21  Uygulamalı Özet

Bu sayfa kitabın hesap yöntemlerini ispatsız, soru çözmeye dönük bir kopya kâğıdı olarak toplar. Uygulamada en sık karşılaşılan sorular şunlardır: bir eğrinin süratini, yay uzunluğunu, eğriliğini, burulmasını ve Frenet çatısını hesaplamak; eğrinin türünü (doğru, düzlem eğrisi, çember, helis) bu büyüklüklerden tanımak; bir çatı alanının bağlantı formlarını ve dual formlarını bulup yapı denklemlerini denetlemek; verilen bir fonksiyonun izometri olup olmadığına karar vermek ve iki çatıyı eşleyen izometriyi kurmak. Bunların yanında yönlü türev, diferansiyel, dış türev ve teğet dönüşümü soran kısa hesaplar da sık gelir. Sayfa her soru tipi için adım adım bir yol, formül tabloları, kısa yollar, sık yapılan hatalar ve yeni sayılarla kısa ama tam çözümlü örnekler verir. Her kural, gerekçesinin bulunduğu tanıma ya da teoreme bağlanır. Kavramların toplu görünümü için kısımların sonundaki Öklid Uzayında Analizin Özeti ve Çatı Alanlarının Özeti bölümlerine de bakılabilir.

21.1 Soru Tipine Göre Yöntem

Bir soruyu okuyunca ilk iş, hangi nesneyle (fonksiyon, form, eğri, çatı alanı, izometri) çalışıldığını ve hangi formülün en kısa yol olduğunu belirlemektir. Aşağıdaki tablo soru kalıplarını yöntemlerle eşleştirir.

Soruda istenen Yöntem Bu sayfada
Yönlü türev \(\mathbf{v}_{\mathbf{p}}[f]\), \(df\), bir 1-formun değeri Kısmi türevlerle \(\sum_i v_i\, \partial f/\partial x_i\) Bölüm 21.2
Kama çarpımı, dış türev, \(d(\phi \wedge \psi)\) \(dx_i \wedge dx_i = 0\), ters değişme, katsayıların diferansiyeli Bölüm 21.3
\(F_*(\mathbf{v}_{\mathbf{p}})\), düzgünlük, difeomorfizma Jacobi matrisi ve determinantı Bölüm 21.4
İç çarpım, vektörel çarpım, çatıda açılım, çatının yönü \(\mathbf{v} = \sum_i (\mathbf{v} \cdot e_i)\, e_i\), üçlü çarpım \(\pm 1\) Bölüm 21.5
Sürat, yay uzunluğu, birim hızlı yeniden parametrelendirme \(v = \|\alpha'\|\), \(s = \int v\, dt\), tersini al Bölüm 21.6
Eğrilik, burulma, \(T, N, B\), oskülatör düzlem \(\alpha' \times \alpha''\) formülleri Bölüm 21.7
Eğri doğru mu, düzlemsel mi, çember mi, helis mi? \(\kappa\), \(\tau\) ve \(\tau/\kappa\) koşulları Bölüm 21.8
\(\nabla_{\mathbf{v}} W\), \(\nabla_V W\) Koordinat fonksiyonlarının yönlü türevi Bölüm 21.9
Bir alanı silindirik ya da küresel çatıda açmak İç çarpımlar \(V \cdot E_i\) Bölüm 21.10
Bağlantı formları \(\omega_{ij}\) \(\omega = dA\, A^{\mathsf{T}}\) ya da hazır kalıplar Bölüm 21.11
Dual formlar, yapı denklemleri \(\theta = A\, d\xi\), \(d\theta = \omega\theta\), \(d\omega = \omega\omega\) Bölüm 21.12
İzometri mi, ayrışımı, işareti, çatıyı çatıya götüren izometri \(F = TC\), \(C^{\mathsf{T}} C = I\), \(C = B^{\mathsf{T}} A\) Bölüm 21.13

21.2 Yönlü Türev, 1-Formlar ve Diferansiyel

Bu kısmın bütün hesapları aynı toplama iner: kısmi türevler ile bir vektörün koordinatları terim terim çarpılıp toplanır.

Tablo 21.1: Yönlü türev ve diferansiyel formülleri
Nesne Formül Gerekçe
Yönlü türev \(\mathbf{v}_{\mathbf{p}}[f] = \sum_i v_i\, \dfrac{\partial f}{\partial x_i}(\mathbf{p})\) Tanım 3.1, Lemma 3.1
Alan boyunca türev \(V[f] = \sum_i v_i\, \dfrac{\partial f}{\partial x_i}\), \(V = \sum_i v_i U_i\) Tanım 3.2
Diferansiyel \(df = \sum_i \dfrac{\partial f}{\partial x_i}\, dx_i\), \(df(\mathbf{v}_{\mathbf{p}}) = \mathbf{v}_{\mathbf{p}}[f]\) Tanım 5.5, Sonuç 5.1
1-formun değeri \(\phi = \sum_i f_i\, dx_i\) için \(\phi(V) = \sum_i f_i v_i\) Lemma 5.1
Kurallar \(d(fg) = g\, df + f\, dg\), \(d\bigl(h(f)\bigr) = h'(f)\, df\) Lemma 5.2, Lemma 5.3
İpucuÜç adımda yönlü türev
  1. Kısmi türevleri genel noktada yaz: \(df\)’nin katsayıları.
  2. Katsayıları \(\mathbf{p}\)’de hesapla.
  3. Katsayıları \(\mathbf{v}\)’nin koordinatlarıyla terim terim çarpıp topla.

Kısa yollar.

  • Aynı \(f\) için birden çok yön soruluyorsa \(df\)’yi bir kez bulmak yeter; her yön için yalnızca 3. adım tekrarlanır.
  • Denetim için tanıma dönülebilir: \(\mathbf{v}_{\mathbf{p}}[f]\), \(f(\mathbf{p} + t\mathbf{v})\)’nin \(t = 0\)’daki türevidir.
  • Bir 1-formun diferansiyel olup olmadığı sorulursa önce dış türevine bakılır: \(d(df) = 0\) olduğundan \(d\phi \neq 0\) ise \(\phi\) bir diferansiyel değildir.

Örnek 21.1 (Bir Polinomun Yönlü Türevi) \(f = x^2 y + y z^3\), \(\mathbf{p} = (1, -1, 2)\) ve \(\mathbf{v} = (2, 1, -1)\) için \(\mathbf{v}_{\mathbf{p}}[f]\)’yi bulunuz.

Çözüm

Katsayılar. \(df = 2xy\, dx + (x^2 + z^3)\, dy + 3yz^2\, dz\). \(\mathbf{p}\)’de katsayılar \(2 \cdot 1 \cdot (-1) = -2\), \(1 + 8 = 9\) ve \(3 \cdot (-1) \cdot 4 = -12\)’dir.

Toplam. \[\mathbf{v}_{\mathbf{p}}[f] = df(\mathbf{v}_{\mathbf{p}}) = 2 \cdot (-2) + 1 \cdot 9 + (-1)(-12) = 17.\]

Denetim. \(\mathbf{p} + t\mathbf{v} = (1 + 2t,\ -1 + t,\ 2 - t)\) yazılırsa \[f(\mathbf{p} + t\mathbf{v}) = -9 + 17t - 18t^2 + 11t^3 - t^4\] çıkar ve bunun \(t = 0\)’daki türevi gerçekten \(17\)’dir.

