45 Uygulamalı Özet
Bu sayfa kitabın yöntemlerini ispatsız, soru çözmeye dönük bir kopya kâğıdı olarak toplar. Her soru tipi için hangi aracın seçileceği, adım adım bir yol, formülleri bir arada gösteren tablolar, kısa yollar, sık yapılan hatalar ve yeni sayılarla tam çözülmüş kısa örnekler verilir. En ayrıntılı yollar en sık karşılaşılan üç tipe ayrıldı: belirsiz limit, belirsiz integral ve sayı serisinin yakınsaklığı. Her kural, gerekçesinin bulunduğu teoreme ya da bölüme bağlanır.
45.1 Soru Tipine Göre Yöntem
Bir soruyu okuyunca ilk iş, hangi aracın istendiğini ya da hangisinin en kısa yol olduğunu belirlemektir. Aşağıdaki tablo soru kalıplarını yöntemlerle eşleştirir.
| Soruda istenen | Yöntem | Bu sayfada |
|---|---|---|
| Parçalı fonksiyon bir noktada türevlenebilir mi, parametreler ne olmalı | Süreklilik ve tek yönlü türevler | Bölüm 45.2 |
| \(n\)-inci türev, ters fonksiyonun türevi, \(f(x)^{g(x)}\)’in türevi | Leibniz kuralı, ters türev formülü, logaritmik türev | Bölüm 45.2 |
| Bir eşitsizliği ispatlamak, denklemin kök sayısı | Ortalama değer teoremi, Rolle teoremi | Bölüm 45.3 |
| \(\frac{0}{0}\), \(\frac{\infty}{\infty}\), \(0 \cdot \infty\), \(1^{\infty}\) türü limit | L’Hôpital kuralı, Taylor açılımı | Bölüm 45.4 |
| Yaklaşık değer ve hata sınırı | Lagrange kalanlı Taylor formülü | Bölüm 45.4 |
| Mutlak ekstremum, monotonluk, konvekslik, asimptot, grafik | Türev testleri, işaret tablosu, asimptot formülleri | Bölüm 45.5 |
| Belirsiz integral | İntegrandın biçimine göre yöntem tablosu | Bölüm 45.6 |
| Toplamın limiti, sınırı değişkene bağlı integralin türevi ya da limiti | Riemann toplamı, temel teoremler, Leibniz formülü | Bölüm 45.7 |
| Alan, hacim, yay uzunluğu, dönel yüzey | Uygulama formülleri | Bölüm 45.8 |
| Sayı serisi yakınsak mı, mutlak mı şartlı mı | Test seçme sırası | Bölüm 45.9 |
| Kuvvet serisinin yakınsaklık kümesi, toplamı, \(f^{(n)}(0)\) | Yarıçap formülü, bilinen açılımlar, terim terim işlem | Bölüm 45.10 |
45.2 Türev Hesabı
Türev sorularının çoğu iki türdendir: hazır kurallarla hesap ve “bu noktada türev var mı?” sorusu. İkincisinde formüller tek başına yetmez; tanıma ya da tek yönlü türevlere dönmek gerekir (Teorem 2.1).
| \(f(x)\) | \(f'(x)\) | \(f(x)\) | \(f'(x)\) |
|---|---|---|---|
| \(x^{\alpha}\) | \(\alpha x^{\alpha - 1}\) | \(\ln \lvert x \rvert\) | \(\dfrac{1}{x}\) |
| \(a^x\) | \(a^x \ln a\) | \(\log_a x\) | \(\dfrac{1}{x \ln a}\) |
| \(\tan x\) | \(\dfrac{1}{\cos^2 x}\) | \(\cot x\) | \(-\dfrac{1}{\sin^2 x}\) |
| \(\arcsin x\) | \(\dfrac{1}{\sqrt{1 - x^2}}\) | \(\arccos x\) | \(-\dfrac{1}{\sqrt{1 - x^2}}\) |
| \(\arctan x\) | \(\dfrac{1}{1 + x^2}\) | \(\operatorname{arccot} x\) | \(-\dfrac{1}{1 + x^2}\) |
| \(\sinh x\) | \(\cosh x\) | \(\cosh x\) | \(\sinh x\) |
Gerekçeler için bkz. Teorem 5.3, Önerme 5.1, Teorem 5.4, Teorem 5.5 ve Teorem 5.6.
- Süreklilik. Birleşme noktası \(x_0\)’da sağdan ve soldan limitler \(f(x_0)\)’a eşit mi? Değilse türev yoktur, dur (Teorem 3.1).
- Parçalar. Her parçanın türevini kendi açık aralığında kurallarla hesapla.
- Tek yönlü türevler. \(f\), \(x_0\)’da sürekliyse \(f'_+(x_0) = \lim_{x \to x_0^+} f'(x)\) ve \(f'_-(x_0) = \lim_{x \to x_0^-} f'(x)\) alınabilir, yeter ki bu limitler var olsun (Önerme 9.3). Limit yoksa fark oranına dön.
