47  Uygulamalı Özet

Bu sayfa kitabın yöntemlerini ispatsız, soru çözmeye dönük bir kopya kâğıdı olarak toplar. Analiz 1 uygulamalarının büyük bölümü birkaç kalıba iner: “supremum ve infimumu bulunuz”, “mutlak değerli eşitsizliği çözünüz”, “iki kümenin eşit olduğunu gösteriniz”, “görüntüyü ya da ters görüntüyü bulunuz”, “tümevarımla ispatlayınız”, “limiti tanımla gösteriniz”, “süreksizliğin türünü belirleyiniz”. En ayrıntılı reçeteler, alıştırmalarda en sık karşılaşılan bu tiplere ayrıldı. Her bölümde bir algoritma, ölçüt ve formül tabloları, kısa yollar ve kısa ama tam çözülmüş örnekler var; her kural, gerekçesinin bulunduğu kutuya bağlanır.

47.1 Soru Tipine Göre Yöntem

Soruyu okuyunca ilk iş, hangi aracın istendiğini belirlemektir. Aşağıdaki tablo soru kalıplarını yöntemlerle eşleştirir.

Tablo 47.1: Soru kalıpları ve yöntemler
Soruda istenen Yöntem Bu sayfada
Olumsuzlama, karşıt ters, doğruluk değeri Niceleyicileri çevirme, De Morgan, karşıt ters yasası Bölüm 47.2
İki kümenin eşitliği ya da kapsaması Eleman kovalama, küme yasaları Bölüm 47.3
\(f(A)\), \(f^{-1}(B)\) hesabı, görüntü özdeşlikleri Eşitsizlik çözme, kapsama tablosu Bölüm 47.4
Birebir, örten, ters fonksiyon; bağıntı özellikleri \(f(x_1) = f(x_2)\) denklemi, \(y = f(x)\)’i çözme Bölüm 47.5
Aksiyomlardan bir eşitsizlik kuralı Sıralama kuralları, “her \(\varepsilon\)” kalıbı Bölüm 47.6
Mutlak değerli denklem ya da eşitsizlik Kritik noktalarla durumlara ayırma Bölüm 47.7
Supremum, infimum, maksimum, minimum Üst sınır ve epsilon ölçütü Bölüm 47.8
Her \(n\) için formül, bölünebilme, eşitsizlik Tümevarım Bölüm 47.9
Bir sayının irrasyonel olduğu Olmayana ergi, bilinen irrasyonele indirgeme Bölüm 47.10
Sayılabilirlik, eşgüçlülük, aralık aileleri Birebir-örten eşleme, Arşimet özelliği Bölüm 47.11
Dizi limitini tanımla göstermek \(n_\varepsilon\) seçimi Bölüm 47.12
Dizi limitini hesaplamak, ıraksaklık Baskın terim, özel limitler, alt diziler Bölüm 47.13
Özyineli dizinin limiti Monoton yakınsaklık ve limite geçme Bölüm 47.14
Fonksiyon limiti: tanım, hesap, yokluk \(\delta\) seçimi, sadeleştirme, dizisel ölçüt Bölüm 47.15
Süreklilik, süreksizlik türü, parametre Tek yönlü limitler Bölüm 47.16
Kök varlığı, en büyük değer, düzgün süreklilik Bolzano, Weierstrass, Lipschitz, Cantor Bölüm 47.17
Açık, kapalı, kompakt; yığılma noktaları Tanım, tümleyen, diziler, Heine–Borel Bölüm 47.18

47.2 Mantık ve Niceleyiciler

Olumsuzlama soruları mekanik bir kurala bağlıdır; hata çoğu zaman sözel ifadede gizli kalan niceleyiciyi görmemekten çıkar.

İpucuÜç adımda olumsuzlama
  1. Sembollere çevir. “Her”, “bazı”, “öyle bir … vardır ki” sözlerini \(\forall\) ve \(\exists\) ile yaz; “\(x \in A\) olan her \(x\)” ifadesini \(\forall x \in A\) biçiminde topla.
  2. Niceleyicileri çevir. Sırayı koruyarak \(\forall \leftrightarrow \exists\) değiştir (Sonuç 2.1). Niceleyicinin kümesi (\(\varepsilon > 0\), \(n \in \mathbb{N}\)) olumsuzlanmaz.
  3. Sondaki önermeyi olumsuzla. Aşağıdaki tabloyu kullan: \(<\) yerine \(\ge\), “ve” yerine “veya”, \(p \Rightarrow q\) yerine \(p \wedge \neg q\).
Tablo 47.2: Olumsuzlama tablosu
İfade Olumsuzlaması Dayanak
\(p \wedge q\) \(\neg p \vee \neg q\) Teorem 1.1
\(p \vee q\) \(\neg p \wedge \neg q\) Teorem 1.1
\(p \Rightarrow q\) \(p \wedge \neg q\) Sonuç 1.1
\(p \Leftrightarrow q\) \((p \wedge \neg q) \vee (q \wedge \neg p)\) Tanım 1.8
\(\forall x,\ p(x)\) \(\exists x,\ \neg p(x)\) Teorem 2.1
\(\exists x,\ p(x)\) \(\forall x,\ \neg p(x)\) Teorem 2.1
\(\forall x\ \exists y,\ p(x, y)\) \(\exists x\ \forall y,\ \neg p(x, y)\) Sonuç 2.1
\(a_n \to a\) \(\exists \varepsilon > 0\ \forall N\ \exists n \ge N:\ \lvert a_n - a \rvert \ge \varepsilon\) Önerme 20.2
Tablo 47.3: İspat şablonları (Niceleyiciler ve ispat yöntemleri)
Gösterilecek Şablon
\(p \Rightarrow q\), doğrudan \(p\)’yi varsay, adım adım \(q\)’ya ulaş
\(p \Rightarrow q\), karşıt tersle \(\neg q\)’yu varsay, \(\neg p\)’ye ulaş (Teorem 1.1, madde 7)
\(p\), olmayana ergiyle \(\neg p\)’yi varsay, bir çelişki bul
\(p \Leftrightarrow q\) \(p \Rightarrow q\) ve \(q \Rightarrow p\) yönlerini ayrı ayrı göster
“\(\forall x,\ p(x)\)” yanlıştır Tek bir karşı örnek yeter
“\(\exists x,\ p(x)\)” doğrudur Bir \(x\) göster ve koşulu sağla

Kısa yollar. \(n\) önerme değişkenli bir doğruluk tablosu \(2^n\) satırlıdır. \(p \Rightarrow q\) yalnız \(p\) doğru, \(q\) yanlışken yanlıştır (Tanım 1.7); bir önermenin totoloji olduğunu göstermek için tablo kurmak yerine “yanlış olabilir mi?” diye sorup bu tek satırın imkânsız olduğunu göstermek çoğu zaman daha kısadır. Karşıtı (\(q \Rightarrow p\)) ve tersi (\(\neg p \Rightarrow \neg q\)) asıl önermeye denk değildir; denk olan yalnız karşıt terstir (Tanım 1.9).

Örnek 47.1 (Arşimet Biçimli Bir Önermenin Olumsuzlaması) “Her \(\varepsilon > 0\) için \(\dfrac{1}{n} < \varepsilon\) olan bir \(n \in \mathbb{N}\) vardır.” önermesinin olumsuzlamasını sembollerle yazınız.

Çözüm

Sembollere çevirme. Önerme \(\forall \varepsilon > 0\ \exists n \in \mathbb{N}:\ \dfrac{1}{n} < \varepsilon\) biçimindedir.

Çevirme. Niceleyiciler sırası korunarak değişir, \(<\) ise \(\ge\) olur: \[\exists \varepsilon > 0\ \ \forall n \in \mathbb{N}:\ \ \frac{1}{n} \ge \varepsilon.\] Sözle: “Öyle bir pozitif \(\varepsilon\) vardır ki her \(n\) doğal sayısı için \(\dfrac{1}{n} \ge \varepsilon\)’dur.”

Hangisi doğru? Asıl önerme Sonuç 12.2 gereği doğrudur; dolayısıyla olumsuzlaması yanlıştır. Gerçekten olumsuzlama doğru olsaydı her \(n\) için \(n \le \dfrac{1}{\varepsilon}\) olur, \(\mathbb{N}\) üstten sınırlı çıkardı; bu Teorem 10.9 ile çelişir. \(\blacksquare\)

47.3 Küme Eşitlikleri ve Kapsamalar

Küme eşitliği soruları en sık karşılaşılan ispat tipidir ve hepsi aynı yöntemle, eleman kovalayarak çözülür.

