ile yazmak |
| \(\overline{z_1 \pm z_2} = \bar{z}_1 \pm \bar{z}_2\), \(\overline{z_1 z_2} = \bar{z}_1 \bar{z}_2\) | Eşleniği içeri dağıtmak |
| \(\lvert z_1 z_2 \rvert = \lvert z_1 \rvert \lvert z_2 \rvert\), \(\left\lvert \dfrac{z_1}{z_2} \right\rvert = \dfrac{\lvert z_1 \rvert}{\lvert z_2 \rvert}\) | Modülü çarpanlara dağıtmak |
| \(\lvert z_1 + z_2 \rvert \le \lvert z_1 \rvert + \lvert z_2 \rvert\) | Bir payı yukarıdan sınırlamak |
| \(\lvert z_1 + z_2 \rvert \ge \big\lvert \lvert z_1 \rvert - \lvert z_2 \rvert \big\rvert\) | Bir paydayı aşağıdan sınırlamak |
| \(\lvert z - z_0 \rvert = R\) | \(z_0\) merkezli \(R\) yarıçaplı çember |
- \(\lvert z_1 + z_2 \rvert = \lvert z_1 \rvert + \lvert z_2 \rvert\) genelde yanlıştır; yalnız eşitsizlik vardır.
- Kompleks sayılar arasında \(<\) sıralaması yoktur; \(z_1 < z_2\) ancak modüller ya da reel kısımlar için yazılır.
Örnek 46.1 (Kare Alıp Eşlenikle Bölme) \(\dfrac{(1 + 2i)^2}{3 - 4i}\) sayısını \(x + iy\) biçiminde yazınız.
Çözüm
Önce pay:
\[(1 + 2i)^2 = 1 + 4i + 4i^2 = -3 + 4i\]
Paydanın eşleniği \(3 + 4i\) ve \(\lvert 3 - 4i \rvert^2 = 25\) olduğundan
\[\frac{-3 + 4i}{3 - 4i} = \frac{(-3 + 4i)(3 + 4i)}{25} = \frac{-9 - 12i + 12i + 16i^2}{25} = \frac{-25}{25} = -1\]
Sağlama: \(-1 \cdot (3 - 4i) = -3 + 4i\) payı verir. Modüllerle de kontrol edilebilir: \(\lvert -3 + 4i \rvert = \lvert 3 - 4i \rvert = 5\) olduğundan sonucun modülü \(1\) olmalıdır.
\(\blacksquare\)
46.3 Kutupsal Form, Esas Argüman ve Kuvvetler
Çarpma, bölme ve kuvvet üstel formda tek satırdır: modüller çarpılır, argümanlar toplanır. Bunun için önce \(r = \lvert z \rvert\) ve \(\operatorname{Arg} z \in (-\pi, \pi]\) bulunur (Tanım 3.1, Teorem 3.1).
| Konum | \(\operatorname{Arg} z\) |
|---|---|
| \(x > 0\) (I. ve IV. çeyrek) | \(\arctan(y/x)\) |
| \(x < 0\), \(y \ge 0\) (II. çeyrek, negatif reel eksen) | \(\arctan(y/x) + \pi\) |
| \(x < 0\), \(y < 0\) (III. çeyrek) | \(\arctan(y/x) - \pi\) |
| \(x = 0\), \(y > 0\) ya da \(y < 0\) | \(\pi/2\) ya da \(-\pi/2\) |
| Sayı | Üstel form | Sayı | Üstel form |
|---|---|---|---|
| \(1 + i\) | \(\sqrt{2}\,e^{i\pi/4}\) | \(-1\) | \(e^{i\pi}\) |
| \(\sqrt{3} + i\) | \(2e^{i\pi/6}\) | \(i\) | \(e^{i\pi/2}\) |
| \(1 + \sqrt{3}\,i\) | \(2e^{i\pi/3}\) | \(-i\) | \(e^{-i\pi/2}\) |
| \(-1 + i\) | \(\sqrt{2}\,e^{i3\pi/4}\) | \(-1 - i\) | \(\sqrt{2}\,e^{-i3\pi/4}\) |
Üstel formda kurallar (Teorem 3.2): \[z_1 z_2 = r_1 r_2\, e^{i(\theta_1 + \theta_2)}, \qquad \frac{z_1}{z_2} = \frac{r_1}{r_2}\, e^{i(\theta_1 - \theta_2)}, \qquad z^n = r^n e^{in\theta}.\]
- Üstel forma çevir. \(r = \lvert z \rvert\) ve \(\theta = \operatorname{Arg} z\)’yi tablodan oku.
- Kuvveti al. \(z^n = r^n e^{in\theta}\); \(n\) negatif olabilir.