- Karar. \(f'_+(x_0) = f'_-(x_0)\) ise türev vardır ve bu ortak değere eşittir.
Örnek 45.1 (İki Parametreli Parçalı Fonksiyon) \[f(x) = \begin{cases} ax^2 + bx, & x \le 2 \\ 3\ln(x - 1) + 4, & x > 2 \end{cases}\] fonksiyonunun \(x = 2\)’de türevlenebilir olması için \(a\) ve \(b\) ne olmalıdır?
Çözüm
Süreklilik. Soldan değer \(f(2) = 4a + 2b\), sağdan limit \(3\ln 1 + 4 = 4\)’tür. Türevlenebilirlik sürekliliği gerektirdiğinden \(4a + 2b = 4\) olmalıdır.
Tek yönlü türevler. \(x < 2\) için \(f'(x) = 2ax + b\), \(x > 2\) için \(f'(x) = \dfrac{3}{x - 1}\)’dir. Süreklilik sağlandığında Önerme 9.3 gereği \[f'_-(2) = 4a + b, \qquad f'_+(2) = \lim_{x \to 2^+} \frac{3}{x - 1} = 3.\]
Denklemler. \(4a + b = 3\) ve \(4a + 2b = 4\). İkinciden birinciyi çıkarınca \(b = 1\), sonra \(a = \dfrac{1}{2}\) bulunur. Bu değerlerle \(f\), \(x = 2\)’de türevlenebilirdir ve \(f'(2) = 3\)’tür. \(\blacksquare\)
Hesap sorularında üç kısa yol işi çok kısaltır:
- Logaritmik türev. \(y = f(x)^{g(x)}\) için \(\ln y = g \ln f\) yazıp türev al: \(y' = y\left( g' \ln f + \dfrac{g f'}{f} \right)\). Örneğin \((x^x)' = x^x(\ln x + 1)\) (Önerme 5.2).
- Ters fonksiyonun türevi. \((f^{-1})'(y_0) = \dfrac{1}{f'(x_0)}\), \(y_0 = f(x_0)\) (Teorem 4.2). Önce \(f(x_0) = y_0\) denklemini çöz. Örneğin \(f(x) = x^3 + x + 1\) için \(f(1) = 3\) olduğundan \((f^{-1})'(3) = \dfrac{1}{f'(1)} = \dfrac{1}{4}\)’tür.
- Leibniz kuralı. \((fg)^{(n)} = \sum_{k=0}^{n} \binom{n}{k} f^{(n-k)} g^{(k)}\) (Teorem 6.1). Çarpanlardan biri \(m\)-inci dereceden polinomsa toplamda yalnız \(m + 1\) terim kalır. Temel \(n\)-inci türevler: \((e^{ax})^{(n)} = a^n e^{ax}\), \((\sin x)^{(n)} = \sin\left( x + \frac{n\pi}{2} \right)\) (Önerme 6.3).
Örnek 45.2 (Polinom Çarpı Üstel Fonksiyonun Yüksek Türevi) \(\big( x^2 e^{3x} \big)^{(n)}\) türevini \(n \ge 2\) için bulunuz.
Çözüm
Leibniz kuralını \(f(x) = e^{3x}\) ve \(g(x) = x^2\) ile uygulayalım. \(g' = 2x\), \(g'' = 2\) ve \(k \ge 3\) için \(g^{(k)} = 0\) olduğundan toplamda yalnız \(k = 0, 1, 2\) terimleri kalır: \[ \begin{aligned} \big( x^2 e^{3x} \big)^{(n)} &= 3^n e^{3x} x^2 + n \cdot 3^{n-1} e^{3x} \cdot 2x \\[1mm] &\quad + \binom{n}{2} 3^{n-2} e^{3x} \cdot 2 \\[1mm] &= e^{3x}\big( 3^n x^2 + 2n\,3^{n-1} x + n(n - 1)\,3^{n-2} \big). \end{aligned} \] Sağlama. \(n = 2\) için sağ taraf \(e^{3x}(9x^2 + 12x + 2)\) olur; doğrudan iki kez türev almak da aynı sonucu verir. \(\blacksquare\)
45.3 Ortalama Değer Teoremiyle Eşitsizlik ve Kök Sayma
Ortalama değer teoremi bir fonksiyonun farkını türevin bir ara değerine bağlar: \(f(b) - f(a) = f'(c)(b - a)\) (Teorem 8.2). Bu tek eşitlik iki soru tipini çözer: eşitsizlik ispatı ve kök sayma.
- Fonksiyon ve aralık. Eşitsizlikteki farkı \(f(b) - f(a)\) biçiminde gör; çoğu zaman \(a = 0\) ya da \(a = 1\)’dir.