\(\blacksquare\)

21.3 Kama Çarpımı ve Dış Türev

Formlarla hesabın bütün kuralları birkaç satıra sığar; hataların hemen hepsi işaretten çıkar.

Tablo 21.2: Kama çarpımı ve dış türev kuralları
Kural Formül Gerekçe
Ters değişme \(\phi \wedge \psi = -\psi \wedge \phi\) (1-formlar), \(dx \wedge dx = 0\) Lemma 6.1, Sonuç 6.1
Standart yazım 2-form: \(f\, dx\wedge dy + g\, dx\wedge dz + h\, dy\wedge dz\) Önerme 6.1
Derece Kama çarpımında dereceler toplanır; derecesi 3’ten büyük form \(0\)’dır Önerme 6.3, Önerme 6.2
1-formun dış türevi \(d\bigl(\sum_i f_i\, dx_i\bigr) = \sum_i df_i \wedge dx_i\) Tanım 6.2, Önerme 6.4
2-formun dış türevi Katsayılar diferansiyelleriyle değiştirilir; 3-formun dış türevi \(0\) Tanım 6.3
Çarpım kuralları \(d(f\phi) = df \wedge \phi + f\, d\phi\), \(d(\phi \wedge \psi) = d\phi \wedge \psi - \phi \wedge d\psi\) Teorem 6.1
İpucuÜç adımda dış türev
  1. Formu standart yazımına getir (her terimde \(dx\), \(dy\), \(dz\) bu sırada).
  2. Her katsayıyı diferansiyeliyle değiştir: \(f\, dx \wedge dy \mapsto df \wedge dx \wedge dy\).
  3. \(df\)’yi açınca tekrar eden diferansiyelleri sil, kalanları ters değişmeyle standart sıraya diz.

Kısa yollar.

  • Bir 2-formun dış türevinde her terimden yalnızca eksik olan değişkenin kısmi türevi kalır: \(d(f\, dx \wedge dy) = \dfrac{\partial f}{\partial z}\, dx \wedge dy \wedge dz\).
  • Döngüsel sıra işareti değiştirmez: \(dz \wedge dx \wedge dy = dx \wedge dy \wedge dz\); tek bir yer değişimi işareti değiştirir.
  • Sonuç, çarpım kuralıyla ikinci bir yoldan hesaplanarak denetlenir.
UyarıSık yapılan hatalar
  • \(d(\phi \wedge \psi)\)’de ikinci terimin işareti eksidir.
  • \(dz \wedge dy\) gibi standart sırada olmayan terimler toplanmadan önce \(-dy \wedge dz\)’ye çevrilmelidir; yoksa birbirini götüren terimler gözden kaçar.

Örnek 21.2 (Bir Kama Çarpımının Dış Türevi İki Yoldan) \(\phi = z^2\, dx + xy\, dz\) ve \(\psi = dy + x\, dz\) için \(d(\phi \wedge \psi)\)’yi önce çarpımı açarak bulunuz, sonra çarpım kuralıyla denetleyiniz.

Çözüm

Çarpım. \(dz \wedge dz = 0\) ve \(dz \wedge dy = -dy \wedge dz\) olduğundan \[\phi \wedge \psi = z^2\, dx \wedge dy + xz^2\, dx \wedge dz - xy\, dy \wedge dz.\]

Dış türev. İkinci terimde \(d(xz^2) = z^2\, dx + 2xz\, dz\)’nin iki parçası da tekrar yüzünden düşer. Kalanlar: \[\begin{aligned} d(\phi \wedge \psi) &= 2z\, dz \wedge dx \wedge dy - (y\, dx + x\, dy) \wedge dy \wedge dz\\[1mm] &= (2z - y)\, dx \wedge dy \wedge dz. \end{aligned}\]

Denetim. Çarpanların dış türevleri \[\begin{aligned} d\phi &= 2z\, dz \wedge dx + (y\, dx + x\, dy) \wedge dz\\[1mm] &= (y - 2z)\, dx \wedge dz + x\, dy \wedge dz \end{aligned}\] ve \(d\psi = dx \wedge dz\)’dir. \(\phi \wedge d\psi = 0\) olur, çünkü \(\phi\)’nin her teriminde \(dx\) ya da \(dz\) vardır. Öte yandan \[d\phi \wedge \psi = (y - 2z)\, dx \wedge dz \wedge dy = (2z - y)\, dx \wedge dy \wedge dz,\] ve Teorem 6.1 gereği \(d(\phi \wedge \psi) = d\phi \wedge \psi - \phi \wedge d\psi\) aynı sonucu verir.

\(\blacksquare\)

21.4 Dönüşümler ve Teğet Dönüşümü

\(F = (f_1, \dots, f_m)\) dönüşümünün teğet dönüşümü, Jacobi matrisiyle çarpmaktır; matrisin \(i\)-inci satırı \(f_i\)’nin kısmi türevleridir.

Tablo 21.3: Teğet dönüşümü ve düzgünlük
Soru Formül ya da ölçüt Gerekçe
\(F_*(\mathbf{v}_{\mathbf{p}})\) \(\bigl(\mathbf{v}_{\mathbf{p}}[f_1], \dots, \mathbf{v}_{\mathbf{p}}[f_m]\bigr)_{F(\mathbf{p})}\), yani \(J_F(\mathbf{p})\,\mathbf{v}\) Önerme 7.1, Sonuç 7.3
Görüntü eğrisinin hızı \(\beta = F(\alpha)\) ise \(\beta' = F_*(\alpha')\) Sonuç 7.2
Bileşke \((G \circ F)_* = G_* \circ F_*\), yani \(J_{G \circ F}(\mathbf{p}) = J_G\bigl(F(\mathbf{p})\bigr)\, J_F(\mathbf{p})\) Alıştırma 7.16
Düzgün mü? Her \(\mathbf{p}\)’de \(F_{*\mathbf{p}}\) birebir; \(n = m\) ise \(\det J_F(\mathbf{p}) \neq 0\) Tanım 7.4, Önerme 7.2
Difeomorfizma mı? Birebir, örten ve tersi de dönüşüm; \(n = m\) ise birebir, örten ve düzgün yeter Tanım 7.5, Teorem 7.1
UyarıSık yapılan hatalar
  • \(F_*(\mathbf{v}_{\mathbf{p}})\) teğet vektörü \(\mathbf{p}\)’de değil, \(F(\mathbf{p})\)’de uygulanır.
  • Jacobi matrisi genel noktada yazılır ama \(\mathbf{p}\)’de hesaplanır; \(\mathbf{p} + \mathbf{v}\)’de değil.

Örnek 21.3 (Bir Dönüşümün Teğet Dönüşümü) \(F(x, y, z) = (x^2 - y,\ xz,\ y + z)\), \(\mathbf{p} = (1, 2, -1)\) ve \(\mathbf{v} = (1, 0, 3)\) için \(F_*(\mathbf{v}_{\mathbf{p}})\)’yi bulunuz.