- Açıyı indirge. \(n\theta\)’ya \(2\pi\)’nin uygun katını ekleyip çıkararak \((-\pi, \pi]\) aralığına getir ve \(\cos\), \(\sin\) değerlerini yaz.
Kısa yollar.
- \(\arctan(y/x)\) yalnız sağ yarı düzlemde esas argümanı verir; sol yarıda \(\pm\pi\) düzeltmesi unutulmaz.
- \(\operatorname{Arg}(z_1 z_2) = \operatorname{Arg} z_1 + \operatorname{Arg} z_2\) genelde yanlıştır; toplam gerekirse \(2\pi\) eklenip çıkarılarak \((-\pi, \pi]\)’ye indirgenir. Küme olarak \(\arg(z_1 z_2) = \arg z_1 + \arg z_2\) her zaman doğrudur.
- \(\lvert e^{i\theta} \rvert = 1\) olduğundan \(z = z_0 + Re^{i\theta}\) \((0 \le \theta \le 2\pi)\) bir çemberi parametreler.
Örnek 46.2 (Onuncu Kuvvet) \((-1 + i)^{10}\) sayısını \(x + iy\) biçiminde yazınız.
Çözüm
\(-1 + i\) ikinci çeyrektedir: \(r = \sqrt{2}\) ve
\[\operatorname{Arg}(-1 + i) = \arctan(-1) + \pi = \frac{3\pi}{4}\]
Kuvvet kuralıyla
\[(-1 + i)^{10} = \big(\sqrt{2}\big)^{10} e^{i\,30\pi/4} = 32\, e^{i\,15\pi/2}\]
Açıyı indirgeyelim: \(\dfrac{15\pi}{2} - 8\pi = -\dfrac{\pi}{2}\). Dolayısıyla
\[(-1 + i)^{10} = 32\, e^{-i\pi/2} = 32\,(0 - i) = -32i\]
Sağlama: \((-1 + i)^2 = -2i\) olduğundan
\[(-1 + i)^{10} = (-2i)^5 = -32\, i^5 = -32i\]
\(\blacksquare\)
46.4 Kökler
Sıfırdan farklı her sayının tam \(n\) tane \(n\)-inci kökü vardır ve hepsi \(\sqrt[n]{r_0}\) yarıçaplı çember üzerinde, eşit aralıklıdır (Teorem 4.1):
\[c_k = \sqrt[n]{r_0}\, \exp\!\left[i\left(\frac{\theta_0}{n} + \frac{2k\pi}{n}\right)\right] \qquad (k = 0, 1, \dots, n - 1)\]
- \(z_0 = r_0 e^{i\theta_0}\) yaz; \(\theta_0 = \operatorname{Arg} z_0\) seçilirse \(c_0\) esas kök olur.
- Modül: \(\sqrt[n]{r_0}\), pozitif reel kök.
- Açılar: \(\dfrac{\theta_0}{n}\)’den başla, \(\dfrac{2\pi}{n}\) adımlarla \(n\) açı yaz.
- Her kökü \(x + iy\) biçimine çevir; birini \(n\)-inci kuvvetini alarak sına.
Kısa yollar.
- \(\omega_n = e^{i2\pi/n}\) ise \(c_k = c_0\,\omega_n^k\): kökler, bir kökün art arda \(2\pi/n\) kadar döndürülmesidir. Karekökler için \(c_1 = -c_0\).
- \(az^2 + bz + c = 0\) denkleminde kökler \(\dfrac{-b + (b^2 - 4ac)^{1/2}}{2a}\)’dır; \((b^2 - 4ac)^{1/2}\)’nin iki değeri iki kökü verir.
Örnek 46.3 (Dördüncü Kökler) \(z^4 = -8 + 8\sqrt{3}\,i\) denkleminin bütün köklerini bulunuz.
Çözüm
\(\lvert -8 + 8\sqrt{3}\,i \rvert = \sqrt{256} = 16\); sayı ikinci çeyrektedir ve \(\arctan(-\sqrt{3}) + \pi = 2\pi/3\), yani \(-8 + 8\sqrt{3}\,i = 16\,e^{i2\pi/3}\). Kökler
\[c_k = 2\exp\!\left[i\left(\frac{\pi}{6} + \frac{k\pi}{2}\right)\right] \qquad (k = 0, 1, 2, 3)\]
biçimindedir. Açılar \(\pi/6\), \(2\pi/3\), \(7\pi/6\), \(5\pi/3\) olduğundan
\[c_0 = \sqrt{3} + i, \qquad c_1 = -1 + \sqrt{3}\,i, \qquad c_2 = -\sqrt{3} - i, \qquad c_3 = 1 - \sqrt{3}\,i\]
Her biri bir öncekinin \(i\) ile çarpımıdır (\(\omega_4 = i\)). Sağlama: \((\sqrt{3} + i)^2 = 2 + 2\sqrt{3}\,i\) ve
\[(2 + 2\sqrt{3}\,i)^2 = 4 - 12 + 8\sqrt{3}\,i = -8 + 8\sqrt{3}\,i\]
\(\blacksquare\)
46.5 Kümeler ve Bölgeler
Bir kümenin türünü belirlemek için önce koşul merkez-yarıçap ya da doğru biçimine getirilir, sonra sınırı bulunur ve sınırın ne kadarının kümede olduğuna bakılır (Tanım 5.2, Tanım 5.3).
