12  Uygulamalı Özet

Bu sayfa kitabın formüllerini ispatsız, soru çözmeye dönük bir kopya kâğıdı olarak toplar. Hemen her soru aynı işe iner: tutarları bir zaman şemasına yerleştirmek, bir odak tarihi seçmek ve her tutarı oraya doğru çarpanla taşımak. Bu yüzden sayfa önce soru tipini doğru araçla eşleştiren bir tablo ve “aksi belirtilmedikçe” geçerli kuralların listesini verir; ardından her konu için adım adım bir yol, formül tabloları, kısa yollar, sık yapılan hatalar ve yeni sayılarla tam çözülmüş kısa örnekler gelir. En ayrıntılı yollar en sık karşılaşılan tiplere ayrıldı: anüitede taksit, süre ve oran; amortisman ve kalan borç; tahvil fiyatı ve getirisi. Her kural, gerekçesinin bulunduğu tanıma, önermeye ya da bölüme bağlanır.

12.1 Soru Tipine Göre Yöntem

Soruyu okuyunca ilk iş, istenen büyüklüğü ve faizin türünü (basit mi, bileşik mi) belirlemektir. Aşağıdaki tablo soru kalıplarını yöntemlerle eşleştirir.

Tablo 12.1: Soru kalıpları ve yöntemler
Soruda istenen Yöntem Bu sayfada
İki tarih arası faiz, birikmiş ya da şimdiki değer \(S = P(1 + rt)\), Banker Kuralı Bölüm 12.3
Bir ödeme planını başka bir plana denk kılmak (basit faiz) Verilen odakta denklik denklemi Bölüm 12.3
Ara ödemelerden sonra kapanış tutarı Tüccar ya da Amerikan Kuralı Bölüm 12.4
İskonto, senedin kırdırılması, bononun oranları \(P = S(1 - dt)\), \(r = \frac{d}{1 - dt}\) Bölüm 12.5
Bileşik faizde değer, oran ya da süre \(S = P(1+i)^n\), kök, logaritma Bölüm 12.6
Borçları tek ödemeye çevirmek (bileşik faiz) Herhangi bir odakta denklik Bölüm 12.6
Denk oran (\(j_m\), \(j_\infty\), \(d^{(m)}\)) Bir yıllık çarpanları eşitle Bölüm 12.7
Süre tam dönem değil Pratik metod Bölüm 12.8
Düzenli ödemelerin değeri ya da taksit \(s_{\overline{n}|i}\), \(a_{\overline{n}|i}\) ve türleri Bölüm 12.9
Ödeme aralığı faiz aralığından farklı Denk dönem oranı Bölüm 12.10
Taksit sayısı ve son ödeme Logaritma, sonra 2. yöntem Bölüm 12.11
Anüitenin ya da tahvilin faiz oranı Başlangıç değeri, interpolasyon Bölüm 12.12
Ödeme planı, kalan borç, bir yılda ödenen faiz Amortisman tablosu, \(P_k\) Bölüm 12.13
Tahvilin fiyatı ya da getirisi Kupon anüitesi + vade değeri Bölüm 12.14
Yaşama, ölme olasılığı, şartlı tek ödeme Hayat tablosu, \({}_{n}E_x\) Bölüm 12.15
Hayat anüitesi ya da hayat sigortası primi Terim terim açılan sonlu toplam Bölüm 12.16
Hissenin aylık, yıllık getirisi Dört aylık formül, çarpım kuralı Bölüm 12.17
Hissenin riski, kaybetme olasılığı Standart sapma bantları Bölüm 12.18
Portföy seçimi Getiri–risk tablosu ve ölçütler Bölüm 12.19

12.2 Varsayılan Kurallar ve Yuvarlama

Sorularda yöntem belirtilmemişse aşağıdaki seçimler geçerlidir. Soruda başka bir yöntem istenmişse o uygulanır.

Tablo 12.2: Varsayılan seçimler
Konu Aksi belirtilmedikçe Ayrıntı
Gün sayısı ve yıl Banker Kuralı: takvimden tam gün, \(360\) günlük yıl Tanım 1.6
Gün sayımı Başlangıç ve bitiş gününden yalnız biri sayılır Tanım 1.5
Ara ödemeli borç Tüccar Kuralı Tanım 1.9
Kesirli dönem Pratik metod Tanım 3.4
Anüite Normal basit anüite (dönem sonu ödeme) Tanım 4.3
Kesirli taksit sayısı 2. yöntem: bir dönem sonra küçük bir ödeme Tanım 5.1
Kalan borç 1. yöntem (geçmişe bakarak) Önerme 6.1
Tahvilin vade değeri \(C = F\) Tanım 7.2
Hisse ortalaması Tam sayıya yuvarlanır Tanım 9.9

Yuvarlama kuralı (Basit Faiz bölümünün başı): para tutarları ve oranlar virgülden sonra iki basamağa yuvarlanır; ara işlemlerde tam değerle devam edilir. Amortisman tablosu ve Amerikan Kuralı gibi bankanın kuruşa yuvarladığı hesaplarda yuvarlanmış değerle devam edilir. Varyans iki basamağa yuvarlanır ve standart sapma bu yuvarlanmış varyansın karekökü olarak bulunur.

12.3 Basit Faiz, Zaman ve Denk Ödemeler

Basit faizde faiz yalnız anapara üzerinden işler (Önerme 1.1). Zaman ekseninde sağa gitmek çarpmak, sola gitmek bölmektir.

Tablo 12.3: Basit faiz formülleri
İstenen Formül
Faiz \(I = Prt\)
Birikmiş değer (ileri) \(S = P(1 + rt)\)
Şimdiki değer (geri) \(P = S(1 + rt)^{-1}\)
Oran ya da süre \(r = \dfrac{I}{Pt}\), \(t = \dfrac{I}{Pr}\)
Süre ay ise \(t = \dfrac{\text{ay}}{12}\)
Süre gün ise \(t = \dfrac{\text{gün}}{360}\) (normal), \(\dfrac{\text{gün}}{365}\) (tam)
İpucuDört adımda basit faizle denklik
  1. Zaman şemasını çiz, bütün ödemeleri kendi tarihlerine yaz.
  2. Odak noktasını soruda verilen tarihe koy (Tanım 1.7).
  3. Her ödemeyi kendi tarihi ile odak arasındaki süreyle taşı: odaktan önceyse \((1 + rt)\) ile çarp, sonraysa böl.
  4. İki planın toplamlarını eşitle ve bilinmeyeni çek (Tanım 1.8).

Kısa yollar.

  • Basit faizde ikiye katlanma süresi \(t = \frac{1}{r}\)’dir; anaparaya bağlı değildir.
  • Yaklaşık zaman: tarihleri yıl : ay : gün biçiminde alt alta yazıp çıkar, her ayı \(30\) gün say. Gün hanesi eksi çıkarsa aydan \(30\) gün ödünç al.
  • Dört hesap (tam ya da yaklaşık zaman, \(360\) ya da \(365\)) birbirine yakın çıkmalıdır; Banker Kuralı en büyüğünü verir.
UyarıSık yapılan hatalar
  • Süreyi yıla çevirmemek: \(r\) yıllıktır.
  • Basit faizde odak noktasını keyfi seçmek. Farklı odaklar farklı cevap verir (Önerme 1.2); odak soruda verilir.
  • Gün sayarken hem başlangıç hem bitiş gününü saymak. Örneğin \(12\) Mart’tan \(20\) Ağustos’a \(19 + 30 + 31 + 30 + 31 + 20\), yani \(161\) gün vardır; \(4600\) TL’nin %\(15\)’ten Banker Kuralı ile faizi \(4600 \cdot 0{,}15 \cdot \frac{161}{360} = 308{,}58\) TL’dir.