- Teorem. Bir \(c \in (a, b)\) için \(f(b) - f(a) = f'(c)(b - a)\) yaz.
- Türevi sınırla. \(c\) hakkında bilinen tek şey \(a < c < b\) olduğudur; \(f'(c)\)’yi bu aralıktaki en küçük ve en büyük değerleri arasına sıkıştır (Önerme 9.1).
Örnek 45.3 (Arktanjant için İki Yanlı Sınır) Her \(x > 0\) için \(\dfrac{x}{1 + x^2} < \arctan x < x\) olduğunu gösteriniz.
Çözüm
\(f(t) = \arctan t\) fonksiyonu \([0, x]\) üzerinde sürekli ve türevlenebilirdir; \(f'(t) = \dfrac{1}{1 + t^2}\)’dir. Ortalama değer teoremi gereği bir \(c \in (0, x)\) için \[\arctan x - \arctan 0 = \frac{x}{1 + c^2}\] olur. \(0 < c < x\) olduğundan \(1 < 1 + c^2 < 1 + x^2\), buradan \[\frac{1}{1 + x^2} < \frac{1}{1 + c^2} < 1\] çıkar. Bu eşitsizliği \(x > 0\) ile çarpınca \(\dfrac{x}{1 + x^2} < \arctan x < x\) bulunur. \(\blacksquare\)
Kök sayma sorusunda iki yönlü bir sınır kurulur. En az kaç kök olduğu ara değer teoreminden gelir: uçlarında işaret değiştiren her kapalı aralıkta bir kök vardır (bkz. Analiz 1). En çok kaç kök olduğu Rolle teoreminden gelir: \(f'\)’nün en çok \(n\) kökü varsa \(f\)’nin en çok \(n + 1\) kökü vardır (Önerme 9.2). İki sınır çakışınca kök sayısı kesinleşir.
Örnek 45.4 (Dördüncü Dereceden Bir Denklemin Kökleri) \(x^4 - 4x + 1 = 0\) denkleminin tam olarak iki reel kökü olduğunu gösteriniz.
Çözüm
\(f(x) = x^4 - 4x + 1\) diyelim.
En çok iki kök. \(f'(x) = 4x^3 - 4 = 4(x - 1)(x^2 + x + 1)\) olur. \(x^2 + x + 1\) hiç sıfırlanmadığından \(f'\)’nün tek kökü \(x = 1\)’dir. Önerme 9.2 gereği \(f\)’nin en çok iki kökü vardır.
En az iki kök. \(f(0) = 1 > 0\), \(f(1) = -2 < 0\) ve \(f(2) = 9 > 0\)’dır. Ara değer teoremi gereği \((0, 1)\) ve \((1, 2)\) aralıklarının her birinde bir kök vardır.
İki sonuç birlikte denklemin tam olarak iki reel kökü olduğunu verir. \(\blacksquare\)
45.4 Belirsiz Limitler: L’Hôpital ve Taylor
Belirsiz bir limitte iki ana araç vardır: L’Hôpital kuralı (Teorem 11.2, Teorem 11.3) ve Peano kalanlı Taylor açılımı (Teorem 12.3). Pay ya da paydada birkaç fonksiyonun farkı varsa ve kural iki üç kez uygulanacaksa Taylor açılımı neredeyse her zaman daha kısadır (Teorem 13.1).
- Biçimi belirle. Önce limiti doğrudan yerine koyarak dene. Belirsizlik yoksa L’Hôpital kuralı uygulanmaz; zorlanırsa yanlış sayı verir.
- \(\frac{0}{0}\) ya da \(\frac{\infty}{\infty}\) biçimine getir. Tablo 45.3 dönüşümleri kullanılır.
- Bilinen limitleri ayır. \(\dfrac{\sin x}{x} \to 1\), \(\dfrac{e^x - 1}{x} \to 1\) gibi çarpanları limitten çıkar; geriye kalan ifade küçülür.
- Araç seç. Pay ve payda tek terimliyse ya da türevleri kolaysa L’Hôpital; farklar ve bileşkeler varsa Taylor. Taylor’da pay ve paydayı aynı mertebeye kadar aç.
- Üstel biçimlerde geri dön. \(1^{\infty}\), \(0^0\), \(\infty^0\) için \(f^g = e^{g \ln f}\) yazıp üstteki limiti bul; sonuç \(e^{(\text{limit})}\)’tir.