| Koşul | Geometri |
|---|---|
| \(\lvert z - z_0 \rvert < R\), \(\le R\), \(= R\) | Açık disk, kapalı disk, çember |
| \(R_1 < \lvert z - z_0 \rvert < R_2\) | Halka (domen) |
| \(\lvert az + b \rvert < c\) | \(\left\lvert z + \dfrac{b}{a} \right\rvert < \dfrac{c}{\lvert a \rvert}\) diski |
| \(\lvert z - a \rvert = \lvert z - b \rvert\) | \(a\) ile \(b\)’yi birleştiren doğru parçasının orta dikmesi |
| \(\operatorname{Re} z > c\), \(\operatorname{Im} z > c\) | Açık yarı düzlem |
| \(\alpha < \arg z < \beta\) (\(z \ne 0\)) | İki ışın arasındaki açık açı bölgesi |
| Soru | Bakılacak şey |
|---|---|
| Açık mı? | Sınırının hiçbir noktasını içermiyor mu? |
| Kapalı mı? | Sınırının bütün noktalarını içeriyor mu? |
| Domen mi? | Açık, bağlantılı ve boş değil mi? |
| Bölge mi? | Bir domen ile sınırının bir kısmının birleşimi mi? |
| Sınırlı mı? | Bir \(\lvert z \rvert \le R\) diskine sığıyor mu? |
“Açık değil” demek “kapalı” demek değildir. Sınırının yalnız bir kısmını içeren küme ne açık ne kapalıdır; \(\mathbb{C}\) ise hem açık hem kapalıdır.
Örnek 46.4 (Yarı Kapalı Halkanın Sınıflandırılması) \(S = \{z : 1 < \lvert z - i \rvert \le 3\}\) kümesinin açık, kapalı, domen, bölge ve sınırlı olup olmadığını belirleyiniz.
Çözüm
\(S\), \(i\) merkezli bir halkadır. Sınırı iki çemberdir: \(\lvert z - i \rvert = 1\) ve \(\lvert z - i \rvert = 3\).
- Açık değil: dış çemberin noktaları \(S\)’dedir ama iç nokta değildir.
- Kapalı değil: iç çemberin noktaları sınır noktasıdır ama \(S\)’de değildir.
- Domen değil: açık olmadığı için.
- Bölge: \(1 < \lvert z - i \rvert < 3\) açık halkası bir domendir; \(S\) bu domene sınırın bir kısmı eklenerek elde edilir.
- Sınırlı: her \(z \in S\) için \(\lvert z \rvert \le \lvert z - i \rvert + \lvert i \rvert \le 4\).
\(\blacksquare\)
46.6 Limit ve Süreklilik
Kompleks limit her yönden ve her eğri boyunca aynı değeri ister; bu yüzden limitin yokluğu iki farklı yolla, varlığı ise bir modül kestirimiyle gösterilir (Tanım 7.1). Sonsuz içeren limitler sıradan limitlere çevrilir (Teorem 7.3):
| İstenen | Çevrilmiş hâli |
|---|---|
| \(\lim\limits_{z \to z_0} f(z) = \infty\) | \(\lim\limits_{z \to z_0} \dfrac{1}{f(z)} = 0\) |
| \(\lim\limits_{z \to \infty} f(z) = w_0\) | \(\lim\limits_{z \to 0} f\!\left(\dfrac{1}{z}\right) = w_0\) |
| \(\lim\limits_{z \to \infty} f(z) = \infty\) | \(\lim\limits_{z \to 0} \dfrac{1}{f(1/z)} = 0\) |
Kısa yollar.
- Limit yokluğu için ilk denenecek yollar reel eksen (\(z = x\)), sanal eksen (\(z = iy\)) ve \(y = mx\) doğrularıdır.
- Limit varlığı için \(\lvert f(z) - w_0 \rvert \le K \lvert z - z_0 \rvert\) gibi bir sınır yeter. Örneğin \(\lvert \operatorname{Re} z \rvert \le \lvert z \rvert\) ve \(\lvert \operatorname{Im} z \rvert \le \lvert z \rvert\).