Örnek 12.1 (İki Borcun Tek Ödemeye Çevrilmesi) \(4\) ay sonra ödenecek \(3000\) TL ile \(9\) ay sonra ödenecek \(5000\) TL’lik borç, \(6\). ayda yapılacak tek bir \(X\) ödemesiyle kapatılacaktır. Paranın değeri %\(18\) basit faiz ve odak noktası \(6\). ay ise \(X\) nedir?

Çözüm

\(4\). aydaki borç \(2\) ay ileri, \(9\). aydaki borç \(3\) ay geri taşınır: \[ \begin{aligned} X &= 3000\left(1 + 0{,}18 \cdot \tfrac{2}{12}\right) + 5000\left(1 + 0{,}18 \cdot \tfrac{3}{12}\right)^{-1} \\[1mm] &= 3000 \cdot 1{,}03 + \frac{5000}{1{,}045} = 3090{,}00 + 4784{,}69 = \boxed{7874{,}69 \ \text{TL}} \end{aligned} \]

Odak bugün seçilseydi aynı veriden \(X = 7886{,}67\) TL çıkardı; basit faizde odak noktasının soruda verilmesi bu yüzden gereklidir.

\(\blacksquare\)

12.4 Ara Ödemeli Borç: Tüccar ve Amerikan Kuralı

İki kural aynı borçtan farklı kapanış tutarı verir. Fark, ara ödemelerin ne zaman ve hangi tutar üzerinden faizlendiğindedir.

Tablo 12.4: İki kuralın karşılaştırılması
Tüccar Kuralı (Tanım 1.9) Amerikan Kuralı (Tanım 1.10)
Odak Borcun bitim tarihi Her taksit tarihi
İşlem Borç ve bütün taksitler bitim tarihine taşınır Kalan borç taksitten taksite faizlenir
Küçük taksit Normal işlenir Faizden küçükse ödenmez, sonrakine eklenir
Yuvarlama Tam değerle Her adımda kuruşa yuvarlanmış değerle

Tüccar Kuralı tek denklemdir: borcun bitim tarihindeki değeri \(=\) kapanış ödemesi \(+\) taksitlerin bitim tarihindeki değerleri. Aşağıdaki örneğin verisiyle (her aralık \(60\) gün; borç \(240\), taksitler \(180\), \(120\), \(60\) gün taşınır) \[5666{,}67 = X + 1650{,}00 + 53{,}33 + 2066{,}67 \quad \Longrightarrow \quad X = 1896{,}67 \ \text{TL}.\]

İpucuAmerikan Kuralı dört adımda
  1. Kalan borcun bir sonraki taksite kadar işleyen faizini hesapla ve kuruşa yuvarla.
  2. Taksit bu faizden büyükse: yeni kalan borç \(=\) kalan borç \(+\) faiz \(-\) taksit.
  3. Taksit faizden küçükse: taksidi ödeme, kalan borcu değiştirme; taksidi bir sonrakine ekle ve faizi o tarihe kadar yeniden hesapla.
  4. Son taksitten sonra kalan borcu kapanış tarihine taşı.

Örnek 12.2 (Amerikan Kuralı ile Kapanış) \(1.3.2024\)’te %\(20\)’den alınan \(5000\) TL’lik borca \(30.4\)’te \(1500\), \(29.6\)’da \(50\), \(28.8\)’de \(2000\) TL ödeme yapılmıştır. \(27.10.2024\)’te borcu kapatan ödemeyi Amerikan Kuralı ile bulunuz.

Çözüm

Ardışık tarihlerin her biri arasında takvimden tam \(60\) gün vardır.

Birinci taksit. \(60\) günlük faiz \(5000 \cdot 0{,}2 \cdot \frac{60}{360} = 166{,}67 < 1500\); kalan borç \(5000 + 166{,}67 - 1500 = 3666{,}67\) TL.

İkinci taksit. Faiz \(3666{,}67 \cdot 0{,}2 \cdot \frac{60}{360} = 122{,}22 > 50\); bu taksit ödenmez, üçüncüye eklenir.

Üçüncü taksit. Borç \(120\) gün taşınır: faiz \(3666{,}67 \cdot 0{,}2 \cdot \frac{120}{360} = 244{,}44\), ödenen \(2000 + 50 = 2050\) TL: \[3666{,}67 + 244{,}44 - 2050 = 1861{,}11 \ \text{TL}.\]

Kapanış. \(60\) gün daha: \[X = 1861{,}11\left(1 + 0{,}2 \cdot \tfrac{60}{360}\right) = \boxed{1923{,}15 \ \text{TL}}\]

Tüccar Kuralı aynı borç için \(1896{,}67\) TL verir; fark, \(50\) TL’lik taksidin bekletilmesinden ve faizin taksitten taksite işlemesinden gelir.

\(\blacksquare\)

12.5 Basit İskonto ve Senetler

Faiz bugünkü değerin, iskonto vade değerinin yüzdesidir (Tanım 2.1). Aynı yüzde iki yolda farklı sonuç verir; iki oranı birbirine çeviren formüller Önerme 2.1 içindedir.

Tablo 12.5: Faiz ve iskonto
Faiz (\(r\)) İskonto (\(d\))
Neyin yüzdesi \(P\) \(S\)
Tutar \(I = Prt\) \(D = Sdt\)
Geri taşıma \(P = \dfrac{S}{1 + rt}\) \(P = S(1 - dt)\)
Birbirine çevirme \(r = \dfrac{d}{1 - dt}\) \(d = \dfrac{r}{1 + rt}\)
İpucuSenet kırdırma üç adımda
  1. Vade değeri: senet faizle düzenlenmişse \(S = P(1 + rt)\), süre düzenlenme tarihinden vadeye kadardır. Senet üzerinde yazan tutar verilmişse \(S\) odur.
  2. Kalan süre: kırdırma tarihinden vadeye kadar olan gün sayısı.
  3. Kırdırma bedeli: banka iskontosu \(P = S(1 - dt)\); senedin faiz oranı bu adımda kullanılmaz.

Kısa yollar. Her zaman \(d < r\)’dir; denk faiz oranı daha büyük çıkar. Örneğin \(4\) ay için %\(15\) iskontoya denk faiz oranı \(\frac{0{,}15}{1 - 0{,}15 \cdot 4/12} = \%15{,}79\)’dur. Bir oranın gerçek maliyeti sorulduğunda iki teklifi önce aynı türe çevir. Kısa vadeli bono iskontolu işlem görür (Tanım 2.3).

Örnek 12.3 (Faizli Senedin Bankaya Kırdırılması) \(1.4.2024\)’te \(8000\) TL borç karşılığı %\(18\) basit faizle \(120\) gün vadeli bir senet düzenleniyor. Senedi elinde tutan kişi \(10.6.2024\)’te senedi %\(21\) banka iskontosuyla kırdırırsa kaç TL alır?

Çözüm

Vade değeri. \[S = 8000\left(1 + 0{,}18 \cdot \tfrac{120}{360}\right) = 8000 \cdot 1{,}06 = 8480 \ \text{TL}.\]

Kalan süre. Vade \(1.4\)’ten \(120\) gün sonra, \(30.7.2024\)’tür. \(10.6\)’dan vadeye \(20 + 30 = 50\) gün kalır (Haziran ve Temmuz).