| Biçim | Dönüşüm |
|---|---|
| \(0 \cdot \infty\) | \(f g = \dfrac{f}{1/g}\) ya da \(\dfrac{g}{1/f}\); türevi kolay olanı paydaya at |
| \(\infty - \infty\) | Ortak payda, ya da büyük terimi parantez dışına al |
| \(1^{\infty}\) | \(f^g = e^{g \ln f}\); kısa yol: \(f \to 1\), \(g \to \infty\) ise limit \(e^{\lim g(f - 1)}\) |
| \(0^0\), \(\infty^0\) | \(f^g = e^{g \ln f}\) ve \(g \ln f\) bir \(0 \cdot \infty\) biçimidir |
Taylor yolu için sıfır civarındaki açılımları ezbere bilmek gerekir. \(x \to 0\) iken (Sonuç 12.1, Teorem 12.3):
| Fonksiyon | Açılım |
|---|---|
| \(e^x\) | \(1 + x + \dfrac{x^2}{2} + \dfrac{x^3}{6} + o(x^3)\) |
| \(\sin x\) | \(x - \dfrac{x^3}{6} + \dfrac{x^5}{120} + o(x^6)\) |
| \(\cos x\) | \(1 - \dfrac{x^2}{2} + \dfrac{x^4}{24} + o(x^5)\) |
| \(\ln(1 + x)\) | \(x - \dfrac{x^2}{2} + \dfrac{x^3}{3} + o(x^3)\) |
| \((1 + x)^{\alpha}\) | \(1 + \alpha x + \dfrac{\alpha(\alpha - 1)}{2} x^2 + o(x^2)\) |
| \(\tan x\) | \(x + \dfrac{x^3}{3} + o(x^4)\) |
| \(\arctan x\) | \(x - \dfrac{x^3}{3} + o(x^4)\) |
- Büyüme sırası. \(x \to \infty\) iken \((\ln x)^p \ll x^q \ll a^x\) (\(p, q > 0\), \(a > 1\)) ve \(x \to 0^+\) iken \(x^q |\ln x|^p \to 0\) (Sonuç 11.1). Bu limitler için L’Hôpital yazmaya gerek yoktur.
- Bileşke açılım. \(e^{-x^2}\), \(\cos(2x)\), \(\ln(1 + x^3)\) gibi ifadelerde tablodaki açılıma \(x\) yerine \(-x^2\), \(2x\), \(x^3\) konur; türev almak gerekmez (Önerme 12.2).
Örnek 45.5 (Taylor Açılımıyla Bir Fark Limiti) \(\displaystyle\lim_{x \to 0} \frac{e^x \sin x - x - x^2}{x^3}\) limitini hesaplayınız.
Çözüm
Payda üçüncü mertebeden olduğundan pay \(x^3\)’e kadar açılır. Tablodan \[e^x \sin x = \left( 1 + x + \frac{x^2}{2} + o(x^2) \right)\left( x - \frac{x^3}{6} + o(x^3) \right).\] Çarpımda \(x^3\)’e kadar olan terimleri toplayalım: \[ \begin{aligned} e^x \sin x &= x + x^2 + \left( \frac{1}{2} - \frac{1}{6} \right) x^3 + o(x^3) \\[1mm] &= x + x^2 + \frac{x^3}{3} + o(x^3). \end{aligned} \] Buradan pay \(\dfrac{x^3}{3} + o(x^3)\) olur ve \[\lim_{x \to 0} \frac{e^x \sin x - x - x^2}{x^3} = \lim_{x \to 0} \left( \frac{1}{3} + \frac{o(x^3)}{x^3} \right) = \frac{1}{3}.\] L’Hôpital kuralıyla aynı sonuç üç kez türev almayı gerektirirdi. \(\blacksquare\)
Örnek 45.6 (Bir Üzeri Sonsuz Biçiminde Limit) \(\displaystyle\lim_{x \to 0} \left( \frac{\sin x}{x} \right)^{1/x^2}\) limitini hesaplayınız.
Çözüm
Taban \(1\)’e, üs \(+\infty\)’a gider: \(1^{\infty}\) biçimi. \(0\)’a yakın \(x \ne 0\) için \(\dfrac{\sin x}{x} > 0\) olduğundan \[\left( \frac{\sin x}{x} \right)^{1/x^2} = e^{\psi(x)}, \qquad \psi(x) = \frac{1}{x^2} \ln \frac{\sin x}{x}.\]
Açılım. \(\dfrac{\sin x}{x} = 1 - \dfrac{x^2}{6} + o(x^2)\) olur. \(u = -\dfrac{x^2}{6} + o(x^2)\) için \(\ln(1 + u) = u + o(u)\) ve \(o(u) = o(x^2)\) olduğundan \[\ln \frac{\sin x}{x} = -\frac{x^2}{6} + o(x^2).\]
Limit. \(\psi(x) = -\dfrac{1}{6} + \dfrac{o(x^2)}{x^2} \to -\dfrac{1}{6}\). Üstel fonksiyon sürekli olduğundan limit \(e^{-1/6}\)’dır. \(\blacksquare\)
Yaklaşık hesap. \(f(x) \approx T_n(x)\) alındığında hata Lagrange kalanıyla sınırlanır: \(x_0\) ile \(x\) arasındaki bir \(c\) için \(R_n(x) = \dfrac{f^{(n+1)}(c)}{(n+1)!}(x - x_0)^{n+1}\) (Teorem 12.1). \(|f^{(n+1)}|\) aralıkta bir \(M\) ile sınırlanır ve \(|R_n(x)| \le \dfrac{M |x - x_0|^{n+1}}{(n+1)!}\) yazılır. Sinüs ve kosinüste bir mertebe bedavadır: \(\cos x\) için \(T_4 = T_5\) olduğundan hata \(R_5\) ile, yani \(\dfrac{|x|^6}{720}\) ile sınırlanır.