- Rasyonel fonksiyonda \(z \to \infty\) iken pay ve payda en yüksek kuvvetle bölünür.
Örnek 46.5 (Reel Kısmın z’ye Oranı) \(\displaystyle\lim_{z \to 0} \frac{\operatorname{Re} z}{z}\) limitinin var olmadığını gösteriniz.
Çözüm
Reel eksen boyunca \(z = x \ne 0\) için oran \(\dfrac{x}{x} = 1\)’dir. Sanal eksen boyunca \(z = iy \ne 0\) için \(\operatorname{Re} z = 0\) olduğundan oran \(0\)’dır. \(0\)’ın her delinmiş komşuluğunda oranın \(1\) ve \(0\) değerlerini aldığı noktalar vardır; limit var olsaydı iki yol aynı değeri vermeliydi. O hâlde limit yoktur.
\(\blacksquare\)
46.7 Türevlenebilirlik ve Analitiklik
\(f = u + iv\)’nin bir noktada türevi varsa Cauchy-Riemann denklemleri orada sağlanır (Teorem 9.1); denklemler bir komşulukta var olan ve noktada sürekli kısmi türevlerle birlikte sağlanıyorsa türev vardır (Teorem 9.2). Analitiklik ise bir komşulukta türevlenebilirliktir (Tanım 10.1).
\[u_x = v_y, \qquad u_y = -v_x, \qquad f'(z) = u_x + iv_x\]
- Bileşenleri ayır. \(z = x + iy\) koyarak \(u(x, y)\) ve \(v(x, y)\)’yi yaz.
- Denklemleri çöz. \(u_x = v_y\) ve \(u_y = -v_x\)’i birlikte sağlayan noktaları bul. Bu küme dışında türev yoktur.
- Sürekliliği denetle. Kısmi türevler bu noktalarda sürekliyse (polinom, \(e^x\), \(\sin y\) gibi ifadelerde her zaman) türev vardır: \(f' = u_x + iv_x\).
- Analitikliği oku. Bulunan küme açık bir küme içeriyorsa \(f\) orada analitiktir; küme yalnız noktalar ya da eğrilerden oluşuyorsa \(f\) hiçbir yerde analitik değildir.
| Fonksiyon | Türevlenebildiği yer | Analitik olduğu yer |
|---|---|---|
| Polinom, \(e^z\), \(\sin z\), \(\cos z\) | Her yer | Her yer (tam) |
| \(P(z)/Q(z)\) | \(Q(z) \ne 0\) | \(Q(z) \ne 0\) |
| \(\bar{z}\), \(\operatorname{Re} z\), \(\operatorname{Im} z\) | Hiçbir yer | Hiçbir yer |
| \(\lvert z \rvert^2\) | Yalnız \(z = 0\) | Hiçbir yer |
Kutupsal biçimde (\(z = re^{i\theta}\), \(r > 0\)) denklemler \(ru_r = v_\theta\), \(u_\theta = -rv_r\) ve türev \(f'(z) = e^{-i\theta}(u_r + iv_r)\)’dir (Teorem 9.3). İfadede \(r\) ve \(\theta\) varsa bu biçim daha kısadır.
- Cauchy-Riemann denklemlerinin bir noktada sağlanması tek başına türevi garanti etmez; süreklilik koşulu da gerekir.
- Bir doğru üzerinde türevlenebilen fonksiyon orada analitik değildir: doğrunun hiçbir noktasının bütün bir komşuluğu türevlenebilirlik kümesinde kalmaz.
Örnek 46.6 (Yalnız Bir Eksende Türevlenebilen Fonksiyon) \(f(z) = 2xy + i\big(x^2 + y^2\big)\) fonksiyonunun nerede türevlenebilir ve nerede analitik olduğunu bulunuz; türevlenebildiği yerde \(f'(z)\)’yi hesaplayınız.
Çözüm
\(u = 2xy\), \(v = x^2 + y^2\) olduğundan
\[u_x = 2y, \qquad u_y = 2x, \qquad v_x = 2x, \qquad v_y = 2y\]
Birinci denklem \(u_x = v_y\) her yerde sağlanır. İkinci denklem \(u_y = -v_x\), yani \(2x = -2x\), yalnız \(x = 0\) iken sağlanır. Dört kısmi türev her yerde süreklidir; dolayısıyla \(f\) tam olarak sanal eksen üzerinde türevlenebilir ve orada
\[f'(iy) = u_x + iv_x = 2y + i \cdot 0 = 2y\]
Sanal eksen hiçbir açık küme içermediğinden \(f\) hiçbir yerde analitik değildir.