Kırdırma bedeli. \[P = 8480\left(1 - 0{,}21 \cdot \tfrac{50}{360}\right) = 8480(1 - 0{,}029167) = \boxed{8232{,}67 \ \text{TL}}\]

\(\blacksquare\)

12.6 Bileşik Faiz: Değer, Oran, Süre ve Denklik

Bileşik faizde üsteki \(n\) ile birlikte her zaman dönemlik oran \(i = \frac{j_m}{m}\) kullanılır (Önerme 3.1).

Tablo 12.6: Bileşik faiz formülleri
Bilinmeyen Formül Araç
\(S\) ya da \(P\) \(S = P(1+i)^n\), \(P = S(1+i)^{-n}\) çarp, böl
Sürekli bileşik \(S = Pe^{\,j_\infty t}\) (Önerme 3.2) \(e\)
Oran (Bölüm 3.6) \(i = \left(\frac{S}{P}\right)^{1/n} - 1\), \(j_\infty = \frac{1}{t}\ln\frac{S}{P}\) kök, \(\ln\)
Süre (Bölüm 3.7) \(n = \dfrac{\ln(S/P)}{\ln(1+i)}\) logaritma
Bileşik iskonto \(P = S\left(1 - \frac{d^{(m)}}{m}\right)^{n}\) (Tanım 3.5) çarp
İpucuSüreyi yıl, ay, gün olarak yazmak üç adımda
  1. \(t = \frac{n}{m}\); tam kısmı yıl sayısıdır.
  2. Ondalık kısmı \(12\) ile çarp; tam kısmı ay sayısıdır.
  3. Kalan ondalık kısmı \(30\) ile çarp ve en yakın tam sayıya yuvarla; bu gün sayısıdır.

Kısa yollar.

  • “Kaç katına çıkar?” sorularında anapara sadeleşir; \(P = X\), \(S = kX\) al.
  • Bir kat bilgisinden ötekine geçerken oranı sayı olarak bulmaya gerek yoktur: \(6\) yılda \(2\) kat ise \(1 + i = 2^{1/72}\) (aylık) yazılıp doğrudan kullanılır.
  • Bileşik faizde odak noktası serbesttir (Önerme 3.4); hesabı en kısa yapan tarih seçilir. Örneğin \(j_2 = \%10\) ile \(2\) ve \(5\) yıl sonraki \(4000\) ve \(6000\) TL’lik borçlar, \(3\). yıldaki tek ödemeye \(4000(1{,}05)^{2} + 6000(1{,}05)^{-4}\), yani \(9346{,}21\) TL olarak çevrilir; bugüne taşıyıp \(6\) dönem ileri getirmek aynı sonucu verir.

Örnek 12.4 (Yüzde Elli Artış İçin Gereken Süre) \(5000\) TL, \(j_{12} = \%9\) oranından ne kadar zamanda \(7500\) TL olur?

Çözüm

\(i = \frac{0{,}09}{12} = 0{,}0075\) ve \((1{,}0075)^n = \frac{7500}{5000} = 1{,}5\): \[n = \frac{\ln 1{,}5}{\ln 1{,}0075} = 54{,}264494 \ \text{ay}.\]

Yıl, ay ve güne çevirelim: \[t = \frac{54{,}264494}{12} = 4{,}522041, \quad 0{,}522041 \cdot 12 = 6{,}264494, \quad 0{,}264494 \cdot 30 = 7{,}93.\] \[\boxed{4 \ \text{yıl} \ 6 \ \text{ay} \ 8 \ \text{gün}}\]

\(\blacksquare\)

12.7 Eşdeğer Oranlar

İki oran, bir yılda paranın kaç katına çıktığı aynıysa eşdeğerdir (Önerme 3.3). Bütün denk oran soruları aşağıdaki çarpanlardan ikisini eşitlemekten ibarettir.

Tablo 12.7: Bir yıllık büyüme çarpanları
Oran türü Bir yıllık çarpan
\(j_m\) (yılda \(m\) kez faiz) \(\left(1 + \frac{j_m}{m}\right)^{m}\)
\(j_\infty\) (sürekli) \(e^{\,j_\infty}\)
\(d^{(m)}\) (yılda \(m\) kez iskonto) \(\left(1 - \frac{d^{(m)}}{m}\right)^{-m}\)

Sağlama. Faizde daha sık işleyen oran daha küçük çıkar: \(j_{12} < j_4 < j_2 < j_1\) ve \(j_\infty\) hepsinden küçüktür. İskonto oranı kendisine denk faiz oranından her zaman küçüktür.

Örnek 12.5 (Faiz Oranına Denk Aylık İskonto Oranı) \(j_4 = \%10\) oranına denk olan \(d^{(12)}\) iskonto oranını bulunuz.

Çözüm

Bir yıllık çarpanlar eşitlenir: \[\left(1 - \frac{d^{(12)}}{12}\right)^{-12} = \left(1 + \frac{0{,}10}{4}\right)^{4} = (1{,}025)^{4}.\] İki yanın \((-12)\). kökü alınırsa \[1 - \frac{d^{(12)}}{12} = (1{,}025)^{-1/3} = 0{,}991803,\] \[d^{(12)} = 12\,(1 - 0{,}991803) = 0{,}098365 \approx \boxed{\%9{,}84}\]

Sonuç \(j_4 = \%10\)’dan ve buna denk \(j_{12} = \%9{,}92\)’den küçüktür; sıralama doğrudur.

\(\blacksquare\)

12.8 Kesirli Dönem: Pratik Metod

Süre tam dönem değilse aksi belirtilmedikçe pratik metod uygulanır (Tanım 3.4): bileşik faiz adımı tam dönemlerle atılır, kalan parça basit faizle hedefe doğru taşınır.

İpucuPratik metod iki yönde
  1. İleri (birikmiş değer): tarihi geçmeyen en büyük tam dönem sayısı \(k\) kadar bileşik faizle ilerle, kalan \(x\) dönem için basit faizle ilerle: \(S = P(1+i)^{k}(1 + j_m \cdot t_x)\).
  2. Geri (şimdiki değer): tarihi içeren en küçük tam dönem sayısı kadar bileşik faizle geri git, aşan kısmı basit faizle ileri getir.
  3. Teorik metod istenirse kesirli üs kullanılır: \((1+i)^{n}\), \(n\) kesirli.

Örnek 12.6 (Pratik Metodla Şimdiki Değer) \(2\) yıl \(4\) ay sonra ödenecek \(6000\) TL’nin \(j_2 = \%12\)’den şimdiki değerini pratik metodla bulunuz.

Çözüm

\(i = 0{,}06\) ve dönem \(6\) aydır. \(28\) ay, \(4\) dönem ile \(5\) dönem arasındadır; geriye giderken tarihi içeren en küçük tam dönem sayısı \(5\)’tir (\(30\) ay). \(5\) dönem geri gidip aşan \(2\) ayı basit faizle ileri getiririz: \[P = 6000(1{,}06)^{-5}\left(1 + 0{,}12 \cdot \tfrac{2}{12}\right) = 6000 \cdot 0{,}747258 \cdot 1{,}02 = \boxed{4573{,}22 \ \text{TL}}\]

Teorik metod \(6000(1{,}06)^{-28/6} = 4571{,}48\) TL verir; pratik metod kesirli parçada biraz daha fazla kazandırır.

\(\blacksquare\)

12.9 Anüiteler: Hangi Formül?

Önce ödemelerin dönem başında mı sonunda mı yapıldığına, ilk ödemenin ne zaman geldiğine ve ödeme aralığının faiz aralığıyla çakışıp çakışmadığına bakılır.