İpucuDört adımda küme eşitliği
  1. İkiye ayır. \(X = Y\) eşitliği \(X \subseteq Y\) ve \(Y \subseteq X\) demektir (Tanım 3.1).
  2. Elemanı aç. \(x \in X\) ifadesini tanımlarla “ve”, “veya”, “değil” bağlaçlarına çevir (Tanım 3.4, Tanım 3.5).
  3. Mantıkla düzenle. Dağılma ve De Morgan yasalarıyla (Teorem 1.1) ifadeyi \(x \in Y\) biçimine getir.
  4. Yönleri denetle. Bütün adımlar “\(\iff\)” ise iki kapsama birlikte biter. Tek yönlü bir adım varsa öbür kapsamayı ayrıca yaz; kapsama yanlışsa küçük, somut kümelerle karşı örnek ver.
Tablo 47.4: Sık kullanılan küme özdeşlikleri
Özdeşlik Dayanak
\(A \setminus B = A \cap (X \setminus B)\) Teorem 3.1
\(A \cap (B \cup C) = (A \cap B) \cup (A \cap C)\) Teorem 3.1
\(A \setminus (B \cup C) = (A \setminus B) \cap (A \setminus C)\) Teorem 3.1
\(A \setminus (B \cap C) = (A \setminus B) \cup (A \setminus C)\) Teorem 3.1
\(B \subseteq A \iff A \cap B = B \iff A \cup B = A\) Teorem 3.1
\(X \setminus \bigcup_i A_i = \bigcap_i (X \setminus A_i)\) Teorem 3.3
\(A \,\triangle\, B = (A \cup B) \setminus (A \cap B)\) Önerme 3.4
\(B \cap \bigcup_i A_i = \bigcup_i (B \cap A_i)\) Önerme 3.5

Örnek 47.2 (Birleşimden Fark Almak) \(A\), \(B\), \(C\) kümeleri için \((A \cup B) \setminus C = (A \setminus C) \cup (B \setminus C)\) olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Bir \(x\) için tanımları açalım ve her adımda denk bir ifadeye geçelim: \[ \begin{aligned} x \in (A \cup B) \setminus C &\iff (x \in A \vee x \in B) \wedge x \notin C \\[1mm] &\iff (x \in A \wedge x \notin C) \vee (x \in B \wedge x \notin C) \\[1mm] &\iff x \in A \setminus C \ \vee\ x \in B \setminus C \\[1mm] &\iff x \in (A \setminus C) \cup (B \setminus C). \end{aligned} \] İkinci satırda \((p \vee q) \wedge r \equiv (p \wedge r) \vee (q \wedge r)\) dağılma yasası kullanıldı (Teorem 1.1). Bütün adımlar denklik olduğundan iki kapsama birlikte elde edilir ve eşitlik doğrudur. \(\blacksquare\)

UyarıSık yapılan hatalar
  • \(A \cup B \setminus C\) gibi parantezsiz yazmak: \((A \cup B) \setminus C\) ile \(A \cup (B \setminus C)\) farklı kümelerdir.
  • \(\varnothing\) ile \(\{\varnothing\}\)’yi karıştırmak; ikincisinin bir elemanı vardır.
  • \(\mathcal{P}(A)\) sorularında “eleman” ile “alt küme”yi karıştırmak: \(B \in \mathcal{P}(A) \iff B \subseteq A\) (Tanım 3.3).
  • Bir kapsamayı tek bir örnekle “ispatlamak”. Örnek yalnız çürütmeye yarar.

47.4 Görüntü ve Ters Görüntü

Görüntü ve ters görüntü soruları iki türlüdür: somut bir \(f\) için küme hesabı ve genel bir özdeşliğin ispatı ya da çürütülmesi. İkinci tür için hangi ifadenin eşitlik, hangisinin yalnız kapsama olduğunu bilmek yeter.

Tablo 47.5: Görüntü ve ters görüntü özdeşlikleri (Teorem 5.1, Teorem 5.3, indisli aileler için Teorem 5.2)
İfade Her zaman Eşitlik için yeter koşul
\(f(A_1 \cup A_2)\) ve \(f(A_1) \cup f(A_2)\) \(=\)
\(f(A_1 \cap A_2)\) ve \(f(A_1) \cap f(A_2)\) \(\subseteq\) \(f\) birebir
\(f(A_1 \setminus A_2)\) ve \(f(A_1) \setminus f(A_2)\) \(\supseteq\) \(f\) birebir
\(f^{-1}\) ile \(\cup\), \(\cap\), \(\setminus\), tümleyen \(=\)
\(A\) ve \(f^{-1}(f(A))\) \(\subseteq\) \(f\) birebir
\(f(f^{-1}(B))\) ve \(B\) \(\subseteq\) \(f\) örten

Kısa yol. Ters görüntü bütün küme işlemlerini korur, görüntü yalnız birleşimi. Kapsamanın kesin olduğunu göstermek için hep aynı karşı örnek işe yarar: \(f(x) = x^2\), \(A_1 = [-2, 0]\), \(A_2 = [0, 3]\) için \(f(A_1 \cap A_2) = \{0\}\) ama \(f(A_1) \cap f(A_2) = [0, 4]\). Örten olmayan aynı \(f\) için \(f\big(f^{-1}([-4, 1])\big) = f([-1, 1]) = [0, 1]\) olur.

İpucuÜç adımda ters görüntü hesabı
  1. Tanımı yaz. \(x \in f^{-1}(B) \iff x \in X\) ve \(f(x) \in B\) (Tanım 5.2).
  2. Eşitsizliği çöz. \(f(x) \in B\) koşulunu \(x\) için çöz; ikinci derecede kareye tamamla, sonra mutlak değere geç (Önerme 8.4).
  3. Tanım kümesiyle kesiştir ve uç noktaları yerine koyarak sağla.

Görüntü \(f(A)\) için ise fonksiyonun \(A\) üzerindeki artan ve azalan parçaları belirlenir; uçlardaki ve tepe noktasındaki değerlerden aday aralık bulunur, sonra her \(y\) için \(f(x) = y\) denkleminin \(A\)’da çözümü olduğu gösterilir.

Örnek 47.3 (İkinci Dereceden Bir Fonksiyonda Ters Görüntü) \(f : \mathbb{R} \to \mathbb{R}\), \(f(x) = x^2 - 2x\) olsun. \(f^{-1}([0, 3])\) kümesini bulunuz.

Çözüm

Kareye tamamlama. \(f(x) = (x - 1)^2 - 1\)’dir. Buna göre \[x \in f^{-1}([0, 3]) \iff 0 \le (x - 1)^2 - 1 \le 3 \iff 1 \le (x - 1)^2 \le 4.\]

Mutlak değere geçiş. Önerme 8.4 gereği \((x - 1)^2 \le 4 \iff |x - 1| \le 2\) ve \((x - 1)^2 \ge 1 \iff |x - 1| \ge 1\)’dir. Teorem 8.1 (7) ve (8) ile \[|x - 1| \le 2 \iff -1 \le x \le 3, \qquad |x - 1| \ge 1 \iff x \le 0 \ \text{ veya } \ x \ge 2.\]

Kesişim. İki koşul birlikte \(-1 \le x \le 0\) ya da \(2 \le x \le 3\) verir: \[f^{-1}([0, 3]) = [-1, 0] \cup [2, 3].\] Sağlama: \(f(-1) = f(3) = 3\), \(f(0) = f(2) = 0\); aradaki \(x = 1\) için \(f(1) = -1 \notin [0, 3]\). \(\blacksquare\)

47.5 Fonksiyonlar ve Bağıntılar

Birebirlik ve örtenlik, iki ayrı denklemle denetlenir; örtenlik denkleminin çözümü aynı zamanda ters fonksiyonu verir.

İpucuÜç adımda birebir-örten ve ters fonksiyon
  1. Birebir. \(f(x_1) = f(x_2)\) yaz ve \(x_1 = x_2\) sonucuna ulaş (Tanım 5.7). Birebir değilse \(x_1 \ne x_2\) ve \(f(x_1) = f(x_2)\) olan bir çift göster.
  2. Örten. \(y \in Y\) al, \(f(x) = y\) denklemini \(x\) için çöz ve bulunan \(x\)’in tanım kümesinde olduğunu denetle. Değer kümesinde alınmayan bir \(y\) varsa \(f\) örten değildir.
  3. Ters. İkinci adımda bulunan \(x = g(y)\) formülü \(f^{-1}\)’dir (Teorem 5.5); \(f(g(y)) = y\) ile sağla.

Örnek 47.4 (Kesirli Bir Fonksiyonun Tersi) \(f : \mathbb{R} \setminus \{-1\} \to \mathbb{R} \setminus \{3\}\), \(f(x) = \dfrac{3x - 2}{x + 1}\) fonksiyonunun birebir-örten olduğunu gösterip tersini bulunuz.

Çözüm

İyi tanımlılık. \(f(x) = 3\) olsaydı \(3x - 2 = 3x + 3\), yani \(-2 = 3\) olurdu; demek ki değerler gerçekten \(\mathbb{R} \setminus \{3\}\) içindedir.