\(\blacksquare\)
46.8 Harmonik Fonksiyon ve Harmonik Eşlenik
\(H_{xx} + H_{yy} = 0\) sağlayan fonksiyon harmoniktir (Tanım 11.1). Analitik bir fonksiyonun bileşenleri harmoniktir (Teorem 11.1) ve \(u + iv\) analitiktir ancak ve ancak \(v\), \(u\)’nun harmonik eşleniğiyse (Teorem 11.2).
- Harmonikliği denetle: \(u_{xx} + u_{yy} = 0\).
- Birinci denklemi \(y\)’ye göre integralle: \(v_y = u_x\)’ten \(v = \int u_x\,dy + \varphi(x)\).
- İkinci denklemle \(\varphi\)’yi bul: \(v_x = -u_y\) koşulunda \(y\)’li terimler sadeleşmelidir; kalan \(\varphi'(x)\) integrallenir.
- \(f\)’yi \(z\) cinsinden yaz: \(f = u + iv\)’yi bilinen ifadelere (\(z^2\), \(z^3\), \(e^z\), …) eşle.
Kısa yol. Cauchy-Riemann’dan \(f'(z) = u_x - iu_y\)’dir (Teorem 9.1). Bu ifadede \(y = 0\) koyup \(x\) yerine \(z\) yazmak \(f'(z)\)’yi verir, çünkü iki analitik fonksiyon reel eksenin bir parçasında çakışırsa her yerde çakışır (Teorem 12.2). Sonra \(f'\)’nin ters türevi alınır; \(v\), \(f\)’nin sanal kısmıdır. Yöntem 4. adımdaki eşleştirmeyi denetlemek için de kullanılır.
- Sıra önemlidir: \(v\), \(u\)’nun eşleniği ise \(u\), \(v\)’nin eşleniği olmayabilir; \(v\)’nin eşleniği \(-u\)’dur.
- 2. adımdaki “sabit” \(x\)’e bağlıdır; \(\varphi(x)\) yerine sabit \(C\) yazmak hatadır.
Örnek 46.7 (Karışık Terimli Bir Harmonik Fonksiyonun Eşleniği) \(u(x, y) = x^2 - y^2 - 4xy + 3x\) fonksiyonunun harmonik olduğunu gösteriniz; bir harmonik eşleniğini ve karşılık gelen analitik \(f\) fonksiyonunu bulunuz.
Çözüm
Harmoniklik. \(u_x = 2x - 4y + 3\), \(u_y = -2y - 4x\); \(u_{xx} = 2\), \(u_{yy} = -2\) ve toplam sıfırdır.
Birinci denklem. \(v_y = u_x = 2x - 4y + 3\); \(y\)’ye göre integralle:
\[v = 2xy - 2y^2 + 3y + \varphi(x)\]
İkinci denklem. \(v_x = -u_y\) olmalı:
\[2y + \varphi'(x) = 2y + 4x \implies \varphi'(x) = 4x \implies \varphi(x) = 2x^2 + C\]
Böylece \(v = 2x^2 - 2y^2 + 2xy + 3y + C\).
\(f\)’nin \(z\) cinsinden yazılışı. Kısa yolla \(f'(z) = u_x - iu_y\)’de \(y = 0\), \(x = z\) koyalım:
\[f'(z) = (2z + 3) - i(-4z) = (2 + 4i)z + 3 \implies f(z) = (1 + 2i)z^2 + 3z + iC\]
Denetim: \(z^2 = x^2 - y^2 + 2ixy\) olduğundan \((1 + 2i)z^2 + 3z\)’nin reel kısmı \(x^2 - y^2 - 4xy + 3x = u\), sanal kısmı \(2x^2 - 2y^2 + 2xy + 3y = v - C\)’dir.
\(\blacksquare\)
46.9 Elemanter Fonksiyonlar
Bütün elemanter fonksiyonlar üstel fonksiyondan kurulur; bu yüzden takılınan her soruda tanıma dönmek en kısa yoldur.
| Fonksiyon | Tanım | Sıfırları | Periyot | Türev |
|---|---|---|---|---|
| \(e^z\) | \(e^x(\cos y + i\sin y)\) | Yok | \(2\pi i\) | \(e^z\) |
| \(\sin z\) | \(\dfrac{e^{iz} - e^{-iz}}{2i}\) | \(n\pi\) | \(2\pi\) | \(\cos z\) |
| \(\cos z\) | \(\dfrac{e^{iz} + e^{-iz}}{2}\) | \(\dfrac{\pi}{2} + n\pi\) | \(2\pi\) | \(-\sin z\) |
| \(\sinh z\) | \(\dfrac{e^z - e^{-z}}{2}\) | \(n\pi i\) | \(2\pi i\) | \(\cosh z\) |
| \(\cosh z\) | \(\dfrac{e^z + e^{-z}}{2}\) | \(\left(\dfrac{\pi}{2} + n\pi\right)i\) | \(2\pi i\) | \(\sinh z\) |
Ayrıntılar: Tanım 13.1, Tanım 16.1, Teorem 16.1, Tanım 17.1 ve Teorem 17.1. Modül soruları için \(\lvert e^z \rvert = e^x\), \(\arg e^z = \{y + 2n\pi\}\), \(\lvert \sin z \rvert^2 = \sin^2 x + \sinh^2 y\), \(\lvert \cos z \rvert^2 = \cos^2 x + \sinh^2 y\) ve \(\sin(iz) = i\sinh z\), \(\cos(iz) = \cosh z\) köprüleri kullanılır.