Tablo 12.8: Anüite türleri
Tür Şimdiki değer \(A\) Toplam değer \(S\) Ayrıntı
Normal \(R\,a_{\overline{n}|i}\) \(R\,s_{\overline{n}|i}\) Önerme 4.2
Peşin \(R\,a_{\overline{n}|i}(1+i)\) \(R\,s_{\overline{n}|i}(1+i)\) Önerme 4.3
\(k\) dönem ertelenmiş \(R\,a_{\overline{n}|i}(1+i)^{-k}\) \(R\,s_{\overline{n}|i}\) Önerme 4.4
Daimi gelir \(\dfrac{R}{i}\) yok Önerme 5.1
\(R, 2R, \dots, nR\) \(\frac{R}{i}\big[(1+i)a_{\overline{n}|i} - n(1+i)^{-n}\big]\) \(A(1+i)^n\) Örnek 5.6
\(R, Rq, \dots, Rq^{n-1}\) \(S(1+i)^{-n}\) \(R\,\dfrac{(1+i)^n - q^n}{(1+i) - q}\) Alıştırma 5.3

Burada \(s_{\overline{n}|i} = \frac{(1+i)^n - 1}{i}\) ve \(a_{\overline{n}|i} = \frac{1 - (1+i)^{-n}}{i}\)’dir (Önerme 4.1).

İpucuDört adımda anüite sorusu
  1. Dönem ve oran. \(i = \frac{j_m}{m}\); ödeme aralığı faiz aralığından farklıysa önce denk dönem oranını bul (Bölüm 12.10).
  2. Ödeme sayısı. İlk ve son ödeme tarihlerinin ikisi de ödeme içeriyorsa ödeme sayısı aradaki dönem sayısının bir fazlasıdır.
  3. Tür. Tablodan formülü seç. Ertelemede ilk ödeme \((k+1)\). dönemdedir, yani $k = $ ilk ödemenin dönemi \(- 1\).
  4. Bilinmeyen. \(R\) isteniyorsa \(R = \frac{A}{a_{\overline{n}|i}}\) ya da \(R = \frac{S}{s_{\overline{n}|i}}\); peşinat varsa önce düşülür, iskonto edilmez.

Kısa yollar.

  • \(a_{\overline{n}|i} < n < s_{\overline{n}|i}\); çarpan bu sıralamaya uymuyorsa formül ters kullanılmıştır.
  • Peşin anüite normal anüitenin bir dönem erkenidir: her iki değer \((1+i)\) ile çarpılır.
  • Erteleme toplam değeri değiştirmez, yalnız şimdiki değeri küçültür.
  • Oran zamanla değişiyorsa her blok kendi oranıyla blok sonuna toplanır, sonra kalan bloklardan geçirilerek taşınır.
  • Toplam faiz \(=\) ödemelerin toplamı \(-\) şimdiki değer (borçta) ya da \(S - nR\) (birikimde).

Örnek 12.7 (Altıncı Yıl Başlayan Ödemeler) Bugün bankaya ne kadar yatırılmalıdır ki \(6\). yılın sonundan başlayarak \(8\) yıl boyunca her yıl sonunda \(3000\) TL çekilebilsin? Paranın değeri \(j_1 = \%7\)’dir.

Çözüm

İlk ödeme \(6\). dönemdedir; \(k + 1 = 6\) olduğundan \(k = 5\). Sekiz ödemenin \(5\). yıldaki değeri \(3000\,a_{\overline{8}|0{,}07}\)’dir; bu \(5\) yıl geri taşınır: \[ \begin{aligned} A &= 3000\,a_{\overline{8}|0{,}07}\,(1{,}07)^{-5} \\[1mm] &= 3000 \cdot 5{,}971299 \cdot 0{,}712986 = \boxed{12772{,}36 \ \text{TL}} \end{aligned} \]

Sağlama. Toplam değer \(3000\,s_{\overline{8}|0{,}07} = 30779{,}41\) TL son ödeme tarihindedir (\(13\). yıl); \(13\) yıl geri taşınırsa \(30779{,}41 \cdot (1{,}07)^{-13} = 12772{,}36\) TL bulunur.

\(\blacksquare\)

12.10 Genel Anüite

Ödeme aralığı ile faiz aralığı çakışmıyorsa anüite geneldir (Tanım 5.3). Verilen orana denk ve ödeme aralığı uzunluğunda bir dönem oranı bulunur; geri kalanı basit anüitedir.

Yılda \(p\) ödeme varsa \[(1+i)^{p} = \left(1 + \frac{j_m}{m}\right)^{m}, \qquad i = \left(1 + \frac{j_m}{m}\right)^{m/p} - 1\] alınır ve \(n\) ödeme sayısı olmak üzere basit anüite formülü bu \(i\) ile uygulanır. Örneğin \(3\) yıl boyunca ay sonlarında ödenen \(500\) TL için \(j_2 = \%10\) ise \(i = (1{,}05)^{1/6} - 1 = 0{,}008165\) ve \(A = 500\,a_{\overline{36}|i} = 15541{,}30\) TL olur.

Aynı dönüşüm amortismanda ve tahvilde de gerekir: üç aylık taksit ile aylık faiz (Örnek 6.2), altı aylık kupon ile üç aylık getiri (Örnek 7.3).

12.11 Taksit Sayısı ve Son Ödeme

\(n\) üste durduğu için logaritmayla çekilir ve çoğu zaman tam sayı çıkmaz (Tanım 5.1). Tam ödeme sayısı \(n\)’nin tam kısmıdır; açık son ödemeyle kapatılır.

İpucuDört adımda son ödeme
  1. \(A\) verilmişse \((1+i)^{-n} = 1 - \frac{Ai}{R}\), \(S\) verilmişse \((1+i)^{n} = 1 + \frac{Si}{R}\) yaz ve \(n\)’yi logaritmayla bul.
  2. Tam ödeme sayısı \(k = \lfloor n \rfloor\).
  3. 2. yöntem: son ödeme \(X\), \((k+1)\). dönemdedir. Borçta bugüne eşitle: \(A = R\,a_{\overline{k}|i} + X(1+i)^{-(k+1)}\). Birikimde son tarihe eşitle: \(R\,s_{\overline{k}|i}(1+i) + X = S\).
  4. \(X < R\) olmalıdır. Birikimde \(X\) negatif çıkarsa son ödemeye gerek yoktur.

1. yöntem istenirse fark \(k\). ödemeye eklenir: odak \(k\). dönemdir ve \(X\) orada son taksidin üzerine biner.

Örnek 12.8 (Üç Aylık Taksitlerle Borç Kapatma) \(10000\) TL’lik borç \(j_4 = \%8\) oranından üç ayda bir \(1200\) TL’lik ödemelerle kapatılacaktır. Tam ödeme sayısını ve son ödemeyi bulunuz.

Çözüm

\(i = 0{,}02\). Borç denklemi \[1200\,\frac{1 - (1{,}02)^{-n}}{0{,}02} = 10000 \quad \Longrightarrow \quad (1{,}02)^{-n} = 1 - \frac{200}{1200} = 0{,}833333,\] \[n = \frac{\ln 1{,}2}{\ln 1{,}02} = 9{,}206938.\]

Demek ki \(9\) tam ödeme yapılır, son ödeme \(10\). dönemdedir. Bugünkü değerler eşitlenir: \[1200\,a_{\overline{9}|0{,}02} = 1200 \cdot 8{,}162237 = 9794{,}68 \ \text{TL},\] \[X(1{,}02)^{-10} = 10000 - 9794{,}68 = 205{,}32,\] \[X = 205{,}32 \cdot 1{,}218994 = \boxed{250{,}28 \ \text{TL}}\]

Son ödeme bir tam taksitten küçüktür; beklenen budur.