Birebir. \(f(x_1) = f(x_2)\) olsun. İçler dışlar çarpımı \[(3x_1 - 2)(x_2 + 1) = (3x_2 - 2)(x_1 + 1)\] verir. Açınca \(3x_1x_2\) ve \(-2\) terimleri sadeleşir ve \(3x_1 - 2x_2 = 3x_2 - 2x_1\), yani \(5x_1 = 5x_2\) kalır. Böylece \(x_1 = x_2\).

Örten. \(y \ne 3\) verilsin. \(\dfrac{3x - 2}{x + 1} = y\) denklemi \(yx + y = 3x - 2\), yani \(x(3 - y) = y + 2\) demektir ve \[x = \frac{y + 2}{3 - y}\] çözümünü verir. Bu \(x\), \(-1\)’e eşit olamaz: \(\dfrac{y + 2}{3 - y} = -1\) ise \(y + 2 = y - 3\) çıkardı. Demek ki \(x\) tanım kümesindedir ve \(f(x) = y\)’dir.

Ters. \(f^{-1} : \mathbb{R} \setminus \{3\} \to \mathbb{R} \setminus \{-1\}\), \(f^{-1}(y) = \dfrac{y + 2}{3 - y}\). \(\blacksquare\)

Bileşke sorularında Teorem 5.4 kısa yolu verir: \(g \circ f\) birebirse \(f\) birebir, \(g \circ f\) örtense \(g\) örtendir; tersi ise \((g \circ f)^{-1} = f^{-1} \circ g^{-1}\)’dir (Teorem 5.6). Bağıntı özelliklerinin denetimi aşağıdaki tabloya iner.

Tablo 47.6: Bağıntı özelliklerinin denetimi (Tanım 4.4)
Özellik Göstermek için Bozulduğunu göstermek için
Yansımalı Her \(x\) için \(x \mathrel{R} x\) \((x, x) \notin R\) olan bir \(x\)
Simetrik \(x \mathrel{R} y \Rightarrow y \mathrel{R} x\) \(x \mathrel{R} y\) ama \((y, x) \notin R\)
Ters simetrik \(x \mathrel{R} y\) ve \(y \mathrel{R} x \Rightarrow x = y\) \(x \ne y\), \(x \mathrel{R} y\) ve \(y \mathrel{R} x\)
Geçişli \(x \mathrel{R} y\), \(y \mathrel{R} z \Rightarrow x \mathrel{R} z\) \(x \mathrel{R} y\), \(y \mathrel{R} z\) ama \((x, z) \notin R\)

Kısa yol. Bir \(g\) fonksiyonu için \(x \sim y \iff g(x) = g(y)\) biçiminde tanımlanan bağıntı, eşitliğin özellikleri sayesinde her zaman bir denklik bağıntısıdır; sınıfı \([x] = \{y : g(y) = g(x)\}\)’tir ve sınıflar bir bölüntü oluşturur (Tanım 4.5, Sonuç 4.1).

47.6 Aksiyomlardan Eşitsizlikler

“Aksiyomları kullanarak gösteriniz” diyen sorularda her adımda hangi aksiyomun ya da önermenin kullanıldığı yazılır. En çok gereken kurallar aşağıdadır; aksiyomların kendisi Bölüm 6.2 ve Bölüm 7.1 kesimlerindedir.

Tablo 47.7: Sıralama kuralları
Kural Dayanak
\(x < y \iff 0 < y - x\) Önerme 7.2
\(x < y\) ve \(z \le t\) ise \(x + z < y + t\) Önerme 7.1
\(x < y \iff -y < -x\) Önerme 7.3
\(x < y\) ve \(z < 0\) ise \(yz < xz\) Önerme 7.6
\(0 < x < y\) ise \(0 < \frac{1}{y} < \frac{1}{x}\) Önerme 7.10
\(x \ne 0\) ise \(x^2 > 0\); \(0 < x < y\) ise \(x^2 < y^2\) Önerme 7.12
\(x < y\) ise \(x < \frac{x + y}{2} < y\) Önerme 7.11
\(ab \le \frac{a^2 + b^2}{2}\) Teorem 7.1
\(x \ge -1\) ise \((1 + x)^n \ge 1 + nx\) Teorem 10.6
İpucuHer epsilon kalıbı

“Her \(\varepsilon > 0\) için \(a \le b + \varepsilon\) ise \(a \le b\)” ve “her \(\varepsilon > 0\) için \(0 \le d < \varepsilon\) ise \(d = 0\)” kalıpları olmayana ergiyle kurulur: sonuç yanlışsa farkın kendisi (ya da yarısı) \(\varepsilon\) olarak seçilir ve \(d < d\) çelişkisi çıkar. \(\varepsilon\) yalnız \(\frac{1}{n}\) biçiminde alınabiliyorsa Arşimet özelliğiyle (Sonuç 12.2) \(\frac{1}{n} < d\) olan bir \(n\) seçilir. Ayrıntılı çözüm için bkz. Alıştırma 45.6.

UyarıSık yapılan hatalar
  • Eşitsizliği işareti bilinmeyen bir ifadeyle çarpmak. Önce işaret belirlenir, negatifse yön çevrilir.
  • Kesin (\(<\)) ve geniş (\(\le\)) eşitsizliği karıştırmak: \(x < y\) ile \(z \le t\) toplanınca kesin eşitsizlik çıkar.
  • Tersleri alırken iki yanın pozitif olduğunu denetlememek: \(-2 < 1\) iken \(-\frac{1}{2} < 1\) olur, sıra çevrilmez.

47.7 Mutlak Değerli Denklem ve Eşitsizlikler

Mutlak değerli soruların hepsi aynı ilkeye dayanır: mutlak değerin içi işaret değiştirmediği aralıklarda \(|u|\) ya \(u\)’ya ya \(-u\)’ya eşittir.

İpucuDört adımda mutlak değerli eşitsizlik
  1. Kalıba bak. Tek mutlak değer varsa tabloyla doğrudan çöz; iki yan da mutlak değerse kare al (Önerme 8.4).
  2. Kritik noktalar. Her mutlak değerin içini sıfırlayan noktaları sırala; sayı doğrusu aralıklara bölünür.
  3. Durumlara ayır. Her aralıkta mutlak değerleri işaretleriyle aç (Tanım 8.1), çıkan doğrusal eşitsizliği çöz ve sonucu o aralıkla kesiştir.
  4. Birleştir ve sağla. Parçaların birleşimini yaz; her parçadan bir sayıyı ve kritik noktaları yerine koy.
Tablo 47.8: Mutlak değer kalıpları
Biçim Denk ifade Dayanak
\(\lvert x - a \rvert < r\) \(a - r < x < a + r\) Önerme 8.7
\(\lvert u \rvert \le a\) (\(a \ge 0\)) \(-a \le u \le a\) Teorem 8.1
\(\lvert u \rvert \ge a\) (\(a \ge 0\)) \(u \ge a\) veya \(u \le -a\) Teorem 8.1
\(\lvert u \rvert = \lvert v \rvert\) \(u = v\) veya \(u = -v\) Teorem 8.1
\(\lvert u \rvert < \lvert v \rvert\) \(u^2 < v^2\) Önerme 8.4
\(\lvert x + y \rvert\) \(\le \lvert x \rvert + \lvert y \rvert\) Teorem 8.2
\(\big\lvert \lvert x \rvert - \lvert y \rvert \big\rvert\) \(\le \lvert x - y \rvert\) Sonuç 8.3
\(\lvert a - b \rvert\) \(\le \lvert a - c \rvert + \lvert c - b \rvert\) Sonuç 8.4

Örnek 47.5 (İki Mutlak Değerin Toplamı) \(|x - 1| + |x + 2| < 5\) eşitsizliğini çözünüz.

Çözüm

Kritik noktalar. İçler \(x = -2\) ve \(x = 1\)’de sıfırlanır; üç aralık incelenir.

\(x < -2\). İki iç de negatiftir; eşitsizlik \(-(x - 1) - (x + 2) < 5\), yani \(-2x - 1 < 5\) ve \(x > -3\) olur. Bu parçanın çözümü \((-3, -2)\)’dir.

\(-2 \le x < 1\). \((1 - x) + (x + 2) = 3 < 5\) her zaman doğrudur. Parçanın tamamı, \([-2, 1)\), çözümdür.

\(x \ge 1\). \((x - 1) + (x + 2) = 2x + 1 < 5\), yani \(x < 2\). Çözüm \([1, 2)\)’dir.