| İfade | Formül | Not |
|---|---|---|
| \(\log z\) | \(\ln \lvert z \rvert + i(\operatorname{Arg} z + 2n\pi)\) | Sonsuz değerli (Tanım 14.1) |
| \(\operatorname{Log} z\) | \(\ln \lvert z \rvert + i\operatorname{Arg} z\) | Esas değer (Tanım 14.2) |
| \(e^z = w\) (\(w \ne 0\)) | \(z \in \log w\) | Çözümler \(2\pi i\) aralıklı |
| \(z^c\) | \(e^{c\log z}\) | Genelde çok değerli (Tanım 15.1) |
| \(\operatorname{P.V.}\; z^c\) | \(e^{c\operatorname{Log} z}\) | Esas değer (Tanım 15.2) |
| \(\sin^{-1} z\) | \(-i\log\!\left[iz + (1 - z^2)^{1/2}\right]\) | Teorem 18.1 |
| \(\cos^{-1} z\) | \(-i\log\!\left[z + i(1 - z^2)^{1/2}\right]\) | |
| \(\tan^{-1} z\) | \(\dfrac{i}{2}\log\dfrac{i + z}{i - z}\) |
Ezberlemeye değer değerler: \(\operatorname{Log}(-1) = \pi i\), \(\operatorname{Log} i = \dfrac{\pi i}{2}\), \(\log 1 = 2n\pi i\), \(\operatorname{P.V.}\; i^i = e^{-\pi/2}\).
- Tanımı yaz ve \(W = e^{iz}\) koy: \(\cos z = w\) için \(W + W^{-1} = 2w\), yani \(W^2 - 2wW + 1 = 0\).
- İkinci dereceden denklemi çöz.
- Her kök için \(iz \in \log W\), yani \(z = -i\log W\).
- Sonucu sadeleştir; \(2n\pi\) periyodunun göründüğünü denetle.
- \(\operatorname{Log}(z_1 z_2) = \operatorname{Log} z_1 + \operatorname{Log} z_2\) genelde yanlıştır; özdeşlik yalnız çok değerli \(\log\) için küme anlamında doğrudur (Teorem 14.1).
- \(\operatorname{Log}(z^n) = n\operatorname{Log} z\) de genelde yanlıştır: \(\operatorname{Log}(i^3) = -\pi i/2\), oysa \(3\operatorname{Log} i = 3\pi i/2\).
- \(\lvert \sin z \rvert \le 1\) ve \(e^z > 0\) yalnız reel eksende doğrudur.
- \(\operatorname{Log} z\), negatif reel eksen ve başlangıç noktası üzerinde analitik değildir (Tanım 14.3).
Örnek 46.8 (Kosinüsü Üç Olan Sayılar) \(\cos z = 3\) denkleminin bütün çözümlerini bulunuz.
Çözüm
\(W = e^{iz}\) ile \(\dfrac{W + W^{-1}}{2} = 3\), yani \(W^2 - 6W + 1 = 0\) olur. Kökler
\[W = \frac{6 \pm \sqrt{36 - 4}}{2} = 3 \pm 2\sqrt{2}\]
ve ikisi de pozitif reeldir. \(iz \in \log W\) olduğundan
\[iz = \ln\big(3 \pm 2\sqrt{2}\big) + 2n\pi i \implies z = 2n\pi - i\ln\big(3 \pm 2\sqrt{2}\big)\]
\((3 + 2\sqrt{2})(3 - 2\sqrt{2}) = 1\) olduğundan \(\ln(3 - 2\sqrt{2}) = -\ln(3 + 2\sqrt{2})\)’dir. Çözümler
\[z = 2n\pi \pm i\ln\big(3 + 2\sqrt{2}\big) \approx 2n\pi \pm 1{,}7627\,i \qquad (n = 0, \pm 1, \pm 2, \dots)\]
Sağlama: \(\cos(\pm iy) = \cosh y\) ve
\[\cosh\big(\ln(3 + 2\sqrt{2})\big) = \frac{(3 + 2\sqrt{2}) + (3 - 2\sqrt{2})}{2} = 3\]
\(\blacksquare\)
Örnek 46.9 (Sanal Üslü Bir Kuvvetin Değerleri) \((1 - i)^{2i}\) ifadesinin bütün değerlerini ve esas değerini bulunuz.