Çözüm

Jacobi matrisi ve \(\mathbf{p}\)’deki değeri \[J_F = \begin{pmatrix} 2x & -1 & 0 \\ z & 0 & x \\ 0 & 1 & 1 \end{pmatrix}, \qquad J_F(\mathbf{p}) = \begin{pmatrix} 2 & -1 & 0 \\ -1 & 0 & 1 \\ 0 & 1 & 1 \end{pmatrix}.\] \(J_F(\mathbf{p})\,\mathbf{v}\) çarpımının girdileri \(2 - 0 + 0 = 2\), \(-1 + 0 + 3 = 2\) ve \(0 + 0 + 3 = 3\)’tür. \(F(\mathbf{p}) = (1 - 2,\ -1,\ 2 - 1) = (-1, -1, 1)\) olduğundan \[F_*(\mathbf{v}_{\mathbf{p}}) = (2, 2, 3)_{(-1, -1, 1)}.\]

\(\blacksquare\)

Aynı \(F\) için \(\det J_F = 2x(0 - x) + (z - 0) = z - 2x^2\)’dir. \(\mathbf{p}\)’de bu sayı \(-3 \neq 0\) olduğundan \(F_{*\mathbf{p}}\) birebirdir; ama \(z = 2x^2\) yüzeyinin noktalarında determinant sıfırlanır, dolayısıyla \(F\) düzgün bir dönüşüm değildir.

21.5 Vektör Cebiri ve Çatılar

Çatı (karşılıklı dik üç birim vektör) bu kitabın temel aracıdır; bir vektörün bir çatıdaki koordinatları yalnızca iç çarpımlardır.

Tablo 21.4: İç çarpım, vektörel çarpım ve çatılar
Hesap Formül Gerekçe
Açı \(\mathbf{v} \cdot \mathbf{w} = \|\mathbf{v}\|\,\|\mathbf{w}\|\cos\vartheta\) Tanım 9.5
Vektörel çarpım \(U_1, U_2, U_3\) satırlı determinant Tanım 9.9
Uzunluk \(\|\mathbf{v} \times \mathbf{w}\|^2 = \|\mathbf{v}\|^2 \|\mathbf{w}\|^2 - (\mathbf{v} \cdot \mathbf{w})^2\) Lemma 9.5
Üçlü çarpım \(\mathbf{u} \cdot \mathbf{v} \times \mathbf{w}\), satırları \(\mathbf{u}, \mathbf{v}, \mathbf{w}\) olan determinant Tanım 9.10
Ortonormal açılım \(\mathbf{v} = \sum_i (\mathbf{v} \cdot e_i)\, e_i\), \(\mathbf{v} \cdot \mathbf{w} = \sum_i v_i w_i\) (çatıdaki koordinatlarla) Teorem 9.1, Önerme 9.4
Duruş matrisi Satırları \(e_1, e_2, e_3\); ortogonaldir, tersi transpozudur Tanım 9.8, Sonuç 9.1
Çatının yönü \(e_1 \cdot e_2 \times e_3 = +1\) (pozitif) ya da \(-1\); \(e_1 \times e_2 = \pm e_3\) Tanım 20.1, Önerme 20.1

Kısa yollar.

  • İki dik birim vektör verilmişse üçüncüsü \(e_3 = e_1 \times e_2\)’dir ve çatı pozitif yönlü olur. Frenet çatısı her zaman pozitif yönlüdür (Sonuç 20.1).
  • Pozitif yönlü bir çatıda çarpım tablosu döngüseldir: \(e_1 \times e_2 = e_3\), \(e_2 \times e_3 = e_1\), \(e_3 \times e_1 = e_2\) (Önerme 20.2).
  • Üç vektörün bir çatı olduğunu göstermek için altı iç çarpım (\(\|e_i\| = 1\) ve \(e_i \cdot e_j = 0\)) yeter; lineer bağımsızlık kendiliğinden gelir.

21.6 Sürat, Yay Uzunluğu ve Birim Hızlı Parametrelendirme

Sürat \(v(t) = \|\alpha'(t)\|\), yay uzunluğu \(\int_a^b v(t)\, dt\)’dir (Tanım 10.1). Düzgün her eğrinin birim hızlı bir yeniden parametrelendirmesi vardır (Teorem 10.1).

İpucuDört adımda birim hızlı yeniden parametrelendirme
  1. \(\alpha'\)’yü ve \(v^2 = \alpha' \cdot \alpha'\)’yü hesapla; \(v^2\)’yi bir tam kare olarak yazmaya çalış.
  2. Bir \(t_0\) seç ve yay uzunluğu fonksiyonunu kur: \(s(t) = \int_{t_0}^{t} v(u)\, du\).
  3. \(s = s(t)\) denklemini \(t\) için çöz: \(t = t(s)\).
  4. \(\beta(s) = \alpha\bigl(t(s)\bigr)\) yaz; denetim için \(\|\beta'\| = 1\) olduğuna bak.

Kısa yollar.

  • Karekökü açan özdeşlikler: \(1 - \cos t = 2\sin^2(t/2)\), \(\cosh^2 t - \sinh^2 t = 1\), \((a + b)^2 = a^2 + 2ab + b^2\) (ortadaki terim çoğu zaman bir sabittir).
  • Yeniden parametrelendirmenin hızı \(\bigl(\alpha(h)\bigr)' = h'\, \alpha'(h)\)’dir (Lemma 4.1); yay uzunluğu sorusunda tersini almak gerekmez.
  • Sürat sabitse (\(v = c\)) \(s = c\,(t - t_0)\) olur ve birim hızlı kopya \(\alpha(t_0 + s/c)\)’dir.
UyarıSık yapılan hatalar
  • \(\sqrt{v^2}\) alınırken işaret unutulur: \(\sqrt{8\sin^2(t/2)} = 2\sqrt 2\,|\sin(t/2)|\)’dir ve mutlak değer ancak aralıkta \(\sin(t/2) > 0\) ise kalkar.
  • Bir eğri ancak \(\alpha' \neq \mathbf{0}\) olan aralıkta düzgündür (Tanım 4.6); hızın sıfırlandığı noktalarda birim hızlı parametrelendirme ve Frenet aparatı tanımsızdır.

Örnek 21.4 (Sikloit Üzerinde Yükselen Bir Eğrinin Uzunluğu) \(0 < t < 2\pi\) için \(\alpha(t) = \bigl(t - \sin t,\ 1 - \cos t,\ 4\cos(t/2)\bigr)\) eğrisinin \(t = \pi/2\)’den \(t = 3\pi/2\)’ye yay uzunluğunu bulunuz.

Çözüm

Sürat. \(\alpha'(t) = \bigl(1 - \cos t,\ \sin t,\ -2\sin(t/2)\bigr)\) olduğundan \[v^2 = (1 - \cos t)^2 + \sin^2 t + 4\sin^2\dfrac{t}{2} = 2(1 - \cos t) + 4\sin^2\dfrac{t}{2} = 8\sin^2\dfrac{t}{2}.\] \(0 < t < 2\pi\) aralığında \(\sin(t/2) > 0\)’dır; dolayısıyla \(v = 2\sqrt 2\,\sin(t/2)\).