Birleştirme. Üç parçanın birleşimi çözüm kümesidir: \[(-3, -2) \cup [-2, 1) \cup [1, 2) = (-3, 2).\] Sağlama: \(x = -3\) ve \(x = 2\) için sol yan tam \(5\)’tir. \(\blacksquare\)

Kısa yollar. \(|x - a| + |x - b|\) ifadesi \(x\)’in \(a\) ve \(b\) noktalarına uzaklıklarının toplamıdır: \(a\) ile \(b\) arasında sabit ve \(|a - b|\)’ye eşittir, dışarıda her birim uzaklaşmada \(2\) artar. Yukarıdaki örnekte ortadaki değer \(3\)’tür ve \(5\)’e ulaşmak için iki yandan \(1\)’er birim gidilir: \((-3, 2)\). Aynı düşünceyle \(|x - 1| + |x + 2| = 7\) denkleminin çözümleri \(-4\) ve \(3\)’tür.

UyarıSık yapılan hatalar
  • Bir aralıkta bulunan çözümü o aralıkla kesiştirmeyi unutmak.
  • Paydalı eşitsizlikte iki yanı paydayla çarpmak. Önce her şey bir yana toplanır, sonra pay ve paydanın işaret tablosu yapılır (Alıştırma 42.14).
  • \(|u| < |v|\) biçiminde kare almadan “\(u < v\) veya \(u < -v\)” gibi uydurma bir kural kullanmak.

47.8 Supremum, İnfimum, Maksimum ve Minimum

Analiz 1 alıştırmalarının en sık tipi budur. Yöntem her zaman aynıdır: aday sayının bir üst sınır olduğu gösterilir, sonra ondan küçük hiçbir sayının üst sınır olmadığı epsilon ölçütüyle kanıtlanır.

İpucuBeş adımda supremum ve infimum
  1. Kümeyi tanı. Koşulu çözerek kümeyi aralıklar cinsinden yaz ya da elemanları \(a_n\) biçiminde dizerek ilk birkaçını hesapla. \(a_n = 2 - \frac{5}{n + 2}\) gibi “sabit eksi küçülen terim” biçimine getirmek monotonluğu hemen gösterir.
  2. Aday. Artan bir dizinin infimumu ilk terim, supremumu limitidir; azalanda tersi (Teorem 23.1). Aralıkların supremumu sağ uçtur (Önerme 9.4).
  3. Üst sınır (S1). Her eleman için \(a \le s\) eşitsizliğini cebirle göster; çoğu zaman \(s - a\) farkını tek kesir yapıp işaretine bakmak yeter.
  4. En küçüklük (S2). \(\varepsilon > 0\) verilsin; \(s - \varepsilon < a\) olan bir eleman bul (Teorem 9.1). Eleman \(a_n\) biçimindeyse eşitsizliği \(n\) için çöz ve Arşimet özelliğiyle (Sonuç 12.1) uygun \(n\)’yi seç. Aralıklarda \(\frac{M + s}{2}\) orta noktası işe yarar (Önerme 7.11).
  5. Maksimum ve minimum. \(\sup A \in A\) ise \(\max A = \sup A\)’dır; değilse maksimum yoktur (Önerme 9.3). İnfimum için aynı.
Tablo 47.9: Standart kümelerin uç değerleri
Küme \(\sup\) \(\max\) \(\inf\) \(\min\)
\((a, b]\) \(b\) \(b\) \(a\) yok
\(\left\{ \frac{1}{n} : n \in \mathbb{N} \right\}\) \(1\) \(1\) \(0\) yok
\(\left\{ \frac{n}{n + 1} : n \in \mathbb{N} \right\}\) \(1\) yok \(\frac{1}{2}\) \(\frac{1}{2}\)
\(\left\{ (-1)^n + \frac{1}{n} : n \in \mathbb{N} \right\}\) \(\frac{3}{2}\) \(\frac{3}{2}\) \(-1\) yok
\(\left\{ \frac{(-1)^n n}{n + 1} : n \in \mathbb{N} \right\}\) \(1\) yok \(-1\) yok
\(\{x : x^2 < 2\}\) \(\sqrt{2}\) yok \(-\sqrt{2}\) yok
\(\mathbb{N}\) \(+\infty\) yok \(1\) \(1\)
\(\mathbb{Q} \cap (0, 1)\) \(1\) yok \(0\) yok

Genel özellik soruları aşağıdaki kurallarla çözülür; ispatlarının hepsi epsilon ölçütünü \(\frac{\varepsilon}{2}\) ya da \(\frac{\varepsilon}{c}\) ile uygulamaktan ibarettir.

Tablo 47.10: Supremum ve infimumun özellikleri
Kural Dayanak
\(A \subseteq B \Rightarrow \sup A \le \sup B\) ve \(\inf B \le \inf A\) Önerme 9.5
\(c > 0\) için \(\sup(cA) = c \sup A\) Önerme 9.5
\(\sup(-A) = -\inf A\), \(\inf(-A) = -\sup A\) Önerme 9.5
\(\sup(A + B) = \sup A + \sup B\) Önerme 9.5
Her \(a \in A\) için \(a \le c\) ise \(\sup A \le c\) Önerme 9.1
\(\sup A\), \(A\)’ya ait bir dizinin limitidir Teorem 21.7

Örnek 47.6 (Bir Kesir Dizisinin Uç Değerleri) \(A = \left\{ \dfrac{2n - 1}{n + 2} : n \in \mathbb{N} \right\}\) kümesinin supremum, infimum, maksimum ve minimumunu, varsa, bulunuz.

Çözüm

Kümeyi tanıyalım. \(a_n = \dfrac{2n - 1}{n + 2}\) için \(2n - 1 = 2(n + 2) - 5\) olduğundan \[a_n = 2 - \frac{5}{n + 2}.\] \(n\) büyüdükçe \(\frac{5}{n + 2}\) küçülür (Önerme 7.10); dizi kesin artandır. İlk terimler \(a_1 = \frac{1}{3}\), \(a_2 = \frac{3}{4}\), \(a_3 = 1\)’dir.

İnfimum ve minimum. Artan olduğundan her \(n\) için \(a_n \ge a_1 = \frac{1}{3}\) ve \(a_1 \in A\)’dır. Kümeye ait bir alt sınır olduğundan \(\min A = \inf A = \frac{1}{3}\) (Önerme 9.3).

Üst sınır. \(\frac{5}{n + 2} > 0\) olduğundan her \(n\) için \(a_n < 2\)’dir.

Epsilon koşulu. \(\varepsilon > 0\) verilsin. \(2 - \varepsilon < a_n\) eşitsizliği \(\frac{5}{n + 2} < \varepsilon\), yani \(n + 2 > \frac{5}{\varepsilon}\) demektir. Sonuç 12.1 gereği \(n > \frac{5}{\varepsilon}\) olan bir \(n\) vardır; bu \(n\) için \(n + 2 > \frac{5}{\varepsilon}\) ve \(a_n > 2 - \varepsilon\) olur. Teorem 9.1 gereği \(\sup A = 2\).

Maksimum. Her \(a_n < 2\) olduğundan \(2 \notin A\); maksimum yoktur.

Sonuç. \(\sup A = 2\), \(\max A\) yok, \(\inf A = \min A = \frac{1}{3}\). \(\blacksquare\)

UyarıSık yapılan hatalar
  • Yalnız üst sınır olduğunu gösterip durmak. (S2) koşulu, yani epsilon adımı, ispatın asıl kısmıdır.
  • \(\varepsilon\) yerine belirli bir sayı (\(\varepsilon = \frac{1}{10}\) gibi) alıp denemek. \(n\), keyfi \(\varepsilon\)’a bağlı olarak seçilmelidir.
  • Supremumun kümeye ait olmasını şart sanmak: \(\sup(0, 1) = 1\) ama \(1 \notin (0, 1)\).
  • \((-1)^n\) içeren kümelerde tek ve çift \(n\)’leri ayırmadan tahmin yürütmek; iki alt kümenin uç değerleri ayrı bulunup karşılaştırılır.

47.9 Tümevarım

Toplam formülü, bölünebilme ya da eşitsizlik; üçünde de iş tümevarım adımında \(P(k)\) hipotezinin ifadeye nereden sokulacağını görmektir.

İpucuÜç adımda tümevarım
  1. Temel adım. \(P(1)\)’i (ya da başlangıç \(n_0\) ise \(P(n_0)\)’ı) açıkça hesapla (Teorem 10.1, Teorem 10.4).
  2. Hipotezi sok. \(P(k)\)’yı varsay; \(P(k + 1)\)’deki ifadeyi \(P(k)\)’daki ifadeyi içerecek biçimde parçala:
    • toplamda son terimi ayır: \(\sum_{i=1}^{k+1} = \sum_{i=1}^{k} + (k + 1)\)-inci terim;
    • bölünebilmede \(4^{k+1} = 4 \cdot 4^k\) yazıp hipotezdeki ifadenin bir katını ekleyip çıkar;
    • eşitsizlikte hipotezi bir kez uygula, kalan farkın işaretini ayrıca göster.
  3. Sonuç. \(P(k + 1)\)’i elde et ve ilkeyi an. Adım \(P(k)\)’dan önceki birçok değeri gerektiriyorsa güçlü tümevarım kullan (Teorem 10.5).