Örnek 45.7 (Kosinüs için Yaklaşık Değer) \(\cos(0{,}4)\) sayısını dördüncü mertebeden Maclaurin polinomuyla hesaplayınız ve hatayı sınırlayınız.
Çözüm
Yaklaşık değer. \[ \begin{aligned} T_4(0{,}4) &= 1 - \frac{0{,}16}{2} + \frac{0{,}0256}{24} \\[1mm] &= 1 - 0{,}08 + 0{,}0010667 = 0{,}9210667. \end{aligned} \]
Hata. \(\cos\)’un beşinci dereceden katsayısı \(0\) olduğundan \(T_4 = T_5\)’tir ve hata \(R_5\)’tir. \(|\cos^{(6)} c| \le 1\) olduğundan \[|R_5(0{,}4)| \le \frac{(0{,}4)^6}{6!} = \frac{0{,}004096}{720} < 5{,}7 \cdot 10^{-6}.\] Gerçek değer \(\cos(0{,}4) = 0{,}9210610\ldots\) olup gerçek hata yaklaşık \(5{,}67 \cdot 10^{-6}\)’dır. \(\blacksquare\)
- Belirsiz olmayan bir limite L’Hôpital kuralı uygulamak. Her adımdan önce biçim yeniden denetlenmelidir.
- Bölümün türevini almak: kural \(\dfrac{f'}{g'}\) der, \(\left( \dfrac{f}{g} \right)'\) demez.
- Taylor açılımını pay ve paydada farklı mertebelere kadar yapmak; ilk sıfırdan farklı terim görünmeden kesilen açılım yanlış sonuç verir.
- \(1^{\infty}\) biçiminde limiti \(1\) sanmak.
45.5 Ekstremum, Konvekslik ve Asimptot
Fonksiyon inceleme sorularında birinci türev monotonluğu ve ekstremumu, ikinci türev konveksliği ve dönüm noktalarını, limitler de asimptotları verir. Tam grafik çizimi için kitabın yordamı izlenir (Önerme 17.2).
| Amaç | Ölçüt | Teorem |
|---|---|---|
| Artan ya da azalan | Aralıkta \(f' > 0\) ya da \(f' < 0\) | Sonuç 8.3 |
| Yerel ekstremum adayı | Kritik nokta: \(f' = 0\) ya da \(f'\) yok | Teorem 7.1, Tanım 7.3 |
| Ekstremumun türü | \(f'\) işaret değiştiriyor mu | Teorem 14.2 |
| Ekstremumun türü, kısa yol | \(f'(x_0) = 0\) ve \(f''(x_0) > 0\) ise min, \(< 0\) ise maks | Teorem 14.3 |
| \(f''(x_0) = 0\) olduğunda | İlk sıfırdan farklı türev çift mertebedense ekstremum, tek mertebedense değil | Teorem 13.2 |
| Konveks ya da konkav | Aralıkta \(f'' \ge 0\) ya da \(f'' \le 0\) | Teorem 15.4 |
| Dönüm noktası | \(f''\) işaret değiştiriyor; ya da \(f'' = 0\), \(f''' \ne 0\) | Önerme 16.1, Önerme 16.2 |
| Eğik asimptot \(y = kx + l\) | \(k = \lim \dfrac{f(x)}{x}\), \(l = \lim (f(x) - kx)\) | Teorem 17.1 |
| Düşey asimptot \(x = a\) | Tek yönlü limitlerden biri \(\pm\infty\) | Tanım 17.2 |
- Varlık. \(f\), \([a, b]\) üzerinde sürekliyse mutlak maksimum ve minimum vardır (bkz. Analiz 1).
- Adaylar. \((a, b)\) içindeki kritik noktaları bul: \(f'(x) = 0\) olan ve \(f'\)’nün olmadığı noktalar.
- Değerler. \(f\)’yi kritik noktalarda ve iki uçta hesapla.
- Karşılaştır. En büyük değer mutlak maksimum, en küçüğü mutlak minimumdur. Burada türev testine gerek yoktur.
Örnek 45.8 (Kübik Bir Polinomun Mutlak Ekstremumları) \(f(x) = 2x^3 - 3x^2 - 12x + 5\) fonksiyonunun \([-2, 3]\) aralığındaki mutlak maksimum ve minimum değerlerini bulunuz.