İntegral. \[\int_{\pi/2}^{3\pi/2} 2\sqrt 2\,\sin\dfrac{t}{2}\, dt = \Bigl[-4\sqrt 2\cos\dfrac{t}{2}\Bigr]_{\pi/2}^{3\pi/2} = -4\sqrt 2\left(-\dfrac{\sqrt 2}{2} - \dfrac{\sqrt 2}{2}\right) = 8.\]

\(t_0 = \pi\) tabanlı yay uzunluğu fonksiyonu \(s(t) = -4\sqrt 2\cos(t/2)\)’dir; tersi \(t = 2\arccos\bigl(-s/(4\sqrt 2)\bigr)\) olduğundan birim hızlı kopya \(\beta(s) = \alpha\bigl(2\arccos(-s/(4\sqrt 2))\bigr)\) olur.

\(\blacksquare\)

21.7 Frenet Aparatının Hesabı

Bu kitabın en sık sorulan hesabı budur. Eğri birim hızlıysa tanımlar, değilse \(\alpha' \times \alpha''\) üzerine kurulu formüller kullanılır.

Tablo 21.5: Frenet aparatı: birim hızlı ve keyfi hızlı eğriler
Büyüklük Birim hızlı \(\beta\) Keyfi hızlı \(\alpha\), \(v = \|\alpha'\|\)
\(T\) \(\beta'\) \(\dfrac{\alpha'}{\|\alpha'\|}\)
\(\kappa\) \(\|T'\| = \|\beta''\|\) \(\dfrac{\|\alpha' \times \alpha''\|}{\|\alpha'\|^3}\)
\(B\) \(T \times N\) \(\dfrac{\alpha' \times \alpha''}{\|\alpha' \times \alpha''\|}\)
\(N\) \(T'/\kappa\) \(B \times T\)
\(\tau\) \(-B' \cdot N\) \(\dfrac{(\alpha' \times \alpha'') \cdot \alpha'''}{\|\alpha' \times \alpha''\|^2}\)
Frenet formülleri \(T' = \kappa N\), \(N' = -\kappa T + \tau B\), \(B' = -\tau N\) Sağ yanlar \(v\) ile çarpılır
İvme \(\beta'' = \kappa N\) \(\alpha'' = \dfrac{dv}{dt}\, T + \kappa v^2 N\)

Gerekçeler: Tanım 11.1, Tanım 11.2, Tanım 11.3, Teorem 11.1; keyfi hızlı sütun için Lemma 12.1, Lemma 12.2 ve Teorem 12.1.

İpucuBeş adımda Frenet aparatı
  1. \(\alpha'\), \(\alpha''\), \(\alpha'''\)’ü genel \(t\) için yaz; istenen noktada değerlerini bul.
  2. \(\alpha' \times \alpha''\)’yü determinantla hesapla. Sıfırsa o noktada \(\kappa = 0\)’dır ve \(N\), \(B\), \(\tau\) tanımsızdır.
  3. \(\kappa = \|\alpha' \times \alpha''\| / \|\alpha'\|^3\) ve \(\tau = (\alpha' \times \alpha'') \cdot \alpha''' / \|\alpha' \times \alpha''\|^2\).
  4. \(T = \alpha'/\|\alpha'\|\) ve \(B = (\alpha' \times \alpha'')/\|\alpha' \times \alpha''\|\).
  5. \(N = B \times T\); denetim: \(N \cdot T = N \cdot B = 0\) ve \(\alpha'' = (dv/dt)\, T + \kappa v^2 N\).

Kısa yollar.

  • Ortak çarpanları vektörel çarpımdan önce dışarı al: \(\alpha' = 3(\dots)\), \(\alpha'' = 6(\dots)\) ise \(\alpha' \times \alpha'' = 18\,(\dots) \times (\dots)\).
  • \(\|\alpha' \times \alpha''\|\) için Lagrange özdeşliği: \(\|\alpha'\|^2 \|\alpha''\|^2 - (\alpha' \cdot \alpha'')^2\).
  • Burulmanın payı, satırları \(\alpha', \alpha'', \alpha'''\) olan determinanttır; ama \(\alpha' \times \alpha''\) zaten hesaplandıysa onu \(\alpha'''\) ile iç çarpmak daha kısadır.
  • Sürat sabitse \(dv/dt = 0\) ve \(\alpha'' = \kappa v^2 N\): \(N\) doğrudan ivmenin yönüdür.
  • Dairesel helis \(\alpha(t) = (a\cos t,\ a\sin t,\ bt)\) için ezber: \(\kappa = a/(a^2 + b^2)\), \(\tau = b/(a^2 + b^2)\) (Örnek 11.5).
  • Oskülatör düzlemin normali \(B\), normal düzleminki \(T\), rektifiyan düzleminki \(N\)’dir (Tanım 11.4); düzlem denklemi için normalin herhangi bir katı yeter, örneğin \(\alpha' \times \alpha''\).
UyarıSık yapılan hatalar
  • Keyfi hızlı eğride \(\kappa = \|\alpha''\|\) yazmak: bu yalnız birim hızlı eğride doğrudur.
  • \(N = T \times B\) yazmak: doğrusu \(N = B \times T\)’dir; ters sıra \(-N\) verir.
  • \(\tau\)’nun paydasında \(\|\alpha' \times \alpha''\|\)’nün karesi vardır, küpü ya da kendisi değil.
  • Keyfi hızlı eğride Frenet formüllerindeki \(v\) çarpanını unutmak: \(T' = \kappa v N\).

Örnek 21.5 (Bir Kübik Eğrinin Bir Noktadaki Aparatı) \(\alpha(t) = \bigl(t,\ t^2/2,\ t^3/3\bigr)\) eğrisinin \(t = 1\) anındaki \(\kappa\), \(\tau\), \(T\), \(N\), \(B\) değerlerini bulunuz.

Çözüm

Türevler. \(\alpha' = (1, t, t^2)\), \(\alpha'' = (0, 1, 2t)\), \(\alpha''' = (0, 0, 2)\); \(t = 1\)’de \(\alpha' = (1, 1, 1)\), \(\alpha'' = (0, 1, 2)\), \(\alpha''' = (0, 0, 2)\).

Vektörel çarpım. Genel olarak \(\alpha' \times \alpha'' = (t^2, -2t, 1)\); \(t = 1\)’de \((1, -2, 1)\) ve uzunluğu \(\sqrt 6\). Ayrıca \(\|\alpha'(1)\| = \sqrt 3\).

Eğrilik ve burulma. \[\kappa(1) = \dfrac{\sqrt 6}{(\sqrt 3)^3} = \dfrac{\sqrt 6}{3\sqrt 3} = \dfrac{\sqrt 2}{3}, \qquad \tau(1) = \dfrac{(1, -2, 1) \cdot (0, 0, 2)}{6} = \dfrac{1}{3}.\]

Çatı. \(T = \dfrac{(1, 1, 1)}{\sqrt 3}\), \(B = \dfrac{(1, -2, 1)}{\sqrt 6}\) ve \[N = B \times T = \dfrac{(-2 - 1,\ 1 - 1,\ 1 + 2)}{\sqrt{18}} = \dfrac{(-1, 0, 1)}{\sqrt 2}.\]

Denetim. \(v = \sqrt{1 + t^2 + t^4}\) olduğundan \(dv/dt = (t + 2t^3)/v\), \(t = 1\)’de \(3/\sqrt 3 = \sqrt 3\). Buradan \((dv/dt)\, T = (1, 1, 1)\) ve \(\kappa v^2 N = \tfrac{\sqrt 2}{3} \cdot 3 \cdot \tfrac{(-1, 0, 1)}{\sqrt 2} = (-1, 0, 1)\); toplamları \((0, 1, 2) = \alpha''(1)\)’dir.