Örnek 47.7 (Dokuza Bölünen Bir İfade) Her \(n \in \mathbb{N}\) için \(4^n + 15n - 1\) sayısının \(9\)’a bölündüğünü gösteriniz.

Çözüm

\(P(n)\): “\(9 \mid 4^n + 15n - 1\)” olsun (Tanım 11.3).

Temel adım. \(n = 1\) için \(4 + 15 - 1 = 18 = 9 \cdot 2\).

Tümevarım adımı. \(P(k)\) doğru olsun: \(4^k + 15k - 1 = 9m\) olan bir \(m \in \mathbb{Z}\) vardır. \(4^{k+1} = 4 \cdot 4^k\) yazıp hipotezdeki ifadeyi ortaya çıkaralım: \[ \begin{aligned} 4^{k+1} + 15(k + 1) - 1 &= 4\left(4^k + 15k - 1\right) - 60k + 4 + 15k + 14 \\[1mm] &= 4 \cdot 9m - 45k + 18 = 9(4m - 5k + 2). \end{aligned} \] \(4m - 5k + 2\) bir tam sayı olduğundan \(P(k + 1)\) doğrudur. Teorem 10.1 gereği her \(n\) için \(9 \mid 4^n + 15n - 1\). \(\blacksquare\)

Kısa yollar. Eşitsizliklerde başlangıç değerini önce birkaç \(n\) deneyerek bul: \(2^n > n^2\) eşitsizliği \(n = 2, 3, 4\) için yanlıştır (\(n = 4\)’te eşitlik vardır), \(n \ge 5\) için doğrudur. Adımda \(2^{k+1} = 2 \cdot 2^k > 2k^2\) yazılır ve \(2k^2 \ge (k + 1)^2\) farkı \(k \ge 5\) için ayrıca gösterilir. Toplam formüllerinde sonucu \(n = 1, 2, 3\) ile sağlamak, yanlış bir formülü en baştan yakalar: örneğin \(\sum_{k=1}^{n} k(k + 1) = \frac{n(n + 1)(n + 2)}{3}\).

47.10 İrrasyonellik, Arşimet Özelliği ve Yoğunluk

Bir sayının irrasyonel olduğunu göstermenin iki yolu vardır: doğrudan olmayana ergi ya da bilinen bir irrasyonele indirgeme.

İpucuİki yolda irrasyonellik
  1. İndirgeme. Sayıyı \(q + r\sqrt{2}\) gibi bilinen bir irrasyonelin rasyonel bir ifadesi olarak yaz. Rasyonel ile irrasyonelin toplamı ve sıfırdan farklı rasyonelle çarpımı irrasyoneldir (Önerme 13.3).
  2. Olmayana ergi. Sayı rasyonel olsun; ya en sade biçimde \(\frac{p}{q}\) yazıp (Önerme 11.5) tek–çift ya da bölünebilme çelişkisi bul (Teorem 13.3 ispatındaki gibi), ya da kökleri tek tek yalnız bırakıp kare alarak bilinen bir irrasyonelin rasyonel çıktığını göster.

Örnek 47.8 (İki Kökün Toplamı) \(\sqrt{2} + \sqrt{5}\) sayısının irrasyonel olduğunu gösteriniz.

Çözüm

\(r = \sqrt{2} + \sqrt{5}\) rasyonel olsun. \(r > 0\)’dır. \(r - \sqrt{2} = \sqrt{5}\) eşitliğinin iki yanının karesini alalım: \[r^2 - 2r\sqrt{2} + 2 = 5, \qquad \text{yani} \qquad \sqrt{2} = \frac{r^2 - 3}{2r}.\] Sağ yan rasyonel sayılarla dört işlemden çıktığı için rasyoneldir (Önerme 11.6). Bu, \(\sqrt{2}\)’nin rasyonel olmadığını söyleyen Teorem 13.3 ile çelişir. Demek ki \(\sqrt{2} + \sqrt{5}\) irrasyoneldir. \(\blacksquare\)

Tablo 47.11: Arşimet özelliği ve yoğunluğun kullanımı
Amaç Araç Dayanak
\(\varepsilon > 0\) için \(\frac{1}{n} < \varepsilon\) olan \(n\) Arşimet özelliği Sonuç 12.2
\(x\)’i aşan bir doğal sayı Arşimet özelliği Sonuç 12.1
\(m \le x < m + 1\) olan tam sayı Taban fonksiyonu \(\lfloor x \rfloor\) Teorem 12.3
\(a < b\) arasında rasyonel sayı Yoğunluk Teorem 13.5
\(a < b\) arasında irrasyonel sayı \(\frac{a}{\sqrt{2}}\) ile \(\frac{b}{\sqrt{2}}\) arasındaki sıfırdan farklı bir rasyonelin \(\sqrt{2}\) katı Teorem 13.6

47.11 Sayılabilirlik ve Aralık Aileleri

Sayılabilirlik soruları ya açık bir eşleme kurmayı ya da tablodaki hazır sonuçlara indirgemeyi ister.

Tablo 47.12: Sayılabilir ve sayılamaz kümeler
Küme Sonuç Dayanak
\(\mathbb{N}\)’nin her alt kümesi sayılabilir Teorem 14.1
\(\mathbb{Z}\) sayılabilir Teorem 14.3
\(\mathbb{N} \times \mathbb{N}\), sayılabilirlerin çarpımı sayılabilir Teorem 14.5, Sonuç 14.4
Sayılabilir çoklukta sayılabilir kümenin birleşimi sayılabilir Teorem 14.6
\(\mathbb{Q}\) sayılabilir Teorem 14.7
\(\mathbb{R}\), her aralık, \(\mathbb{I}\) sayılamaz Teorem 14.8, Sonuç 14.6, Sonuç 14.7

Kısa yollar. Sayılabilirliği göstermek için birebir-örten eşleme kurmak gerekmez: birebir bir \(A \to \mathbb{N}\) ya da örten bir \(\mathbb{N} \to A\) fonksiyonu yeter (Teorem 14.2). İki sınırlı aralığın eşgüçlülüğü için doğrusal eşleme kullanılır: \(f(x) = c + \frac{d - c}{b - a}(x - a)\), \((a, b)\)’yi \((c, d)\)’ye birebir-örten götürür; örneğin \(3x + 2\), \((0, 1)\)’i \((2, 5)\)’e götürür. Sayılamazlık için kümenin sayılamaz bir küme içerdiğini göstermek yeter (Sonuç 14.3, karşıt tersiyle).

İpucuÜç adımda aralık ailesinin kesişimi ya da birleşimi
  1. Aday. İlk birkaç aralığı yaz; kesişimde aralıkların hepsinin içerdiği, birleşimde en az birinin içerdiği noktaları tahmin et. Sınırdaki noktaları (\(\frac{1}{n} \to 0\) olduğu yerler) ayrıca düşün.
  2. Aday içeride. Aday kümenin her noktasının her aralıkta (birleşimde bir aralıkta) olduğunu göster.
  3. Dışarısı dışarıda. Aday dışındaki her \(x\) için \(x\)’i dışarıda bırakan bir \(n\) bul; bu adım Arşimet özelliğiyle yapılır (Sonuç 12.2). Hazır sonuçlar için bkz. Önerme 12.1.

Örnek 47.9 (Açık Aralıkların Kesişimi Kapalı Çıkar) \(\displaystyle\bigcap_{n=1}^{\infty} \left( 1 - \frac{1}{n},\ 3 + \frac{2}{n} \right) = [1, 3]\) olduğunu gösteriniz.

Çözüm

\(I_n = \left( 1 - \frac{1}{n},\ 3 + \frac{2}{n} \right)\) diyelim.

\([1, 3]\) kesişimin içindedir. \(1 \le x \le 3\) ise her \(n\) için \(1 - \frac{1}{n} < 1 \le x \le 3 < 3 + \frac{2}{n}\), yani \(x \in I_n\).

\(x > 3\) kesişimde değildir. \(x - 3 > 0\) olduğundan Sonuç 12.2 gereği \(\frac{1}{n} < \frac{x - 3}{2}\) olan bir \(n\) vardır. Bu \(n\) için \(3 + \frac{2}{n} < x\), yani \(x \notin I_n\).

\(x < 1\) kesişimde değildir. \(\frac{1}{n} < 1 - x\) olan bir \(n\) için \(x < 1 - \frac{1}{n}\), yani \(x \notin I_n\).