\(\blacksquare\)

12.12 Faiz Oranının Bulunması: İnterpolasyon

\(s_{\overline{n}|i} = k\), \(a_{\overline{n}|i} = k\) ya da tahvil fiyatı denklemi \(i\)’ye göre çözülemez. Önce bir başlangıç değeri hesaplanır, sonra aralarında %\(1\) fark olan iki \(j_m\) arasında doğrusal interpolasyon yapılır.

Tablo 12.9: Başlangıç değerleri
Denklem Başlangıç değeri Ayrıntı
\(s_{\overline{n}|i} = k\) \(i_0 = \dfrac{(k/n)^2 - 1}{k}\) Tanım 5.2
\(a_{\overline{n}|i} = k\) \(i_0 = \dfrac{1 - (k/n)^2}{k}\) Tanım 5.2
Tahvil, fiyat \(P\) \(i_0 = \dfrac{(nFr + C - P)/n}{(P + C)/2}\) Tanım 7.3
İpucuBeş adımda interpolasyon
  1. Çarpanı yalnız bırak: \(k = \frac{S}{R}\) ya da \(k = \frac{A}{R}\).
  2. Tablodan \(i_0\)’ı hesapla ve \(j_m = m\,i_0\)’ı bul; aranan oran bu \(j_m\)’yi içeren iki tam yüzde arasındadır.
  3. İki uçta çarpanı (tahvilde fiyatı) hesapla.
  4. Aralığı denetle: hedef değer iki sonucun arasında değilse bir yüzde aşağı ya da yukarı kay. \(s\) oranla artar; \(a\) ve tahvil fiyatı oranla azalır.
  5. Orantıyı kur: \(\dfrac{x - x_1}{x_2 - x_1} = \dfrac{y - y_1}{y_2 - y_1}\) ve \(x\)’i çek.
UyarıSık yapılan hatalar
  • İnterpolasyonu \(i\) üzerinden yapıp sonucu \(m\) ile çarpmayı unutmak; tabloda doğrudan \(j_m\) yazmak en güvenlisidir.
  • Başlangıç değerini sonuç sanmak. Yüksek oranlarda \(i_0\) yanlış aralığı gösterebilir (Alıştırma 5.2).

Örnek 12.9 (Taksitli Borcun Faiz Oranı) Bugün alınan \(20000\) TL’lik borç, \(24\) ay boyunca ay sonlarında ödenen \(1000\) TL’lik taksitlerle kapatılıyor. Uygulanan \(j_{12}\) oranını interpolasyonla bulunuz.

Çözüm

Çarpan. \(20000 = 1000\,a_{\overline{24}|i}\), yani \(k = 20\), \(n = 24\).

Başlangıç değeri. \[i_0 = \frac{1 - (20/24)^2}{20} = 0{,}015278 \quad \Longrightarrow \quad j_{12} \approx \%18{,}33.\]

Uçlar. \(j_{12} = \%18\) için \(a_{\overline{24}|0{,}015} = 20{,}0304\); \(j_{12} = \%19\) için \(a_{\overline{24}|0{,}015833} = 19{,}8379\). Hedef \(20\) bu ikisinin arasındadır.

İnterpolasyon. \[\frac{x - 0{,}18}{0{,}01} = \frac{20 - 20{,}0304}{19{,}8379 - 20{,}0304} = \frac{-0{,}0304}{-0{,}1925} = 0{,}157922,\] \[x = 0{,}18 + 0{,}001579 = 0{,}181579 \quad \Longrightarrow \quad \boxed{j_{12} \approx \%18{,}16}\]

\(\blacksquare\)

12.13 Amortisman ve Kalan Borç

Amortismanda borç bilinir, taksit aranır: \(R = \frac{A}{a_{\overline{n}|i}}\). Tablo her satırda kuruşa yuvarlanmış değerlerle ilerler (Tanım 6.2).

İpucuAmortisman tablosu dört adımda
  1. \(R = \frac{A}{a_{\overline{n}|i}}\)’yi bul ve kuruşa (soruda istenirse başka basamağa) yuvarla.
  2. Her satırda: faiz kısmı \(=\) önceki kalan borç \(\times\, i\); borç kısmı \(= R -\) faiz kısmı; kalan borç \(=\) önceki kalan borç \(-\) borç kısmı.
  3. Son satırda borç kısmı, önceki kalan borcun tamamıdır; son ödeme \(=\) bu borç \(+\) faizi.
  4. Son kalan borç \(0\) olmalıdır; toplam faiz \(=\) ödemeler toplamı \(- A\).
Tablo 12.10: Kalan borç formülleri
İstenen Formül
\(k\). ödemeden sonra kalan borç (1. yöntem) \(P_k = A(1+i)^k - R\,s_{\overline{k}|i}\)
Aynısı (2. yöntem) \(P_k = R\,a_{\overline{n-k}|i}\)
\(k+1, \dots, k+12\). ödemelerde anaparadan düşen \(P_k - P_{k+12}\)
Aynı ödemelerde faiz \(12R - (P_k - P_{k+12})\)

İki yöntemin gerekçesi Önerme 6.1 içindedir; \(R\) yuvarlandığı için aralarında küçük bir fark çıkabilir ve doğru değer 1. yöntemin verdiğidir.

UyarıSık yapılan hatalar
  • Faizi sabit anapara üzerinden hesaplamak; faiz her satırda önceki kalan borç üzerinden işler.
  • Bir yılın ödemelerini sayarken ilk ödemenin tarihini atlamak: ilk taksit Haziran’da ise o yıl \(7\) ödeme vardır.
  • Genel anüite biçimindeki amortismanda denk oranı bulmayı atlamak.

Örnek 12.10 (Dört Taksitlik Amortisman Tablosu) \(9000\) TL’lik borç \(j_4 = \%12\) oranından \(1\) yılda üç aylık dört eşit taksitle amorti edilecektir. Amortisman tablosunu oluşturunuz.

Çözüm

\(i = 0{,}03\), \(n = 4\): \[R = \frac{9000}{a_{\overline{4}|0{,}03}} = \frac{9000}{3{,}717098} = 2421{,}24 \ \text{TL}.\]

Ödeme Periyodik ödeme Faiz kısmı Borç kısmı Kalan borç
\(9000{,}00\)
\(1\) \(2421{,}24\) \(270{,}00\) \(2151{,}24\) \(6848{,}76\)
\(2\) \(2421{,}24\) \(205{,}46\) \(2215{,}78\) \(4632{,}98\)
\(3\) \(2421{,}24\) \(138{,}99\) \(2282{,}25\) \(2350{,}73\)
\(4\) \(2421{,}25\) \(70{,}52\) \(2350{,}73\) \(0{,}00\)

Son ödeme \(2350{,}73 + 70{,}52 = 2421{,}25\) TL’dir; yuvarlamadan doğan bir kuruş son taksitte kapanır. Ödemelerin toplamı \(9684{,}97\) TL olduğundan toplam faiz \(684{,}97\) TL’dir.

\(\blacksquare\)

Örnek 12.11 (Üçüncü Yılda Ödenen Faiz) \(80000\) TL’lik konut kredisi \(j_{12} = \%12\) oranından \(10\) yılda aylık eşit taksitlerle ödenecektir. Kredinin üçüncü yılında ödenen faizi bulunuz.