\(\blacksquare\)

Örnek 21.6 (Bir Noktadaki Oskülatör Düzlem) \(\alpha(t) = \bigl(t,\ t^2/2,\ t^3/3\bigr)\) eğrisinin \(\alpha(1)\) noktasındaki oskülatör düzleminin denklemini bulunuz.

Çözüm

Oskülatör düzlem \(\alpha(1) = (1, 1/2, 1/3)\)’ten geçer ve \(B(1)\)’e diktir. \(B\)’nin bir katı olan \((1, -2, 1)\)’i (Örnek 21.5) normal olarak alırsak denklem \[x - 2y + z = 1 - 2 \cdot \dfrac{1}{2} + \dfrac{1}{3} = \dfrac{1}{3}, \qquad \text{yani} \qquad 3x - 6y + 3z = 1\] olur. Aynı yolla normal düzlem \(x + y + z = 11/6\) (\(T\)’ye dik), rektifiyan düzlem \(x - z = 2/3\)’tür (\(N\)’ye dik).

\(\blacksquare\)

21.8 Eğrinin Türünü Tanımak

Eğrilik ve burulma üzerine konan basit koşullar eğrinin türünü belirler. Tablodaki bütün denklikler \(\kappa > 0\) varsayımıyla okunur (ilk satır hariç).

Tablo 21.6: Eğri türleri ve ölçütleri
Koşul Eğri türü Gerekçe
\(\kappa = 0\) doğru Önerme 11.2
\(\tau = 0\) düzlem eğrisi Sonuç 11.1
\(\kappa > 0\) sabit, \(\tau = 0\) yarıçapı \(1/\kappa\) olan çember Lemma 11.2
\(\kappa > 0\) sabit, \(\tau \neq 0\) sabit dairesel helis Örnek 11.5
\(\tau/\kappa\) sabit silindirik helis Teorem 12.2
\(a\) yarıçaplı küre üzerinde \(\kappa \ge 1/a\) Önerme 11.3
İpucuÜç adımda silindirik helis sorusu
  1. Aday eksen ara. Bir koordinatın türevi sürate orantılıysa, örneğin \(\alpha_3' = c\, v\) (\(c\) sabit), o zaman \(T \cdot U_3 = c\) sabittir ve eğri ekseni \(U_3\) olan bir silindirik helistir (Tanım 12.3).
  2. Aday yoksa oranı hesapla. \(\tau/\kappa\)’yı Bölüm 21.7 formülleriyle bul; sabitse eğri silindirik helistir.
  3. Ekseni ve açıyı yaz. \(\mathbf{u} = \dfrac{\tau\, T + \kappa\, B}{\sqrt{\kappa^2 + \tau^2}}\) ve \(\cos\vartheta = \dfrac{\tau}{\sqrt{\kappa^2 + \tau^2}}\) (Alıştırma 12.9); gerekirse \(\mathbf{u}\) yerine \(-\mathbf{u}\) alınır.

Örnek 21.7 (Sikloit Üzerinde Yükselen Eğri Bir Silindirik Helistir) \(0 < t < 2\pi\) için \(\alpha(t) = \bigl(t - \sin t,\ 1 - \cos t,\ 4\cos(t/2)\bigr)\) eğrisinin bir silindirik helis olduğunu gösteriniz; ekseni ve açısı nedir?

Çözüm

Aday eksen. Yay uzunluğu örneğinde (Örnek 21.4) \(v = 2\sqrt 2\,\sin(t/2)\) bulunmuştu ve üçüncü koordinatın türevi \(-2\sin(t/2)\)’dir. Dolayısıyla \[T \cdot U_3 = \dfrac{-2\sin(t/2)}{2\sqrt 2\,\sin(t/2)} = -\dfrac{1}{\sqrt 2}\] sabittir: \(\alpha\), eksen vektörü \(\mathbf{u} = U_3\) ve açısı \(\vartheta = 3\pi/4\) olan bir silindirik helistir. Eksen olarak \(-U_3\) alınırsa açı \(\pi/4\) olur.

Denetim, \(t = \pi\)’de. \(\alpha' = (2, 0, -2)\), \(\alpha'' = (0, -1, 0)\), \(\alpha''' = (-1, 0, 1/2)\) ve \(\alpha' \times \alpha'' = (-2, 0, -2)\), uzunluğu \(2\sqrt 2\). \(v = 2\sqrt 2\) olduğundan \[\kappa = \dfrac{2\sqrt 2}{(2\sqrt 2)^3} = \dfrac{1}{8}, \qquad \tau = \dfrac{(-2)(-1) + 0 + (-2) \cdot \frac{1}{2}}{8} = \dfrac{1}{8}.\] \(\tau/\kappa = 1\) ve formül \(\mathbf{u} = (T + B)/\sqrt 2\) verir: \(T = (1, 0, -1)/\sqrt 2\), \(B = (-1, 0, -1)/\sqrt 2\) ile \(\mathbf{u} = (0, 0, -1) = -U_3\) ve \(\cos\vartheta = 1/\sqrt 2\). İki sonuç uyuşur.

\(\blacksquare\)

21.9 Kovaryant Türev

Bir vektör alanının kovaryant türevi, koordinat fonksiyonlarının yönlü türevleriyle hesaplanır: \(W = \sum_i w_i U_i\) ise \[\nabla_{\mathbf{v}} W = \sum_{i=1}^{3} \mathbf{v}[w_i]\, U_i(\mathbf{p})\] (Tanım 13.2, Lemma 13.1). Alana göre türevde \(\nabla_V W = \sum_i V[w_i]\, U_i\)’dir (Lemma 13.2).

Kurallar (Teorem 13.1, Sonuç 13.1): \(\nabla\) iki girdisine göre de lineerdir; \(\nabla_{\mathbf{v}}(fW) = \mathbf{v}[f]\, W(\mathbf{p}) + f(\mathbf{p})\, \nabla_{\mathbf{v}} W\) ve \(\mathbf{v}[Y \cdot Z] = \nabla_{\mathbf{v}} Y \cdot Z(\mathbf{p}) + Y(\mathbf{p}) \cdot \nabla_{\mathbf{v}} Z\). Bir eğri boyunca \(\nabla_{\alpha'(t)} W = W_\alpha'(t)\)’dir (Alıştırma 13.11).

Kısa yollar.

  • Sabit uzunluklu bir alanın kovaryant türevi alana diktir; \(\|W\| = 1\) ise \(\nabla_{\mathbf{v}} W \cdot W(\mathbf{p}) = 0\) (Alıştırma 13.9).
  • \(W\) bir çatıda \(W = \sum_i f_i E_i\) diye verilmişse türev yine o çatıda yazılabilir: \(\nabla_V W = \sum_j \bigl\{V[f_j] + \sum_i f_i\, \omega_{ij}(V)\bigr\} E_j\) (Alıştırma 15.7).