Demek ki kesişim tam olarak \([1, 3]\)’tür. Açık aralıkların sonsuz kesişimi açık olmak zorunda değildir. \(\blacksquare\)

47.12 Dizilerde Limit: Tanımla İspat

“Tanımı kullanarak gösteriniz” diyen bir dizi sorusunda yapılacak iş, verilen \(\varepsilon\) için bir \(n_\varepsilon\) yazmaktır (Tanım 20.1).

İpucuDört adımda dizi limitinin tanımla ispatı
  1. Farkı sadeleştir. \(|a_n - a|\) ifadesini tek kesir yap.
  2. Kaba üst sınır. Payı büyüt, paydayı küçült ve \(|a_n - a| \le \frac{C}{n}\) (ya da \(\frac{C}{\sqrt{n}}\)) biçimine getir. \(4n - 2 \ge 2n\), \(n^2 + 1 > n^2\) gibi eşitsizlikler yeter; tam çözüm gerekmez.
  3. \(n_\varepsilon\) seç. \(\frac{C}{n} < \varepsilon \iff n > \frac{C}{\varepsilon}\); \(n_\varepsilon = \left\lfloor \frac{C}{\varepsilon} \right\rfloor + 1\) al.
  4. Doğrula. \(n \ge n_\varepsilon\) için zinciri baştan sona yaz: \(|a_n - a| \le \frac{C}{n} \le \frac{C}{n_\varepsilon} < \varepsilon\).

Örnek 47.10 (Bir Kesir Dizisinin Limiti Tanımla) \(\displaystyle\lim_{n\to\infty} \frac{3n + 1}{2n - 1} = \frac{3}{2}\) olduğunu tanımı kullanarak gösteriniz.

Çözüm

Fark. Kesirleri eşitleyelim: \[\left| \frac{3n + 1}{2n - 1} - \frac{3}{2} \right| = \left| \frac{6n + 2 - 6n + 3}{2(2n - 1)} \right| = \frac{5}{4n - 2}.\]

Kaba sınır. \(n \ge 1\) için \(4n - 2 \ge 2n > 0\) olduğundan \(\dfrac{5}{4n - 2} \le \dfrac{5}{2n}\)’dir.

Seçim. \(\varepsilon > 0\) verilsin ve \(n_\varepsilon = \left\lfloor \frac{5}{2\varepsilon} \right\rfloor + 1\) olsun; \(n_\varepsilon > \frac{5}{2\varepsilon}\)’dur (Teorem 12.3).

Doğrulama. \(n \ge n_\varepsilon\) ise \(n > \frac{5}{2\varepsilon}\), yani \(\frac{5}{2n} < \varepsilon\) olur ve \[\left| \frac{3n + 1}{2n - 1} - \frac{3}{2} \right| \le \frac{5}{2n} < \varepsilon.\] Tanım gereği limit \(\frac{3}{2}\)’dir. \(\blacksquare\)

47.13 Dizilerde Limit Hesabı ve Iraksaklık

Tanım istenmiyorsa limit, limit aritmetiği (Teorem 21.1) ve aşağıdaki hazır limitlerle hesaplanır.

Tablo 47.13: Hazır dizi limitleri
Dizi Limit Dayanak
\(a^n\) \(\lvert a \rvert < 1\) ise \(0\); \(a > 1\) ise \(+\infty\); \(a \le -1\) ise ıraksak Sonuç 22.1
\(\sqrt[n]{a}\) (\(a > 0\)), \(\sqrt[n]{n}\) \(1\) Teorem 22.5, Teorem 22.7
\(\dfrac{n^p}{b^n}\) (\(b > 1\)), \(\dfrac{b^n}{n!}\), \(\dfrac{n!}{n^n}\) \(0\) Teorem 22.10
\(\left( 1 + \dfrac{x}{n} \right)^n\) \(e^x\) Tanım 23.2
\((1 + b_n)^n\), \(n b_n \to 0\), \(b_n \ge 0\) \(1\) Teorem 22.11
Sınırlı çarpı sıfıra giden \(0\) Teorem 21.2
\(\left\lvert \dfrac{a_{n+1}}{a_n} \right\rvert \to L < 1\) \(a_n \to 0\) Teorem 22.9
\(a_n \le b_n \le c_n\), \(a_n, c_n \to \ell\) \(b_n \to \ell\) Teorem 21.6

Kısa yollar.

  • Baskın terim. Polinom ya da üstel toplamlarında pay ve payda en hızlı büyüyen terime bölünür: \(\dfrac{3n^2 - n}{5n^2 + 2} \to \dfrac{3}{5}\).
  • Eşlenik. \(\sqrt{n^2 + 4n} - n = \dfrac{4n}{\sqrt{n^2 + 4n} + n} \to 2\).
  • \(e\) biçimi. Tabanı \(1 + \frac{x}{n}\) yap, üssü ayır: \(\left( 1 - \frac{3}{n} \right)^{2n} = \left[ \left( 1 - \frac{3}{n} \right)^n \right]^2 \to e^{-6}\) (bkz. Örnek 23.4).
  • Iraksaklık. Farklı limitlere giden iki alt dizi ya da sınırsızlık ıraksaklığı gösterir (Sonuç 24.2, Sonuç 20.1). \((-1)^n\) içeren dizilerde tek ve çift indisli alt diziler ayrı ayrı incelenir (Teorem 24.2); ikisi aynı limite gidiyorsa dizi yakınsaktır.
  • Üst ve alt limit. Yığılma noktaları kümesinin en büyüğü ve en küçüğüdür (Tanım 25.2); dizi ancak ve ancak ikisi eşitse yakınsar (Sonuç 25.1).

Örnek 47.11 (Üstellerin Yarışı) \(\displaystyle\lim_{n\to\infty} \frac{5^n + n \cdot 2^n}{5^{n+1} - 3^n}\) limitini bulunuz.

Çözüm

Baskın terim \(5^n\)’dir; pay ve paydayı \(5^n\)’ye bölelim: \[\frac{5^n + n \cdot 2^n}{5^{n+1} - 3^n} = \frac{1 + n\left( \frac{2}{5} \right)^n}{5 - \left( \frac{3}{5} \right)^n}.\] \(n\left( \frac{2}{5} \right)^n = \dfrac{n}{(5/2)^n}\) ve \(\frac{5}{2} > 1\) olduğundan bu terim Teorem 22.10 (1) gereği \(0\)’a gider. \(\left| \frac{3}{5} \right| < 1\) olduğundan \(\left( \frac{3}{5} \right)^n \to 0\) (Sonuç 22.1). Payda \(5 \ne 0\) limitine gittiğinden bölüm kuralıyla (Teorem 21.1) \[\lim_{n\to\infty} \frac{5^n + n \cdot 2^n}{5^{n+1} - 3^n} = \frac{1 + 0}{5 - 0} = \frac{1}{5}.\] \(\blacksquare\)

47.14 Monoton ve Özyineli Diziler

Özyineli bir dizide önce limitin var olduğu, sonra değeri gösterilir; sıra değişirse hesap geçersizdir.

İpucuDört adımda özyineli dizinin limiti
  1. Sabit noktalar. \(x_{n+1} = g(x_n)\) ise \(L = g(L)\) denkleminin köklerini bul; bunlar limit adaylarıdır ve sınır adayı da onlardır.
  2. Sınırlılık. İlk terimin hangi iki aday arasında kaldığına bak ve terimlerin bu aralıkta kaldığını tümevarımla göster.
  3. Monotonluk. \(x_{n+1} - x_n = g(x_n) - x_n\) farkını çarpanlara ayır; 2. adımdaki aralıkta işareti sabittir (Sonuç 19.1).
  4. Limit. Monoton yakınsaklık teoremi (Teorem 23.1) limitin varlığını verir. Bağıntıda \(n \to \infty\) yap (Sonuç 24.4), \(L = g(L)\)’den çıkan adaylardan terimlerin aralığına uymayanı ele.

Örnek 47.12 (İki Sabit Noktalı Bir Özyineleme) \(x_1 = \dfrac{5}{2}\) ve \(x_{n+1} = \dfrac{x_n^2 + 6}{5}\) ile tanımlanan dizinin limitini bulunuz.

Çözüm

Sabit noktalar. \(L = \dfrac{L^2 + 6}{5}\) denklemi \(L^2 - 5L + 6 = (L - 2)(L - 3) = 0\) verir; adaylar \(2\) ve \(3\)’tür. \(x_1 = \frac{5}{2}\) bu ikisinin arasındadır.

Sınırlılık. Her \(n\) için \(2 < x_n < 3\) olduğunu tümevarımla gösterelim. \(n = 1\) için doğrudur. \(2 < x_n < 3\) ise Önerme 7.12 (4) gereği \(4 < x_n^2 < 9\), buradan \[2 = \frac{4 + 6}{5} < x_{n+1} < \frac{9 + 6}{5} = 3.\]

Monotonluk. Fark çarpanlarına ayrılır: \[x_{n+1} - x_n = \frac{x_n^2 - 5x_n + 6}{5} = \frac{(x_n - 2)(x_n - 3)}{5}.\] \(2 < x_n < 3\) olduğundan bir çarpan pozitif, öbürü negatiftir; fark negatiftir ve dizi kesin azalandır. Örneğin \(x_2 = \frac{49}{20} < x_1\).