Çözüm

\(i = 0{,}01\), \(n = 120\) ve \(a_{\overline{120}|0{,}01} = 69{,}700522\) olduğundan \(R = \frac{80000}{69{,}700522} = 1147{,}77\) TL.

Üçüncü yıl \(25\).–\(36\). ödemelerdir. 1. yöntemle: \[P_{24} = 80000(1{,}01)^{24} - 1147{,}77\,s_{\overline{24}|0{,}01} = 101578{,}77 - 30959{,}33 = 70619{,}44,\] \[P_{36} = 80000(1{,}01)^{36} - 1147{,}77\,s_{\overline{36}|0{,}01} = 114461{,}50 - 49442{,}35 = 65019{,}15.\]

Anaparadan düşen \(70619{,}44 - 65019{,}15 = 5600{,}29\) TL, o yıl ödenen toplam \(12 \cdot 1147{,}77 = 13773{,}24\) TL’dir: \[\text{Faiz} = 13773{,}24 - 5600{,}29 = \boxed{8172{,}95 \ \text{TL}}\]

\(\blacksquare\)

12.14 Tahvil Fiyatı ve Getirisi

Tahvil, kupon ödemelerinden oluşan bir anüite ile vadedeki tek bir ödemenin toplamıdır (Önerme 7.1): \[P = Fr\,a_{\overline{n}|i} + C(1+i)^{-n}.\] Burada \(Fr\) dönemlik kupon, \(i\) dönemlik getiri, \(C\) vade (ya da satış) değeridir (Tanım 7.2).

Tablo 12.11: Tahvil soruları için okuma tablosu
Durum Sonuç
\(C = F\) ve kupon oranı \(>\) getiri oranı \(P > F\): primli
\(C = F\) ve kupon oranı \(=\) getiri oranı \(P = F\): başabaş
\(C = F\) ve kupon oranı \(<\) getiri oranı \(P < F\): iskontolu
Kuponsuz tahvil \(P = C(1+i)^{-n}\), daima iskontolu
“%\(5\) primle itfa” \(C = 1{,}05F\)
Vadeden önce satılan tahvil \(n\) satışa kadar, \(C\) satış tutarı
İpucuTahvil sorusu dört adımda
  1. Kupon ödemesi \(Fr\) (\(r\) kupon oranının dönemlik hâli) ve \(C\)’yi yaz.
  2. Kupon dönemi ile getiri oranının dönemi farklıysa denk oranı bul (Bölüm 12.10); \(n\) kupon sayısıdır.
  3. Fiyat isteniyorsa formülü uygula.
  4. Getiri isteniyorsa ortalama metoduyla \(i_0\)’ı bul ve iki uçtaki fiyatlarla interpolasyon yap (Bölüm 7.5). Fiyat oran büyüdükçe azalır.

Erken itfa seçeneği varsa her senaryonun fiyatı ayrı hesaplanır; istenen getiriyi her durumda garanti eden fiyat düşük olanıdır (Örnek 7.3).

Örnek 12.12 (Primle İtfa Edilen Tahvilin Fiyatı) \(j_2 = \%8\) kuponlu \(2000\) TL’lik bir tahvil \(6\) yıl sonra %\(4\) primle itfa edilecektir. \(j_2 = \%10\) getiri için tahvilin fiyatı ne olmalıdır?

Çözüm

\(Fr = 2000 \cdot 0{,}04 = 80\) TL, \(C = 2000 \cdot 1{,}04 = 2080\) TL, \(i = 0{,}05\), \(n = 12\): \[ \begin{aligned} P &= 80\,a_{\overline{12}|0{,}05} + 2080(1{,}05)^{-12} \\[1mm] &= 80 \cdot 8{,}863252 + 2080 \cdot 0{,}556837 \\[1mm] &= 709{,}06 + 1158{,}22 = \boxed{1867{,}28 \ \text{TL}} \end{aligned} \]

Kupon oranı getiri oranından düşük olduğundan tahvil, primli itfaya rağmen nominalin altında satılır.

\(\blacksquare\)

Örnek 12.13 (İskontolu Alınan Tahvilin Getirisi) \(j_2 = \%9\) kuponlu \(1000\) TL’lik bir tahvil \(5\) yıl sonra nominal değerinden itfa edilecektir ve bugün \(950\) TL’ye satılmaktadır. Yatırımcının \(j_2\) getiri oranını interpolasyonla bulunuz.

Çözüm

\(Fr = 45\) TL, \(C = 1000\) TL, \(P = 950\) TL, \(n = 10\).

Ortalama metodu. \[i_0 = \frac{(10 \cdot 45 + 1000 - 950)/10}{(950 + 1000)/2} = \frac{50}{975} = 0{,}051282 \quad \Longrightarrow \quad j_2 \approx \%10{,}26.\]

Uçlar. \[j_2 = \%10: \quad 45\,a_{\overline{10}|0{,}05} + 1000(1{,}05)^{-10} = 347{,}48 + 613{,}91 = 961{,}39,\] \[j_2 = \%11: \quad 45\,a_{\overline{10}|0{,}055} + 1000(1{,}055)^{-10} = 339{,}19 + 585{,}43 = 924{,}62.\] Aranan \(950\) TL bu iki fiyatın arasındadır.

İnterpolasyon. \[\frac{j_2 - 0{,}10}{0{,}01} = \frac{950 - 961{,}39}{924{,}62 - 961{,}39} = \frac{-11{,}39}{-36{,}77} = 0{,}309763,\] \[j_2 = 0{,}10 + 0{,}003098 = 0{,}103098 \quad \Longrightarrow \quad \boxed{j_2 \approx \%10{,}31}\]

\(\blacksquare\)

12.15 Hayat Tablosu ve Net Tek Prim

Bütün olasılıklar hayat tablosundaki \(\ell_x\) sayılarından çıkar (Önerme 8.1) ve \(\ell_{100} = 0\) kabul edilir. Örneklerde kitabın kısmi tablosu kullanılır (Bölüm 8.2.1); kadın ve erkek tabloları ayrıdır.

Tablo 12.12: Hayat tablosu formülleri
Olay (\(x\) yaşındaki biri için) Olasılık
\(n\) yıl daha yaşar \({}_{n}p_x = \dfrac{\ell_{x+n}}{\ell_x}\)
\(n\) yıl içinde ölür \({}_{n}q_x = \dfrac{\ell_x - \ell_{x+n}}{\ell_x}\)
\(x+n\) ile \(x+m\) yaşları arasında ölür \(\dfrac{\ell_{x+n} - \ell_{x+m}}{\ell_x}\)
Tam olarak \(x+n\) yaşında ölür \(\dfrac{d_{x+n}}{\ell_x}\), \(d_y = \ell_y - \ell_{y+1}\)
\(n\) yıl sonra yaşarsa \(1\) TL (net tek prim) \({}_{n}E_x = \dfrac{\ell_{x+n}}{\ell_x}(1+i)^{-n}\)

Kısa yollar. İki yaş arasındaki ölüm olasılığında ara terim sadeleşir; yalnız iki uçtaki \(\ell\) değerleri kalır. Örneğin \(30\) yaşındaki bir erkeğin \(65\) ile \(75\) yaşları arasında ölme olasılığı \(\frac{7329740 - 4898907}{9579998} = 0{,}25374045\)’tir. Tablo yıllık çalıştığı için faiz \(j_1\) değilse önce denk yıllık oran bulunur (Örnek 8.4).