Çözüm
Adaylar. \(f'(x) = 6x^2 - 6x - 12 = 6(x - 2)(x + 1)\); kritik noktalar \(x = -1\) ve \(x = 2\)’dir, ikisi de aralığın içindedir.
Değerler. \[f(-2) = 1, \qquad f(-1) = 12, \qquad f(2) = -15, \qquad f(3) = -4.\]
Sonuç. Mutlak maksimum \(f(-1) = 12\), mutlak minimum \(f(2) = -15\)’tir. \(\blacksquare\)
Örnek 45.9 (Üstel Çarpanlı Bir Fonksiyonun Asimptotları) \(f(x) = x e^{1/x}\) fonksiyonunun bütün asimptotlarını bulunuz.
Çözüm
Eğik asimptot. \(x \to \pm\infty\) iken \(\dfrac{f(x)}{x} = e^{1/x} \to 1\), yani \(k = 1\)’dir. Sonra \(u = \dfrac{1}{x} \to 0\) yazalım: \[f(x) - x = x\big( e^{1/x} - 1 \big) = \frac{e^u - 1}{u} \longrightarrow 1.\] Demek ki \(l = 1\) ve iki yönde de eğik asimptot \(y = x + 1\)’dir (Teorem 17.1).
Düşey asimptot. Tek aday \(x = 0\)’dır. \(x \to 0^+\) iken \(u = \dfrac{1}{x} \to +\infty\) ve \(f(x) = \dfrac{e^u}{u} \to +\infty\) olur; \(x \to 0^-\) iken \(e^{1/x} \to 0\) olduğundan \(f(x) \to 0\)’dır. Sağdan limit sonsuz olduğundan \(x = 0\) düşey asimptottur (Tanım 17.2).
Ayrıca \(f'(x) = \dfrac{(x - 1)e^{1/x}}{x}\) olduğundan \(x > 0\) kolunda \(x = 1\)’de yerel minimum vardır ve \(f(1) = e\)’dir. \(\blacksquare\)
- \(f'\)’nün tanımsız olduğu noktaları kritik nokta listesine almamak (\(x^{2/3}\) gibi köklü ifadelerde ekstremum orada çıkar).
- Kapalı aralıkta uç noktaları unutmak.
- \(f''(x_0) = 0\) olunca “dönüm noktası” demek; \(x^4\)’te \(f''(0) = 0\)’dır ama \(0\) bir minimumdur.
- Paydanın her kökünü düşey asimptot sanmak; pay da orada sıfırlanıyorsa önce sadeleştir.
45.6 Belirsiz İntegralde Yöntem Seçimi
Belirsiz integral sorusunun yarısı doğru yöntemi tanımaktır. Önce temel formüllere ya da tek bir yerine koymaya indirgenip indirgenmediğine bakılır; integrandda bir fonksiyon ile türevi birlikte görünüyorsa \(u\) o fonksiyondur (Teorem 19.1). Olmuyorsa aşağıdaki tablo kullanılır.
| İntegrandın biçimi | Yöntem | Bkz. |
|---|---|---|
| \(f(g(x))\,g'(x)\) | \(u = g(x)\) | Teorem 19.1 |
| \(x^n e^{ax}\), \(x^n \sin(bx)\), \(x^n \ln x\), \(\arctan x\) | Kısmi integrasyon; sıra L, T, C, T, Ü | Teorem 19.2, Önerme 19.2 |
| \(e^{ax}\cos(bx)\) | İki kez kısmi integrasyon, integrali denklemden çöz | Önerme 19.2 |
| \(\dfrac{P(x)}{Q(x)}\) | Derece büyükse böl, sonra basit kesirlere ayır | Teorem 20.1, Teorem 20.2 |
| \(\sin^m x \cos^n x\) | Tek kuvvetten bir çarpan ayır; ikisi de çiftse derece düşür | Önerme 22.2, Önerme 22.1 |
| \(\tan^m x \sec^n x\) | \(n\) çiftse \(u = \tan x\), \(m\) tekse \(u = \sec x\) | Önerme 22.3 |
| \(\sin(ax)\cos(bx)\) gibi çarpımlar | Çarpımı toplama çevir | Önerme 22.4 |
| \(\sin x\) ve \(\cos x\)’in rasyonel fonksiyonu | \(u = \tan\frac{x}{2}\) | Teorem 22.3 |
| \(\sqrt{a^2 - b^2x^2}\) | \(x = \frac{a}{b}\sin t\) | Önerme 23.1 |
| \(\sqrt{a^2 + b^2x^2}\) | \(x = \frac{a}{b}\tan t\) | Önerme 23.1 |
| \(\sqrt{b^2x^2 - a^2}\) | \(x = \frac{a}{b}\sec t\) | Önerme 23.1 |
| \(\sqrt[n]{\dfrac{ax + b}{cx + d}}\) | Kökü \(u\) yap | Önerme 21.1 |
| \(\sqrt{ax^2 + bx + c}\) içeren rasyonel ifade | Tam kareye tamamla ya da Euler değişimi | Tanım 21.1 |
| \(x^r (a + bx^p)^q\) | Çebişev koşullarından birini denetle | Teorem 21.2 |
- Böl. \(\deg P \ge \deg Q\) ise polinom bölmesi yap: \(\dfrac{P}{Q} = B + \dfrac{K}{Q}\), \(\deg K < \deg Q\) (Önerme 20.1).