Limit. Dizi azalan ve alttan \(2\) ile sınırlıdır; Teorem 23.1 gereği bir \(L\) limiti vardır ve \(2 \le L \le x_1 = \frac{5}{2}\)’dir. Bağıntıda limite geçince \(L = \frac{L^2 + 6}{5}\), yani \(L = 2\) ya da \(L = 3\) olur. \(L \le \frac{5}{2}\) olduğundan \(\lim x_n = 2\). \(\blacksquare\)

Kısa yol. Başlangıç değeri adayların dışında kalırsa sonuç değişebilir. Aynı bağıntıda \(x_1 = 4\) alınırsa terimler \(3\)’ün üstünde kalır ve fark pozitif olur; dizi artandır. Yakınsasaydı limiti \(x_1 = 4\)’ten büyük olurdu, oysa adaylar yalnız \(2\) ve \(3\)’tür. Demek ki dizi sınırsızdır.

47.15 Fonksiyon Limiti

Fonksiyon limitinde üç tip soru vardır: limiti tanımla göstermek, hesaplamak ve limitin olmadığını göstermek.

İpucuDört adımda epsilon–delta ispatı
  1. Çarpanlara ayır. \(|f(x) - \ell|\) ifadesini \(|x - a| \cdot |h(x)|\) biçimine getir (Tanım 27.1).
  2. Önce \(\delta \le 1\). \(|x - a| < 1\) varsay; \(x\)’in kaldığı aralıktan \(|h(x)| < M\) sınırını bul.
  3. \(\delta\) seç. \(\delta = \min\left\{ 1, \frac{\varepsilon}{M} \right\}\) al. Paydada sıfır olabilecek bir ifade bırakma.
  4. Doğrula. \(0 < |x - a| < \delta\) için \(|f(x) - \ell| < \frac{\varepsilon}{M} \cdot M = \varepsilon\) zincirini yaz.

Örnek 47.13 (İkinci Dereceden Bir Polinomun Limiti) \(\displaystyle\lim_{x \to -1} (2x^2 + 3x) = -1\) olduğunu tanımı kullanarak gösteriniz.

Çözüm

Çarpanlara ayırma. Fark çarpanlarına ayrılır: \[|2x^2 + 3x - (-1)| = |2x^2 + 3x + 1| = |2x + 1| \cdot |x + 1|.\]

Sınır. \(|x + 1| < 1\) ise \(-2 < x < 0\), buradan \(-3 < 2x + 1 < 1\) ve \(|2x + 1| < 3\) olur.

Seçim. \(\varepsilon > 0\) verilsin; \(\delta = \min\left\{ 1, \frac{\varepsilon}{3} \right\} > 0\) olsun.

Doğrulama. \(0 < |x + 1| < \delta\) ise \(|x + 1| < 1\) olduğundan \(|2x + 1| < 3\)’tür ve \[|2x^2 + 3x + 1| = |2x + 1| \cdot |x + 1| < 3 \cdot \frac{\varepsilon}{3} = \varepsilon.\] Tanım gereği limit \(-1\)’dir. \(\blacksquare\)

Tablo 47.14: Fonksiyon limiti hesabı
Durum Yöntem Örnek
Polinom, rasyonel fonksiyon (payda \(\ne 0\)) Yerine koy (Sonuç 29.4)
\(\frac{0}{0}\), rasyonel Ortak çarpanı sadeleştir (Önerme 29.1) \(\frac{x^2 - 9}{x^2 - x - 6} \to \frac{6}{5}\) (\(x \to 3\))
\(\frac{0}{0}\), köklü Eşlenikle genişlet \(\frac{\sqrt{x + 4} - 2}{x} \to \frac{1}{4}\) (\(x \to 0\))
Trigonometrik \(\frac{\sin(kx)}{x} \to k\) (Sonuç 30.4) \(\frac{\tan(3x)}{\sin(2x)} \to \frac{3}{2}\)
Sınırlı çarpı sıfıra giden Teorem 30.3 \(x \sin\frac{1}{x} \to 0\)
\(x \to \pm\infty\), rasyonel Derece karşılaştır (Teorem 32.3) \(\frac{2x^3 - x}{5x^3 + 7} \to \frac{2}{5}\)
Parçalı, mutlak değerli, taban Sağ ve sol limit (Teorem 31.1)

Limitin olmadığını göstermek. \(a\)’ya giden iki dizi bul ve görüntü dizilerinin farklı limitlere gittiğini göster (Sonuç 28.1); \(\sin\frac{1}{x}\) için \(x_n = \frac{1}{n\pi}\) ve \(y_n = \frac{1}{2n\pi + \pi/2}\) işe yarar. Parçalı fonksiyonlarda sağ ve sol limitlerin farklı olduğunu göstermek yeter (Sonuç 31.2); sınırsızlık da limitin yokluğunu verir (Sonuç 29.1).

Örnek 47.14 (Sinüslü Bir Bölüm) \(\displaystyle\lim_{x \to 0} \frac{\sin(4x)}{x + \sin(2x)}\) limitini bulunuz.

Çözüm

\(x \ne 0\) için pay ve paydayı \(x\)’e bölelim: \[\frac{\sin(4x)}{x + \sin(2x)} = \frac{\dfrac{\sin(4x)}{x}}{1 + \dfrac{\sin(2x)}{x}}.\] Sonuç 30.4 (5) gereği \(\dfrac{\sin(4x)}{x} \to 4\) ve \(\dfrac{\sin(2x)}{x} \to 2\)’dir. Payda \(1 + 2 = 3 \ne 0\) limitine gittiğinden bölme kuralıyla (Teorem 29.2) limit \(\dfrac{4}{3}\)’tür. \(\blacksquare\)

47.16 Süreklilik ve Süreksizlik Türleri

Süreklilik soruları neredeyse her zaman “şüpheli” birkaç noktaya iner: parçalı fonksiyonun ek yerleri, paydanın sıfırları, mutlak değerin ve taban fonksiyonunun kırılma noktaları. Öteki noktalarda süreklilik cebirsel işlemler ve bileşkeyle hazırdır (Teorem 33.2, Teorem 33.3).

İpucuDört adımda süreksizlik türü
  1. Şüpheli noktaları listele.
  2. Tek yönlü limitleri hesapla: \(f(a^+)\) ve \(f(a^-)\) (Tanım 31.1).
  3. Karşılaştır. İkisi eşit ve \(f(a)\)’ya eşitse sürekli (Önerme 33.6). Eşit ama \(f(a)\) yok ya da farklıysa kaldırılabilir; ikisi de reel ama farklıysa sıçrama; biri reel sayı olarak yoksa ikinci tür (Tanım 34.1).
  4. Parametre varsa sürekliliği “sağ limit = sol limit = \(f(a)\)” denklemine çevir ve çöz: \(f(x) = ax + 3\) (\(x < 2\)), \(f(x) = x^2 - a\) (\(x \ge 2\)) için \(2a + 3 = 4 - a\), yani \(a = \frac{1}{3}\).

Örnek 47.15 (Rasyonel Bir Fonksiyonun Süreksizlikleri) \(f(x) = \dfrac{x^2 - 4}{x^2 - 3x + 2}\) fonksiyonunun süreksizlik noktalarını türleriyle birlikte belirleyiniz.

Çözüm

Şüpheli noktalar. \(x^2 - 3x + 2 = (x - 1)(x - 2)\) olduğundan \(f\), \(x = 1\) ve \(x = 2\)’de tanımsızdır; öteki noktalarda rasyonel fonksiyon olarak süreklidir (Sonuç 33.2). \(x \ne 1, 2\) için \[f(x) = \frac{(x - 2)(x + 2)}{(x - 1)(x - 2)} = \frac{x + 2}{x - 1}.\]

\(x = 2\). \(\lim_{x \to 2} f(x) = \frac{4}{1} = 4\) bir reel sayıdır ama \(2\) tanım kümesinde değildir: kaldırılabilir süreksizlik. \(f(2) = 4\) tanımıyla süreklilik kazanılır (Önerme 34.2).