Net tek prim (Tanım 8.3) iki çarpandır: iskonto ve yaşama olasılığı. Örneğin \(40\) yaşındaki bir erkeğe \(65\) yaşına erişirse ödenecek \(80000\) TL için \(j_1 = \%6\)’dan \[80000 \cdot \frac{\ell_{65}}{\ell_{40}}(1{,}06)^{-25} = 80000 \cdot 0{,}781653 \cdot 0{,}232999 = 14569{,}93 \ \text{TL}\] bulunur; ödeme kesin olsaydı bugünkü değeri \(18639{,}89\) TL olurdu.

12.16 Hayat Anüitesi ve Hayat Sigortası

Her terim iskonto ile bir olasılığın çarpımıdır: hayat anüitesinde yaşama, hayat sigortasında o yıl ölme olasılığı. Sonsuz yazılan toplamlar \(\ell_{100} = 0\) yüzünden sonludur.

Tablo 12.13: Hayat anüitesi ve sigortası formülleri
Ürün (\(1\) TL için) Net tek prim Ayrıntı
\(k\) yıl ertelenmiş, ömür boyu, yıl sonu \({}_{k|}a_x = \sum\limits_{t \ge 1}(1+i)^{-(k+t)}\dfrac{\ell_{x+k+t}}{\ell_x}\) Tanım 8.4
\(k\) yıl ertelenmiş, ömür boyu, yıl başı \({}_{k|}\ddot{a}_x = \sum\limits_{t \ge 0}(1+i)^{-(k+t)}\dfrac{\ell_{x+k+t}}{\ell_x}\) Tanım 8.4
\(n\) yıllık geçici, yıl sonu \(a_{x:\overline{n}|} = \sum\limits_{t=1}^{n}(1+i)^{-t}\dfrac{\ell_{x+t}}{\ell_x}\) Tanım 8.5
\(n\) yıllık hayat sigortası \(A^{1}_{x:\overline{n}|} = \sum\limits_{t=0}^{n-1}(1+i)^{-(t+1)}\dfrac{d_{x+t}}{\ell_x}\) Tanım 8.7
Ömür boyu hayat sigortası aynı toplam, \(t \le 99 - x\) Tanım 8.7
İpucuDört adımda net tek prim
  1. \(x\)’i, \(k\)’yı (ilk ödeme yaşı \(- x\)) ve ödemenin yıl başında mı sonunda mı olduğunu belirle.
  2. Terim sayısını bul: anüitede son terim yaşın \(99\) olduğu terimdir; yıl başı biçiminde \(99 - (x + k) + 1\) terim vardır.
  3. Sigortada önce \(d_y = \ell_y - \ell_{y+1}\) sütununu çıkar; \(d_{99} = \ell_{99}\)’dur. Üs \((t+1)\)’dir, çünkü ödeme ölüm yılının sonunda yapılır.
  4. Terimleri bir tabloda topla, \(\ell_x\)’e böl ve tutarla çarp.

Örnek 12.14 (Doksan Yedi Yaşından Sonra Ömür Boyu Gelir) \(75\) yaşındaki bir erkeğe \(97\). yaşından başlayarak ömür boyu her yıl ödenecek \(2000\) TL’lik hayat anüitesinin \(j_1 = \%6\)’dan net tek primini bulunuz.

Çözüm

\(x = 75\), \(k = 97 - 75 = 22\); ödeme o yaşa girildiğinde yapıldığı için yıl başı biçimi kullanılır. \(75 + 22 + t \le 99\) koşulundan \(t = 0, 1, 2\): üç terim vardır.

\(t\) Yaş \(\ell_{97+t}\) \((1{,}06)^{-(22+t)}\) Çarpım
\(0\) \(97\) \(60504\) \(0{,}27750510\) \(16790{,}1684\)
\(1\) \(98\) \(31450\) \(0{,}26179726\) \(8233{,}5239\)
\(2\) \(99\) \(10757\) \(0{,}24697855\) \(2656{,}7482\)
Toplam \(27680{,}4405\)

\[2000 \cdot {}_{22|}\ddot{a}_{75} = \frac{2000 \cdot 27680{,}4405}{4898907} = \boxed{11{,}30 \ \text{TL}}\]

\(\blacksquare\)

Örnek 12.15 (Doksan Altı Yaşında Ömür Boyu Sigorta) \(96\) yaşındaki bir erkek için \(20000\) TL’lik ömür boyu hayat sigortasının \(j_1 = \%10\)’dan net tek primini bulunuz.

Çözüm

\(\ell_{96} = 98309\). Ölüm sayıları ve terimler (\(t = 0, 1, 2, 3\)):

Yaş \(d_y = \ell_y - \ell_{y+1}\) \((1{,}10)^{-(t+1)}\) Çarpım
\(96\) \(98309 - 60504 = 37805\) \(0{,}90909091\) \(34368{,}1818\)
\(97\) \(60504 - 31450 = 29054\) \(0{,}82644628\) \(24011{,}5702\)
\(98\) \(31450 - 10757 = 20693\) \(0{,}75131480\) \(15546{,}9572\)
\(99\) \(10757 - 0 = 10757\) \(0{,}68301346\) \(7347{,}1757\)
Toplam \(81273{,}8850\)

\[20000 \cdot A^{1}_{96:\overline{\infty}|} = 20000 \cdot \frac{81273{,}8850}{98309} = 20000 \cdot 0{,}826719 = \boxed{16534{,}37 \ \text{TL}}\]

Ödeme kesin olduğundan prim teminata yakındır; aradaki fark yalnız bekleme süresinin iskontosudur.

\(\blacksquare\)

12.17 Hisse Senedi Getirisi

Aylık getiri, o ay içinde temettü ve sermaye artırımı olup olmadığına göre dört biçimde yazılır (Tanım 9.5). \(K_0\) önceki ayın, \(K_1\) o ayın kapanışı; \(b\) bedelli, \(z\) bedelsiz hisse oranı; \(f\) rüçhan hakkı fiyatı; \(T\) temettüdür.

Tablo 12.14: Aylık getiri formülleri
O ay içinde Aylık getiri
Hiçbir şey yok \(\dfrac{K_1 - K_0}{K_0}\)
Temettü \(\dfrac{K_1 - K_0 + T}{K_0}\)
Sermaye artırımı \(\dfrac{(K_1 - K_0) + K_1(b + z) - fb}{K_0}\)
İkisi birden \(\dfrac{(K_1 - K_0) + K_1(b + z) - fb + T}{K_0}\)

Yıllık ve uzun süreli getiri (Tanım 9.6): getiriler toplanmaz, çarpılır. \((1 + r_1)(1 + r_2)\cdots(1 + r_{12}) - 1\). Örneğin üç aylık getiriler %\(5\), \(-\)%\(2\), %\(4\) ise toplam getiri \(1{,}05 \cdot 0{,}98 \cdot 1{,}04 - 1 = 0{,}07016\), yani %\(7{,}02\)’dir. Günlük getiride yalnız fiyat değişimi kullanılır.

UyarıSık yapılan hatalar
  • Bedelsiz hisseleri maliyete katmak: maliyet yalnız \(fb\)’dir.
  • Yıllık getiriyi aylık getirilerin toplamı sanmak.

Örnek 12.16 (Sermaye Artırımı ve Temettü Aynı Ayda) Bir hissenin önceki ay kapanışı \(4{,}20\) TL, bu ay kapanışı \(3{,}90\) TL’dir. Bu ay içinde %\(20\) bedelli ve %\(30\) bedelsiz sermaye artırımı yapılmış (rüçhan hakkı fiyatı \(1\) TL) ve hisse başına \(0{,}15\) TL temettü dağıtılmıştır. Bu ayın getirisini bulunuz.