Örnek 21.8 (Bir Kovaryant Türevin Hesabı) \(W = xz\, U_1 + y^2\, U_2 - x\, U_3\), \(\mathbf{p} = (1, 2, -1)\) ve \(\mathbf{v} = (1, -1, 2)\) için \(\nabla_{\mathbf{v}} W\)’yi bulunuz.

Çözüm

Her koordinat fonksiyonunun \(\mathbf{v}\) yönündeki türevi, kısmi türevlerin \(\mathbf{p}\)’deki değerleriyle \(\mathbf{v}\)’nin koordinatlarının çarpımlarının toplamıdır: \[\begin{aligned} \mathbf{v}[xz] &= 1 \cdot z + 2 \cdot x = -1 + 2 = 1,\\ \mathbf{v}[y^2] &= (-1) \cdot 2y = -4,\\ \mathbf{v}[-x] &= 1 \cdot (-1) = -1. \end{aligned}\] Dolayısıyla \[\nabla_{\mathbf{v}} W = U_1(\mathbf{p}) - 4\, U_2(\mathbf{p}) - U_3(\mathbf{p}) = (1, -4, -1)_{\mathbf{p}}.\]

\(\blacksquare\)

21.10 Silindirik ve Küresel Çatılar

Bağlantı ve yapı denklemleri sorularının çoğu bu iki çatıyla gelir; sonuçlarını bir tabloda tutmak hesabı çok kısaltır. Silindirik koordinatlar \(r, \vartheta, z\) (Tanım 14.3), küresel koordinatlar \(\rho, \vartheta, \varphi\)’dir (Tanım 14.4); \(\varphi\), \(xy\) düzleminden yukarı ölçülen enlem açısıdır: \(z = \rho\sin\varphi\), \(r = \rho\cos\varphi\).

Tablo 21.7: Silindirik ve küresel çatıların formları
Silindirik \(E_1, E_2, E_3\) Küresel \(F_1, F_2, F_3\)
1. alan \(\cos\vartheta\, U_1 + \sin\vartheta\, U_2\) (dışa) \(\cos\varphi\, E_1 + \sin\varphi\, E_3\) (dışa)
2. alan \(-\sin\vartheta\, U_1 + \cos\vartheta\, U_2\) (dönme yönü) \(E_2\) (doğuya)
3. alan \(U_3\) (yukarı) \(-\sin\varphi\, E_1 + \cos\varphi\, E_3\) (kuzeye)
Dual formlar \(dr\), \(r\, d\vartheta\), \(dz\) \(d\rho\), \(\rho\cos\varphi\, d\vartheta\), \(\rho\, d\varphi\)
\(\omega_{12}\) \(d\vartheta\) \(\cos\varphi\, d\vartheta\)
\(\omega_{13}\) \(0\) \(d\varphi\)
\(\omega_{23}\) \(0\) \(\sin\varphi\, d\vartheta\)

Gerekçeler: Örnek 14.9, Örnek 14.12, Alıştırma 16.3, Örnek 16.8, Örnek 15.4 ve Örnek 15.12. Doğal çatıda dual formlar \(dx, dy, dz\) ve bütün bağlantı formları sıfırdır.

Kısa yollar.

  • Kartezyen yazım: \(\cos\vartheta = x/r\), \(\sin\vartheta = y/r\); dolayısıyla \(E_1 = (x\, U_1 + y\, U_2)/r\) ve \(E_2 = (-y\, U_1 + x\, U_2)/r\).
  • Bir alanı bir çatıda açmak için yalnızca iç çarpımlar gerekir: \(V = \sum_i (V \cdot E_i)\, E_i\) (Lemma 14.3).
  • \(\vartheta\) her yerde tek değerli değildir ama \(d\vartheta = (x\, dy - y\, dx)/(x^2 + y^2)\) formülü \(z\) ekseni dışında her yerde geçerlidir.
UyarıSık yapılan hatalar
  • Küresel açıyı \(z\) ekseninden aşağı doğru ölçmek: bu kitapta \(\varphi\) ekvatordan ölçülür, \(z = \rho\sin\varphi\)’dir.
  • Silindirik ve küresel çatılar \(z\) ekseni üzerinde tanımsızdır.

Örnek 21.9 (Dönen Bir Alanın Silindirik Açılımı) \(V = y\, U_1 - x\, U_2 + z\, U_3\) vektör alanını \(z\) ekseni dışında silindirik çatı alanına göre açınız.

Çözüm

\(E_1 = (x\, U_1 + y\, U_2)/r\), \(E_2 = (-y\, U_1 + x\, U_2)/r\) ve \(E_3 = U_3\) ile iç çarpımlar: \[V \cdot E_1 = \dfrac{xy - yx}{r} = 0, \qquad V \cdot E_2 = \dfrac{-y^2 - x^2}{r} = -r, \qquad V \cdot E_3 = z.\] Lemma 14.3 gereği \(V = -r\, E_2 + z\, E_3\). Yani \(V\), \(z\) ekseni çevresinde saat yönünde, eksene uzaklıkla orantılı bir hızla döner ve buna \(z\) yüksekliğinde bir düşey bileşen ekler.

\(\blacksquare\)

21.11 Bağlantı Formlarının Hesabı

Bağlantı formları \(\omega_{ij}(\mathbf{v}) = \nabla_{\mathbf{v}} E_i \cdot E_j(\mathbf{p})\) ile tanımlanır (Tanım 15.1) ve bağlantı denklemlerini verir: \(\nabla_V E_i = \sum_j \omega_{ij}(V)\, E_j\) (Teorem 15.1). Ters simetriktirler: \(\omega_{ji} = -\omega_{ij}\), \(\omega_{ii} = 0\) (Lemma 15.1). Bu yüzden yalnızca \(\omega_{12}\), \(\omega_{13}\), \(\omega_{23}\) hesaplanır.

İpucuDört adımda bağlantı formları
  1. Çatıyı denetle. \(E_i \cdot E_j = \delta_{ij}\) olduğunu göster.
  2. Duruş matrisini yaz. \(A\)’nın \(i\)-inci satırı \(E_i\)’nin \(U_1, U_2, U_3\) katsayılarıdır: \(a_{ij} = E_i \cdot U_j\) (Tanım 15.2).
  3. Diferansiyelini al. \(dA = (da_{ij})\); girdileri 1-formdur.
  4. Çarp. \(\omega = dA\, A^{\mathsf{T}}\) (Teorem 15.2), yani \(\omega_{ij} = \sum_k da_{ik}\, a_{jk}\): \(i\)-inci satırın diferansiyeli ile \(j\)-inci satırın iç çarpımı.

Hazır kalıplar.

Tablo 21.8: Bağlantı formları için hazır kalıplar
Çatı Bağlantı formları Gerekçe
Sabit çatı (\(A\) sabit) \(\omega = 0\) Örnek 15.10
\(U_1 U_2\) düzleminde bir \(\psi\) açısıyla dönen çatı, \(E_3 = U_3\) \(\omega_{12} = d\psi\), \(\omega_{13} = \omega_{23} = 0\) Örnek 15.3
Silindirik çatının \(E_1 E_3\) düzleminde \(g\) açısıyla eğilmesi \(\omega_{12} = \cos g\, d\vartheta\), \(\omega_{13} = dg\), \(\omega_{23} = \sin g\, d\vartheta\) Önerme 15.1
UyarıSık yapılan hatalar
  • Duruş matrisine çatı vektörlerini sütun olarak yazmak: \(E_i\)’ler satırdır.
  • Çarpım sırasını değiştirmek: \(\omega = dA\, A^{\mathsf{T}}\)’dir; \(A^{\mathsf{T}} dA\) başka bir matristir.
  • Sonucun ters simetrik çıkmaması hesapta bir hata olduğunu gösterir; köşegen her zaman sıfırdır.