Çözüm
\(1 - i = \sqrt{2}\,e^{-i\pi/4}\) olduğundan
\[\log(1 - i) = \ln\sqrt{2} + i\left(-\frac{\pi}{4} + 2n\pi\right)\]
Tanımla
\[2i\log(1 - i) = i\ln 2 - 2\left(-\frac{\pi}{4} + 2n\pi\right) = \frac{\pi}{2} - 4n\pi + i\ln 2\]
ve
\[(1 - i)^{2i} = e^{\pi/2 - 4n\pi}\big[\cos(\ln 2) + i\sin(\ln 2)\big] \qquad (n = 0, \pm 1, \dots)\]
Değerlerin hepsi aynı ışın üzerindedir; modülleri \(e^{4\pi}\) oranında değişir. Esas değer \(n = 0\)’dır:
\[\operatorname{P.V.}\; (1 - i)^{2i} = e^{\pi/2}\big[\cos(\ln 2) + i\sin(\ln 2)\big] \approx 3{,}700 + 3{,}074\,i\]
\(\blacksquare\)
46.10 Çevre İntegralleri ve Ters Türev
Bir çevre integralinde ilk soru, integrandın çevreyi içeren bir domende ters türevi olup olmadığıdır (Teorem 23.1). Varsa yol önemsizdir; yoksa integral tanımla, parametrizasyonla hesaplanır (Tanım 21.1):
\[\int_C f(z)\,dz = \int_a^b f[z(t)]\,z'(t)\,dt\]
- Ters türev ara. Polinom, \(e^{az}\), \(\sin\), \(\cos\) ve \(n \ne -1\) için \((z - z_0)^n\) ters türevlidir; \(\int_C f\,dz = F(z_2) - F(z_1)\). Kapalı çevrede sonuç \(0\)’dır.
- Yoksa parametrize et. \(\bar{z}\), \(\operatorname{Re} z\), \(\operatorname{Im} z\), \(\lvert z \rvert\) içeren integrandlar ve orijini dolanan bir yolda \(1/z\) bu gruptadır. Aşağıdaki tablodan \(z(t)\)’yi seç, \(f[z(t)]\,z'(t)\)’yi kur ve reel integrali al.
- Yönü denetle. Ters yönde integral işaret değiştirir: \(\int_{-C} f\,dz = -\int_C f\,dz\).
| Yol | \(z(t)\) | \(z'(t)\) | Uzunluk |
|---|---|---|---|
| \(z_1\)’den \(z_2\)’ye doğru parçası | \(z_1 + t(z_2 - z_1)\), \(0 \le t \le 1\) | \(z_2 - z_1\) | \(\lvert z_2 - z_1 \rvert\) |
| \(\lvert z - z_0 \rvert = R\), pozitif yön | \(z_0 + Re^{i\theta}\), \(0 \le \theta \le 2\pi\) | \(iRe^{i\theta}\) | \(2\pi R\) |
| Üst yarım çember, \(R\)’den \(-R\)’ye | \(Re^{i\theta}\), \(0 \le \theta \le \pi\) | \(iRe^{i\theta}\) | \(\pi R\) |
Kısa yol. \(C\), pozitif yönlü \(\lvert z - z_0 \rvert = R\) çemberi ve \(n\) tam sayı ise parametrizasyon tek satırda
\[\int_C (z - z_0)^n\,dz = \int_0^{2\pi} iR^{n+1} e^{i(n+1)\theta}\,d\theta = \begin{cases} 2\pi i, & n = -1 \\ 0, & n \ne -1 \end{cases}\]
verir. Bu sonuç ikinci sayfadaki bütün rezidü hesaplarının temelidir (Örnek 26.3).
\(\dfrac{1}{z}\)’nin delinmiş düzlemde ters türevi yoktur; \(\operatorname{Log} z\) yalnız negatif reel ekseni kesmeyen yollarda ters türev olarak kullanılabilir. Orijini dolanan kapalı yolda \(\int_C \dfrac{dz}{z} = 2\pi i\)’dir, \(0\) değil.
Örnek 46.10 (Sanal Kısmın Doğru Parçası Üzerinde İntegrali) \(C\), \(z = 1\)’den \(z = i\)’ye doğru parçası olmak üzere \(\displaystyle\int_C \operatorname{Im} z\,dz\) integralini hesaplayınız.