Çözüm

Dördüncü formülde \(K_0 = 4{,}20\), \(K_1 = 3{,}90\), \(b = 0{,}20\), \(z = 0{,}30\), \(f = 1\), \(T = 0{,}15\): \[ \begin{aligned} \text{Getiri} &= \frac{(3{,}90 - 4{,}20) + 3{,}90 \cdot 0{,}50 - 1 \cdot 0{,}20 + 0{,}15}{4{,}20} \\[1mm] &= \frac{-0{,}30 + 1{,}95 - 0{,}20 + 0{,}15}{4{,}20} = \frac{1{,}60}{4{,}20} = 0{,}3810 = \boxed{\%38{,}10} \end{aligned} \]

Fiyat düştüğü hâlde getiri yüksektir; kazancın büyük kısmı yeni hisselerin değerinden gelir.

\(\blacksquare\)

12.18 Risk ve Standart Sapma Bantları

Bir hissenin riski, getirilerinin standart sapmasıdır (Tanım 9.9, Tanım 9.8). Bantlar gelecek yılın getirisi hakkında olasılık verir (Tanım 9.10).

İpucuRisk hesabı beş adımda
  1. Ortalamayı bul ve tam sayıya yuvarla.
  2. Her getiriden bu ortalamayı çıkar, farkların karelerini topla.
  3. Toplamı \(n - 1\)’e böl; varyansı iki basamağa yuvarla.
  4. \(SS = \sqrt{\text{yuvarlanmış varyans}}\), iki basamak.
  5. Bantların alt uçlarını yaz: \(\overline{x} - SS\), \(\overline{x} - 2SS\), \(\overline{x} - 3SS\).
Tablo 12.15: Standart sapma bantları
Bant İçinde kalma Alt uçtan daha kötü olma (“kaç yılda bir”)
\(\overline{x} \pm SS\) \(\frac{2}{3}\) \(\frac{1}{6}\) (\(6\) yılda bir)
\(\overline{x} \pm 2SS\) \(\frac{21}{22}\) \(\frac{1}{44}\) (\(44\) yılda bir)
\(\overline{x} \pm 3SS\) \(\frac{738}{740}\) \(\frac{1}{740}\) (\(740\) yılda bir)

Örnek 12.17 (Altı Yıllık Getiriden Risk) Bir hissenin altı yıllık getirileri (yüzde) \(18\), \(-6\), \(25\), \(4\), \(32\), \(-11\)’dir. Hissenin riskini bulunuz ve kaybetme olasılıklarını yorumlayınız.

Çözüm

Ortalama. \(\overline{x} = \frac{62}{6} = 10{,}33 \approx 10\).

Farklar ve kareleri. \(8, -16, 15, -6, 22, -21\); kareleri \(64, 256, 225, 36, 484, 441\) ve toplamları \(1506\).

Varyans ve risk. \[SS^2 = \frac{1506}{5} = 301{,}20, \qquad SS = \sqrt{301{,}20} = \boxed{17{,}36}\]

Yorum. Alt uçlar \(10 - 17{,}36 = -7{,}36\), \(10 - 34{,}72 = -24{,}72\) ve \(10 - 52{,}08 = -42{,}08\)’dir. Gelecek yıl %\(7{,}36\)’dan fazla kaybetme şansı \(\frac{1}{6}\), %\(24{,}72\)’den fazla kaybetme şansı \(\frac{1}{44}\), %\(42{,}08\)’den fazla kaybetme şansı \(\frac{1}{740}\)’tır.

\(\blacksquare\)

12.19 Portföy Seçimi

Portföyün her dönemki getirisi, hisse getirilerinin paylarla ağırlıklı ortalamasıdır; ortalama ve risk bu getiri dizisinden, tek hisse gibi hesaplanır. Risk, payların ortalaması gibi davranmaz: iyi seçilmiş bir karışım iki hisseden de daha az riskli olabilir (Örnek 10.2).

İpucuDört adımda portföy tablosu
  1. Payları listele: %\(25\)’lik adımlarla iki hissede \(5\), üç hissede \(15\) portföy vardır.
  2. Her portföy için dönem getirilerini ağırlıklı ortalamayla hesapla.
  3. Her satırda ortalama, varyans, \(SS\) ve gerekirse \(\overline{x} - SS\), \(\overline{x} + SS\) sütunlarını doldur.
  4. Sorudaki ölçüte göre seç.
Tablo 12.16: Portföy seçim ölçütleri
Soru Seçim kuralı
En büyük getiri Ortalama sütununun en büyüğü
En düşük risk \(SS\) sütununun en küçüğü
En fazla %\(a\) risk göze alınıyor \(SS \le a\) olanlar içinde ortalaması en büyük
\(\frac{2}{3}\) olasılıkla kaybettirmeyen en iyi \(\overline{x} - SS > 0\) olanlar içinde ortalaması en büyük
%\(a\)’dan fazla kaybettirme olasılığı \(\frac{1}{6}\) \(\overline{x} - SS = -a\) olan portföy

Getiri aynıysa riski küçük olan seçilir; risk–getiri grafiğinde eğrinin üst kolundaki noktalar tercih edilir. \(n\) hisse için \(\binom{n}{2}\) korelasyon gerekir (Bölüm 10.4); çeşitlendirme riski azaltır ama piyasa riskini yok edemez (Tanım 11.2).

Örnek 12.18 (İki Hisseden En Az Riskli Portföy) \(A\) hissesinin dört yıllık getirileri (yüzde) \(12\), \(4\), \(-2\), \(10\); \(B\) hissesininkiler \(-4\), \(8\), \(6\), \(3\)’tür. %\(25\)’lik paylarla portföyler oluşturup en az riskli portföyü bulunuz.

Çözüm

Örneğin %\(50A\) + %\(50B\) portföyünün getirileri \(4\); \(6\); \(2\); \(6{,}5\)’tir. Ortalama \(\frac{18{,}5}{4} = 4{,}625 \approx 5\), farklar \(-1\); \(1\); \(-3\); \(1{,}5\) ve \[SS^2 = \frac{1 + 1 + 9 + 2{,}25}{3} = \frac{13{,}25}{3} = 4{,}42, \qquad SS = \sqrt{4{,}42} = 2{,}10.\]

Beş portföyün tamamı:

Portföy Getiriler Ort. Varyans \(SS\) \(\overline{x} - SS\)
%\(100A\) \(12\); \(4\); \(-2\); \(10\) \(6\) \(40{,}00\) \(6{,}32\) \(-0{,}32\)
%\(75A\) + %\(25B\) \(8\); \(5\); \(0\); \(8{,}25\) \(5\) \(14{,}85\) \(3{,}85\) \(1{,}15\)
%\(50A\) + %\(50B\) \(4\); \(6\); \(2\); \(6{,}5\) \(5\) \(4{,}42\) \(\mathbf{2{,}10}\) \(2{,}90\)
%\(25A\) + %\(75B\) \(0\); \(7\); \(4\); \(4{,}75\) \(4\) \(8{,}52\) \(2{,}92\) \(1{,}08\)
%\(100B\) \(-4\); \(8\); \(6\); \(3\) \(3\) \(27{,}67\) \(5{,}26\) \(-2{,}26\)

En az riskli portföy \(\boxed{\%50A + \%50B}\)’dir: riski (\(2{,}10\)) iki hissenin riskinden de küçüktür. Aynı ortalamayı (%\(5\)) veren %\(75A\) + %\(25B\) portföyünden de daha az risklidir; bu yüzden \(\frac{2}{3}\) olasılıkla kaybettirmeyen en iyi portföy de odur.

\(\blacksquare\)