Örnek 21.10 (Eğik ve Dönen Bir Çatının Bağlantı Formları) \[\begin{aligned} E_1 &= \tfrac{1}{\sqrt 2}\,(\cos z\, U_1 + \sin z\, U_2 + U_3),\\ E_2 &= -\sin z\, U_1 + \cos z\, U_2,\\ E_3 &= \tfrac{1}{\sqrt 2}\,(-\cos z\, U_1 - \sin z\, U_2 + U_3) \end{aligned}\] çatı alanının bağlantı formlarını bulunuz.

Çözüm

Çatı. \(E_1 \cdot E_1 = \tfrac{1}{2}(\cos^2 z + \sin^2 z + 1) = 1\), benzer biçimde \(E_2 \cdot E_2 = E_3 \cdot E_3 = 1\); ayrıca \(E_1 \cdot E_2 = E_2 \cdot E_3 = 0\) ve \(E_1 \cdot E_3 = \tfrac{1}{2}(-\cos^2 z - \sin^2 z + 1) = 0\).

Diferansiyeller. Katsayılar yalnızca \(z\)’ye bağlıdır; satırların diferansiyelleri \[\begin{aligned} dE_1 &= \tfrac{1}{\sqrt 2}\,(-\sin z,\ \cos z,\ 0)\, dz,\\ dE_2 &= (-\cos z,\ -\sin z,\ 0)\, dz. \end{aligned}\]

Çarpım. \(\omega_{ij}\), \(dE_i\) ile \(E_j\) satırının iç çarpımıdır: \[\begin{aligned} \omega_{12} &= \tfrac{1}{\sqrt 2}(\sin^2 z + \cos^2 z)\, dz = \tfrac{1}{\sqrt 2}\, dz,\\ \omega_{13} &= \tfrac{1}{2}(\sin z\cos z - \cos z\sin z)\, dz = 0,\\ \omega_{23} &= \tfrac{1}{\sqrt 2}(\cos^2 z + \sin^2 z)\, dz = \tfrac{1}{\sqrt 2}\, dz. \end{aligned}\]

Sonuç beklenen kalıba uyar: çatı, yükseklikle dönen çatının (Örnek 14.6, \(\omega_{12} = dz\)) \(E_1 E_3\) düzleminde sabit \(g = \pi/4\) açısıyla eğilmişidir. Açı sabit olduğundan \(\omega_{13} = dg = 0\) olur ve \(dz\) dönmesi \(\cos g\), \(\sin g\) oranlarında \(\omega_{12}\) ile \(\omega_{23}\) arasında paylaşılır.

\(\blacksquare\)

21.12 Yapı Denklemleri

Dual formlar \(\theta_i(\mathbf{v}) = \mathbf{v} \cdot E_i(\mathbf{p})\) ile tanımlanır (Tanım 16.1) ve duruş matrisinden okunur: \(\theta_i = \sum_j a_{ij}\, dx_j\), kısaca \(\theta = A\, d\xi\) (Önerme 16.1). Cartan yapı denklemleri (Teorem 16.1, Önerme 16.2):

Tablo 21.9: Cartan yapı denklemlerinin açık yazılışı
Denklemler Açık yazılış
Birinci: \(d\theta_i = \sum_j \omega_{ij} \wedge \theta_j\) \(d\theta_1 = \omega_{12} \wedge \theta_2 + \omega_{13} \wedge \theta_3\), \(d\theta_2 = \omega_{21} \wedge \theta_1 + \omega_{23} \wedge \theta_3\), \(d\theta_3 = \omega_{31} \wedge \theta_1 + \omega_{32} \wedge \theta_2\)
İkinci: \(d\omega_{ij} = \sum_k \omega_{ik} \wedge \omega_{kj}\) \(d\omega_{12} = \omega_{13} \wedge \omega_{32}\), \(d\omega_{13} = \omega_{12} \wedge \omega_{23}\), \(d\omega_{23} = \omega_{21} \wedge \omega_{13}\)
İpucuÜç adımda yapı denklemlerini denetlemek
  1. Dual formları \(\theta = A\, d\xi\) ile, bağlantı formlarını \(\omega = dA\, A^{\mathsf{T}}\) ile bul.
  2. Sol yanları, yani \(d\theta_i\) ve \(d\omega_{ij}\)’yi, Bölüm 21.3 kurallarıyla hesapla.
  3. Sağ yanları açık yazılıştan kur, \(\omega_{ji} = -\omega_{ij}\)’yi yerine koy ve iki yanı standart sırada karşılaştır.

Kısa yollar.

  • Bir fonksiyonun çatı boyunca türevleri diferansiyelinden okunur: \(df = \sum_i E_i[f]\, \theta_i\) (Sonuç 16.1). Örneğin silindirik çatıda \(df = f_r\, dr + f_\vartheta\, d\vartheta + f_z\, dz\) ise \(E_1[f] = f_r\), \(E_2[f] = f_\vartheta / r\), \(E_3[f] = f_z\).
  • Bağlantı formları sabit katsayılı ya da tek değişkenli ise ikinci yapı denklemlerinin iki yanı çoğu zaman \(0\)’dır (\(dz \wedge dz = 0\)).
  • Silindirik çatıda \(d\theta_2 = d(r\, d\vartheta) = dr \wedge d\vartheta\), sağ yanda da \(\omega_{21} \wedge \theta_1 = -d\vartheta \wedge dr = dr \wedge d\vartheta\) çıkar; tablo değerlerini hatırlamanın en hızlı denetimi budur.

Örnek 21.11 (Birinci Yapı Denkleminin Denetimi) Bağlantı formları örneğindeki (Örnek 21.10) çatı alanı için \(\theta_1\)’i yazınız ve \(d\theta_1 = \omega_{12} \wedge \theta_2 + \omega_{13} \wedge \theta_3\) eşitliğini doğrulayınız.

Çözüm

Dual formlar. Duruş matrisinin satırlarından \[\theta_1 = \tfrac{1}{\sqrt 2}\,(\cos z\, dx + \sin z\, dy + dz), \qquad \theta_2 = -\sin z\, dx + \cos z\, dy.\]

Sol yan. \(d(dz) = 0\) ve \(d(\cos z) = -\sin z\, dz\), \(d(\sin z) = \cos z\, dz\) olduğundan \[d\theta_1 = \tfrac{1}{\sqrt 2}\,(-\sin z\, dz \wedge dx + \cos z\, dz \wedge dy).\]

Sağ yan. \(\omega_{13} = 0\) ve \(\omega_{12} = dz/\sqrt 2\) olduğundan \[\begin{aligned} \omega_{12} \wedge \theta_2 &= \tfrac{1}{\sqrt 2}\, dz \wedge (-\sin z\, dx + \cos z\, dy)\\[1mm] &= \tfrac{1}{\sqrt 2}\,(-\sin z\, dz \wedge dx + \cos z\, dz \wedge dy). \end{aligned}\] İki yan eşittir. İkinci yapı denklemleri bu çatıda kendiliğinden sağlanır: bağlantı formlarının hepsi sabit çarpı \(dz\) olduğundan hem \(d\omega_{ij}\) hem \(\omega_{ik} \wedge \omega_{kj}\) sıfırdır.