Çözüm
\(\operatorname{Im} z\) analitik değildir; tanımla hesaplanır. Doğru parçası
\[z(t) = 1 + t(i - 1) = (1 - t) + it, \qquad z'(t) = -1 + i \qquad (0 \le t \le 1)\]
ve \(\operatorname{Im} z(t) = t\)’dir. Böylece
\[\int_C \operatorname{Im} z\,dz = \int_0^1 t\,(-1 + i)\,dt = (-1 + i)\cdot\frac{1}{2} = -\frac{1}{2} + \frac{1}{2}\,i\]
\(\blacksquare\)
Örnek 46.11 (Ters Türevle Yoldan Bağımsız İntegral) \(C\), \(z = 0\)’dan \(z = 1 + i\)’ye uzanan herhangi bir çevre olmak üzere \(\displaystyle\int_C z\,e^{z^2}\,dz\) integralini hesaplayınız.
Çözüm
Zincir kuralıyla \(\dfrac{d}{dz}\,\dfrac{e^{z^2}}{2} = z\,e^{z^2}\); \(F(z) = \dfrac{e^{z^2}}{2}\) tüm düzlemde bir ters türevdir. Dolayısıyla integral yoldan bağımsızdır ve \((1 + i)^2 = 2i\) olduğundan
\[\int_C z\,e^{z^2}\,dz = F(1 + i) - F(0) = \frac{e^{2i} - 1}{2} = \frac{\cos 2 - 1}{2} + \frac{\sin 2}{2}\,i\]
Sayısal olarak bu yaklaşık \(-0{,}708 + 0{,}455\,i\)’dir.
\(\blacksquare\)
46.11 ML Eşitsizliği ile Kestirim
\(C\) üzerinde \(\lvert f(z) \rvert \le M\) ve \(C\)’nin uzunluğu \(L\) ise \(\left\lvert \int_C f(z)\,dz \right\rvert \le ML\)’dir (Teorem 22.2). İkinci sayfadaki has olmayan integrallerde yay integralinin sıfıra gittiği hep bu eşitsizlikle gösterilir.
- \(L\)’yi bul: çember \(2\pi R\), yarım çember \(\pi R\), doğru parçası \(\lvert z_2 - z_1 \rvert\).
- Payı yukarıdan sınırla: \(\lvert a + b \rvert \le \lvert a \rvert + \lvert b \rvert\); \(\lvert e^z \rvert = e^x \le e^{\max x}\).
- Paydayı aşağıdan sınırla: \(\lvert a + b \rvert \ge \lvert a \rvert - \lvert b \rvert\), örneğin \(\lvert z \rvert = R\) üzerinde \(\lvert z^2 + 1 \rvert \ge R^2 - 1\).
- Çarp: \(\left\lvert \int_C f\,dz \right\rvert \le \dfrac{\text{pay sınırı}}{\text{payda sınırı}} \cdot L\).
- Paydada \(\lvert z^2 + 1 \rvert \le R^2 + 1\) yazmak kesrin sınırını küçültür; paydaya yalnız alt sınır konur.
- \(M\), \(C\)’nin tamamı üzerinde geçerli olmalıdır; tek bir noktadaki değer yetmez.
Örnek 46.12 (Üstel Paylı Bir İntegralin Kestirimi) \(C\), pozitif yönlü \(\lvert z \rvert = 2\) çemberi olmak üzere
\[\left\lvert \int_C \frac{e^z}{z^2 + 1}\,dz \right\rvert \le \frac{4\pi e^2}{3}\]
olduğunu gösteriniz.
Çözüm
Uzunluk. \(L = 2\pi \cdot 2 = 4\pi\).
Pay. \(C\) üzerinde \(x = \operatorname{Re} z \le \lvert z \rvert = 2\) olduğundan \(\lvert e^z \rvert = e^x \le e^2\).
Payda. Ters yönlü üçgen eşitsizliğiyle \(\lvert z^2 + 1 \rvert \ge \lvert z \rvert^2 - 1 = 3\).
Sonuç. \(C\) üzerinde \(\left\lvert \dfrac{e^z}{z^2 + 1} \right\rvert \le \dfrac{e^2}{3} = M\) ve
\[\left\lvert \int_C \frac{e^z}{z^2 + 1}\,dz \right\rvert \le ML = \frac{e^2}{3} \cdot 4\pi = \frac{4\pi e^2}{3} \approx 30{,}95\]
Sınır kaba olabilir: integralin gerçek modülü, ikinci sayfadaki rezidü teoremiyle \(2\pi \sin 1 \approx 5{,}29\) çıkar. ML yalnız bir üst sınır verir; asıl gücü, sınır \(R \to \infty\) iken sıfıra gittiğinde ortaya çıkar.
\(\blacksquare\)
Cauchy teoremleri, seriler, rezidüler ve reel integrallerin hesabı için kısa yollar Uygulamalı Özet: İleri Konular sayfasındadır.