- Paydayı çarpanlara ayır. Doğrusal çarpanlar \((x - a)^k\) ve diskriminantı negatif ikinci dereceden çarpanlar \((x^2 + px + q)^k\).
- Basit kesirleri yaz. Her \((x - a)^k\) için \(\dfrac{A_1}{x - a} + \cdots + \dfrac{A_k}{(x - a)^k}\), her ikinci dereceden çarpan için \(\dfrac{Bx + C}{x^2 + px + q}\) biçiminde terimler.
- Katsayıları bul. Paydaları eşitle; önce paydanın köklerini yerine koy, kalan katsayıları \(x\)’in kuvvetlerini eşitleyerek bul.
- İntegral al. \(\int \dfrac{dx}{x - a} = \ln|x - a|\); \(\dfrac{Bx + C}{x^2 + px + q}\) teriminde payı paydanın türevi artı bir sabit olarak yaz: logaritma ve arktanjant çıkar.
Örnek 45.10 (Doğrusal ve İkinci Dereceden Çarpanlı Payda) \(\displaystyle\int \frac{x^2 + 2x + 3}{(x - 1)(x^2 + 1)}\,dx\) integralini hesaplayınız.
Çözüm
Ayrıştırma. Payın derecesi paydanınkinden küçüktür; \(x^2 + 1\) çarpanlarına ayrılmaz. Bu yüzden \[\frac{x^2 + 2x + 3}{(x - 1)(x^2 + 1)} = \frac{A}{x - 1} + \frac{Bx + C}{x^2 + 1}\] yazılır. Paydaları eşitleyince \(x^2 + 2x + 3 = A(x^2 + 1) + (Bx + C)(x - 1)\) olur.
Katsayılar. \(x = 1\) konunca \(6 = 2A\), yani \(A = 3\). \(x^2\) katsayıları: \(1 = A + B\), yani \(B = -2\). Sabit terimler: \(3 = A - C\), yani \(C = 0\). Sağlama, \(x\) katsayıları: \(C - B = 2\) doğrudur.
İntegral. \[\int \frac{x^2 + 2x + 3}{(x - 1)(x^2 + 1)}\,dx = 3\ln|x - 1| - \ln(x^2 + 1) + C,\] çünkü \(\displaystyle\int \frac{2x}{x^2 + 1}\,dx = \ln(x^2 + 1)\)’dir. \(\blacksquare\)
Örnek 45.11 (Sinüs Dönüşümüyle Bir Kök İntegrali) \(\displaystyle\int \frac{x^2}{\sqrt{4 - x^2}}\,dx\) integralini \((-2, 2)\) aralığında hesaplayınız.
Çözüm
Dönüşüm. \(x = 2\sin t\), \(t \in \left( -\dfrac{\pi}{2}, \dfrac{\pi}{2} \right)\) alalım. Bu dalda \(\cos t > 0\) olduğundan \(\sqrt{4 - x^2} = 2\cos t\) ve \(dx = 2\cos t\,dt\)’dir (Önerme 23.1).
Hesap. \[ \begin{aligned} \int \frac{4\sin^2 t}{2\cos t} \cdot 2\cos t\,dt &= \int 4\sin^2 t\,dt = \int 2\big( 1 - \cos(2t) \big)\,dt \\[1mm] &= 2t - \sin(2t) + C. \end{aligned} \]
Geri dönüş. \(t = \arcsin\dfrac{x}{2}\) ve \(\sin(2t) = 2\sin t\cos t = 2 \cdot \dfrac{x}{2} \cdot \dfrac{\sqrt{4 - x^2}}{2}\) olduğundan \[\int \frac{x^2}{\sqrt{4 - x^2}}\,dx = 2\arcsin\frac{x}{2} - \frac{x\sqrt{4 - x^2}}{2} + C.\] \(\blacksquare\)
- Değişken değiştirdikten sonra \(dx\)’i dönüştürmeyi unutmak ya da sonucu eski değişkene geri yazmamak.
- Rasyonel integralde polinom bölmesini atlamak; basit kesirler yalnız öz kesirler için geçerlidir.
- \(\int \dfrac{dx}{x}\) sonucunu \(\ln x\) yazmak; doğrusu \(\ln|x|\)’tir.
- Trigonometrik dönüşümde kökü \(\cos t\) ile değiştirirken dalın işaretine bakmamak.