\(x = 1\). Pay \(3\)’e, payda \(0\)’a gider. \(x \to 1^+\) iken \(x - 1 > 0\) olduğundan \(f(x) \to +\infty\), \(x \to 1^-\) iken \(f(x) \to -\infty\)’dur. Tek yönlü limitler reel sayı olarak yoktur: ikinci tür süreksizlik. \(\blacksquare\)

Tablo 47.15: Standart süreksizlikler
Fonksiyon Nokta Tür
\(\lfloor x \rfloor\), \(\operatorname{sgn} x\) tam sayılar, \(0\) sıçrama (Örnek 34.2)
\(\frac{\sin x}{x}\) \(0\) kaldırılabilir
\(\frac{1}{x}\), \(\sin\frac{1}{x}\) \(0\) ikinci tür (Örnek 34.3)
Dirichlet fonksiyonu her nokta ikinci tür (Örnek 34.4)
Monoton fonksiyon her süreksizlik sıçrama, en çok sayılabilir (Teorem 34.1, Teorem 34.2)

47.17 Ara Değer, Weierstrass ve Düzgün Süreklilik

Kapalı aralıkta sürekli fonksiyonların üç büyük teoremi, varlık sorularının hepsini çözer.

Tablo 47.16: Varlık ve düzgün süreklilik teoremleri
Soru Teorem Koşul
\(f(c) = 0\) olan \(c\) var mı? Bolzano (Teorem 35.1) \([a, b]\)’de sürekli, \(f(a) f(b) < 0\)
\(f(c) = k\) olan \(c\) var mı? Ara değer (Teorem 35.2) \(k\), \(f(a)\) ile \(f(b)\) arasında
En büyük, en küçük değer var mı? Weierstrass (Teorem 35.4) \([a, b]\) ya da kompakt küme, sürekli
Düzgün sürekli mi? Cantor (Teorem 36.3) Kompakt kümede sürekli
Düzgün sürekli mi? Lipschitz (Teorem 36.1) \(\lvert f(x) - f(y) \rvert \le L \lvert x - y \rvert\)
Düzgün sürekli değil mi? Dizisel ölçüt (Teorem 36.2) \(x_n - y_n \to 0\), \(\lvert f(x_n) - f(y_n) \rvert \ge \varepsilon_0\)

Kısa yollar.

  • Kök için. Denklemi \(f(x) = 0\) biçimine getir ve işaret değiştiren iki tam ya da basit kesirli nokta ara: \(x^5 - 3x + 1\) için \(f(0) = 1\), \(f(1) = -1\) olduğundan \((0, 1)\)’de bir kök vardır; \(f\left( \frac{1}{2} \right) = -\frac{15}{32}\) ile aralık \(\left( 0, \frac{1}{2} \right)\)’ye daralır. “\(f(x) = g(x)\)” sorularında \(h = f - g\) alınır.
  • Lipschitz için. Kök ve kesirlerde eşlenik ya da ortak payda farkı \(|x - y|\) çarpanına ayırır: \(x, y \ge 1\) için \(|\sqrt{x} - \sqrt{y}| = \dfrac{|x - y|}{\sqrt{x} + \sqrt{y}} \le \dfrac{|x - y|}{2}\).
  • Düzgün olmama için. Fonksiyonun dikleştiği yere (sınırsız aralıkta sonsuza, \(\frac{1}{x}\) türünde \(0\)’a) yaklaşan iki dizi seç.

Örnek 47.16 (Sıfırda Patlayan Bir Fonksiyon) \(f(x) = \dfrac{1}{x^2}\) fonksiyonunun \((0, 1)\) üzerinde düzgün sürekli olmadığını gösteriniz.

Çözüm

\(x_n = \dfrac{1}{n + 1}\) ve \(y_n = \dfrac{1}{2(n + 1)}\) alalım; ikisi de \((0, 1)\) içindedir ve \[x_n - y_n = \frac{1}{2(n + 1)} \to 0.\] Öte yandan \[|f(x_n) - f(y_n)| = 4(n + 1)^2 - (n + 1)^2 = 3(n + 1)^2 \ge 12\] olur. \(\varepsilon_0 = 12\) ile Teorem 36.2 koşulu sağlanır; \(f\), \((0, 1)\) üzerinde düzgün sürekli değildir. Buna karşılık her \([a, 1]\) (\(0 < a < 1\)) kompakt aralığında Cantor teoremi gereği düzgün süreklidir. \(\blacksquare\)

47.18 Açık, Kapalı ve Kompakt Kümeler

Sayı doğrusunun topolojisinde sorular hep aynı birkaç kalıpla çözülür; standart kümelerin özelliklerini bilmek çoğu zaman cevabı doğrudan verir.

İpucuHangi araç ne zaman
  1. Açıklık. \(a \in U\) için \(\varepsilon_a\) olarak \(a\)’nın kümenin dışına uzaklığını al: \((c, d)\)’de \(\varepsilon_a = \min\{a - c, d - a\}\) (Tanım 15.4). Açık değilse komşulukları dışarı taşan bir nokta göster (çoğu zaman bir uç nokta).
  2. Kapalılık. Tümleyenin açık olduğunu göster (Tanım 16.1) ya da kümedeki her yakınsak dizinin limitinin kümede kaldığını göster (Teorem 21.10). Kapalı değilse kümede olup limiti dışarıda olan bir dizi ver.
  3. Yığılma noktası. \(a\)’ya giden ve \(a\)’dan farklı terimli bir dizi bul (Sonuç 21.4). Sonlu kümenin yığılma noktası yoktur (Sonuç 17.1).
  4. Kompaktlık. Heine–Borel: kapalı ve sınırlı olmak yeter ve gereklidir (Teorem 18.5). Açık örtü yalnız “kompakt değil” demek için kurulur.
Tablo 47.17: Standart kümelerin topolojik özellikleri (Örnek 15.2, Örnek 17.7, Örnek 17.9, Örnek 18.4)
Küme Açık Kapalı \(A'\) \(\overline{A}\) Kompakt
\((a, b)\) evet hayır \([a, b]\) \([a, b]\) hayır
\([a, b]\) hayır evet \([a, b]\) \([a, b]\) evet
\([a, b)\) hayır hayır \([a, b]\) \([a, b]\) hayır
Sonlu küme hayır evet \(\varnothing\) kendisi evet
\(\mathbb{Z}\), \(\mathbb{N}\) hayır evet \(\varnothing\) kendisi hayır
\(\left\{ \frac{1}{n} : n \in \mathbb{N} \right\}\) hayır hayır \(\{0\}\) küme \(\cup \{0\}\) hayır
\(\left\{ \frac{1}{n} \right\} \cup \{0\}\) hayır evet \(\{0\}\) kendisi evet
\(\mathbb{Q}\), \(\mathbb{I}\) hayır hayır \(\mathbb{R}\) \(\mathbb{R}\) hayır
\(\mathbb{R}\), \(\varnothing\) evet evet kendisi kendisi yalnız \(\varnothing\)

Açık kümelerin keyfi birleşimi ve sonlu kesişimi açıktır (Teorem 15.1); kapalılarda roller değişir (Teorem 16.1). Sonsuz kesişim ya da birleşimde bu kural bozulur, bkz. Örnek 47.9.

Örnek 47.17 (Bir Aralık ile Yalnız Bir Nokta) \(A = (0, 1] \cup \{2\}\) kümesinin yığılma noktaları kümesini bulunuz.

Çözüm

\([0, 1]\) yığılma noktalarından oluşur. \(a \in (0, 1]\) ise \(a_n = a - \frac{a}{n + 1}\) dizisi \((0, 1)\) içinde kalır, \(a\)’dan farklıdır ve \(a\)’ya gider. \(a = 0\) için \(a_n = \frac{1}{n}\) alınır. Sonuç 21.4 gereği \([0, 1] \subseteq A'\).

Başka yığılma noktası yoktur. \(a < 0\) ya da \(1 < a < 2\) ya da \(a > 2\) ise \(a\)’nın \(A\)’yı hiç kesmeyen bir komşuluğu vardır; örneğin \(1 < a < 2\) için yarıçap \(\min\{a - 1, 2 - a\}\) alınır. \(a = 2\) için \(B^*\left( 2, \frac{1}{2} \right) \cap A = \varnothing\)’dır; \(2\) izole bir noktadır (Tanım 17.3).

Sonuç. \(A' = [0, 1]\). Buradan Teorem 17.2 ile \(\overline{A} = [0, 1] \cup \{2\}\) bulunur; \(0 \in A' \setminus A\) olduğundan \(A\) kapalı değildir (Sonuç 17.2) ve dolayısıyla kompakt da değildir. \(\blacksquare\)

UyarıSık yapılan hatalar
  • “Açık değil” ile “kapalı” sözlerini eş anlamlı sanmak: \([a, b)\) ve \(\mathbb{Q}\) ne açık ne kapalıdır; \(\mathbb{R}\) ve \(\varnothing\) ise ikisi birden.
  • Yığılma noktasının kümeye ait olması gerektiğini sanmak: \(0\), \(\left\{ \frac{1}{n} \right\}\)’nin yığılma noktasıdır ama elemanı değildir.
  • Kompaktlık için yalnız sınırlılığa bakmak; \((0, 1]\) sınırlıdır ama kapalı değildir.