\(\blacksquare\)

21.13 İzometriler ve Yönlendirme

Uzaklığı koruyan her fonksiyon (Tanım 18.1) bir ortogonal dönüşümden sonra bir öteleme olarak tek türlü yazılır: \(F = TC\) (Teorem 18.2).

Tablo 21.10: İzometri soruları
Soru Yöntem Gerekçe
\(F\) izometri mi, parçaları ne? \(\mathbf{a} = F(\mathbf{0})\), \(C(\mathbf{p}) = F(\mathbf{p}) - \mathbf{a}\); \(C\) lineer ve \(C^{\mathsf{T}} C = I\) mi? Örnek 18.10, Önerme 18.2
Teğet dönüşümü \(F_*(\mathbf{v}_{\mathbf{p}}) = C(\mathbf{v})_{F(\mathbf{p})}\); öteleme kısmı görünmez Teorem 19.1
Korunan büyüklükler iç çarpım, uzunluk, açı, çatı Sonuç 19.2, Sonuç 19.3
İşaret \(\operatorname{sgn} F = \det C = \pm 1\); \(+1\) yönü korur Tanım 20.2, Tanım 20.3
Vektörel çarpım \(F_*(\mathbf{v} \times \mathbf{w}) = (\operatorname{sgn} F)\, F_*(\mathbf{v}) \times F_*(\mathbf{w})\) Önerme 20.3
Bir eksen çevresinde dönme Aşağıdaki formül, \(\|\mathbf{e}\| = 1\) Önerme 18.3
\(\mathbf{p}\)’deki \(e\) çatısını \(\mathbf{q}\)’daki \(f\) çatısına götüren izometri \(C = B^{\mathsf{T}} A\), öteleme \(\mathbf{q} - C\mathbf{p}\) ile Teorem 19.2, Önerme 19.1

Son satırda \(A\)’nın satırları \(e_1, e_2, e_3\)’ün, \(B\)’nin satırları \(f_1, f_2, f_3\)’ün vektör kısımlarıdır. \(\mathbf{e}\) ekseni çevresinde, \(\mathbf{e}\)’ye göre sağ el yönünde \(\vartheta\) açısıyla dönme \[C(\mathbf{p}) = \cos\vartheta\,\mathbf{p} + \sin\vartheta\,(\mathbf{e} \times \mathbf{p}) + (1 - \cos\vartheta)(\mathbf{e} \cdot \mathbf{p})\,\mathbf{e}\] formülüyle verilir.

İpucuÜç adımda iki çatıyı eşleyen izometri
  1. \(A\) ve \(B\)’yi yaz; ikisinin de satırlarının ortonormal olduğunu denetle.
  2. \(C = B^{\mathsf{T}} A\)’yı hesapla ve \(\mathbf{a} = \mathbf{q} - C\mathbf{p}\) ötelemesini bul: \(F(\mathbf{x}) = \mathbf{a} + C\mathbf{x}\).
  3. Denetim: \(C\,\hat{\mathbf{e}}_i = \hat{\mathbf{f}}_i\) ve \(F(\mathbf{p}) = \mathbf{q}\); işaret \(\det C = \det B \cdot \det A\)’dır.
UyarıSık yapılan hatalar
  • Lineer ama ortogonal olmayan bir dönüşümü izometri sanmak: sütunların ortonormal olduğu ayrıca denetlenmelidir.
  • \(F = TC\) ile \(CT\)’yi karıştırmak: önce \(C\) uygulanır, sonra öteleme; ters sırada öteleme vektörü \(C(\mathbf{a})\) olur.
  • \(F_*\)’yı hesaplarken ötelemeyi vektöre eklemek: öteleme yalnızca uygulama noktasını taşır.

Örnek 21.12 (İki Çatıyı Eşleyen İzometri) \(\mathbf{p} = (1, 1, 0)\) noktasında \(e_1 = (0, 1, 0)\), \(e_2 = (-1, 0, 0)\), \(e_3 = (0, 0, 1)\) çatısı ve \(\mathbf{q} = (2, 0, 1)\) noktasında \[f_1 = \tfrac{1}{3}(1, 2, 2), \qquad f_2 = \tfrac{1}{3}(2, 1, -2), \qquad f_3 = \tfrac{1}{3}(2, -2, 1)\] çatısı verilsin. \(F_*(e_i) = f_i\) (\(i = 1, 2, 3\)) koşulunu sağlayan \(F\) izometrisini bulunuz.

Çözüm

Matrisler. \(f_i \cdot f_j = \delta_{ij}\) kolayca görülür, örneğin \(f_1 \cdot f_2 = (2 + 2 - 4)/9 = 0\). \[A = \begin{pmatrix} 0 & 1 & 0 \\ -1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 1 \end{pmatrix}, \qquad B = \dfrac{1}{3}\begin{pmatrix} 1 & 2 & 2 \\ 2 & 1 & -2 \\ 2 & -2 & 1 \end{pmatrix}.\]

Ortogonal kısım. \(B\) simetrik olduğundan \(B^{\mathsf{T}} = B\) ve \[C = B^{\mathsf{T}} A = \dfrac{1}{3}\begin{pmatrix} -2 & 1 & 2 \\ -1 & 2 & -2 \\ 2 & 2 & 1 \end{pmatrix}.\]

Öteleme. \(C\mathbf{p} = \tfrac{1}{3}(-1, 1, 4)\), dolayısıyla \(\mathbf{a} = \mathbf{q} - C\mathbf{p} = \tfrac{1}{3}(7, -1, -1)\) ve \(F(\mathbf{x}) = \mathbf{a} + C\mathbf{x}\).

Denetim. \(C\)’nin \(e_1 = (0, 1, 0)\) ile çarpımı ikinci sütunudur: \(\tfrac{1}{3}(1, 2, 2) = f_1\). \(e_2 = (-1, 0, 0)\) ile çarpımı birinci sütunun eksisidir: \(\tfrac{1}{3}(2, 1, -2) = f_2\). \(e_3\) ile çarpımı üçüncü sütundur: \(f_3\). Ayrıca \(F(\mathbf{p}) = \mathbf{a} + C\mathbf{p} = \mathbf{q}\).

İşaret. \(e_1 \times e_2 = (0, 0, 1) = e_3\) olduğundan \(e\) pozitif yönlüdür; \(f_1 \times f_2 = \tfrac{1}{3}(-2, 2, -1) = -f_3\) olduğundan \(f\) negatif yönlüdür. Buna uygun olarak \(\det C = \det B \cdot \det A = (-1)(1) = -1\): \(F\) yönü ters çevirir.

\(\blacksquare\)

Bu sayfadaki yöntemlerin ayrıntıları ve ispatları kitabın bölümlerindedir; tekrar için en kısa yol, her bölümün sonundaki alıştırmaları buradaki adımlarla çözmektir.