45.7 Belirli İntegral: Riemann Toplamı ve Temel Teoremler
Belirli integral sorularında hesap çoğu zaman Newton–Leibniz formülüne iner: \(F' = f\) ise \(\int_a^b f = F(b) - F(a)\) (Teorem 29.1). Asıl dikkat isteyen soru tipleri toplamın limiti ve sınırı değişkene bağlı integraldir.
| Araç | Formül | Bkz. |
|---|---|---|
| Riemann toplamı | \(\displaystyle\lim_{n \to \infty} \frac{b - a}{n} \sum_{k=1}^{n} f\left( a + k\frac{b - a}{n} \right) = \int_a^b f\) | Teorem 26.4 |
| İntegral fonksiyonu | \(f\) sürekliyse \(\left( \int_a^x f(t)\,dt \right)' = f(x)\) | Teorem 29.2 |
| Leibniz formülü | \(\left( \int_{g(x)}^{h(x)} f \right)' = f(h)\,h' - f(g)\,g'\) | Teorem 30.4 |
| Simetri | \(f\) tekse \(\int_{-a}^{a} f = 0\), çiftse \(2\int_0^a f\) | Teorem 30.2 |
| Periyot | \(\int_a^{a+T} f\), \(a\)’ya bağlı değildir | Önerme 30.2 |
| Wallis | \(I_n = \int_0^{\pi/2} \sin^n x\,dx = \dfrac{n - 1}{n} I_{n-2}\) | Önerme 30.3 |
| Kaba sınır | \(m \le f \le M\) ise \(m(b - a) \le \int_a^b f \le M(b - a)\) | Sonuç 28.2 |
| Ortalama değer | \(f\) sürekliyse bir \(c\) için \(\int_a^b f = f(c)(b - a)\) | Sonuç 31.1 |
İntegrallenebilirlik sorularında yeter koşullar şunlardır: sürekli fonksiyon (Teorem 25.2), monoton fonksiyon (Teorem 25.3) ve sonlu sayıda süreksizliği olan sınırlı fonksiyon (Önerme 25.1). Sınırsız fonksiyon Riemann integrallenebilir değildir (Teorem 26.3). Tanımla gösterim istendiğinde Riemann ölçütü kullanılır: her \(\varepsilon > 0\) için \(U(f, P) - L(f, P) < \varepsilon\) olan bir \(P\) bulunur (Teorem 25.1).
- \(\frac{1}{n}\) çarpanını çıkar. Toplamın terimini \(\dfrac{1}{n} f\left( \dfrac{k}{n} \right)\) biçimine getir; çoğu zaman pay ve paydayı \(n\)’nin uygun kuvvetine bölmek yeter.
- \(f\)’yi oku. \(\dfrac{k}{n}\) yerine \(x\) yazınca çıkan ifade \(f(x)\)’tir.
- Aralığı oku. \(k\), \(1\)’den \(n\)’ye gidiyorsa \(\dfrac{k}{n}\), \([0, 1]\)’i tarar. \(k\), \(n\)’den \(2n\)’ye gidiyorsa aralık \([1, 2]\)’dir.
- İntegrali hesapla.
Örnek 45.12 (Kare Paydalı Bir Toplamın Limiti) \(\displaystyle\lim_{n \to \infty} \sum_{k=1}^{n} \frac{n}{(n + k)^2}\) limitini hesaplayınız.
Çözüm
Pay ve paydayı \(n^2\)’ye bölelim: \[\sum_{k=1}^{n} \frac{n}{(n + k)^2} = \frac{1}{n} \sum_{k=1}^{n} \frac{1}{\left( 1 + \frac{k}{n} \right)^2}.\] Bu, \(f(x) = \dfrac{1}{(1 + x)^2}\) fonksiyonunun \([0, 1]\) üzerindeki düzgün bölünüşle Riemann toplamıdır. \(f\) sürekli olduğundan Teorem 26.4 gereği \[ \begin{aligned} \lim_{n \to \infty} \sum_{k=1}^{n} \frac{n}{(n + k)^2} &= \int_0^1 \frac{dx}{(1 + x)^2} = \left[ -\frac{1}{1 + x} \right]_0^1 \\[1mm] &= -\frac{1}{2} + 1 = \frac{1}{2}. \end{aligned} \] \(\blacksquare\)
Örnek 45.13 (Sınırı Değişken Bir İntegralin Limiti) \(\displaystyle\lim_{x \to 0} \frac{1}{x^4}\int_0^{x^2} \ln(1 + t)\,dt\) limitini hesaplayınız.
Çözüm
Biçim. \(x \to 0\) iken integralin üst sınırı \(0\)’a gider ve integral \(0\)’a gider; payda da \(0\)’a gider: \(\frac{0}{0}\) biçimi.
Türevler. \(\ln(1 + t)\), \(t > -1\) için süreklidir. Leibniz formülü (Teorem 30.4) gereği payın türevi \(\ln(1 + x^2) \cdot 2x\)’tir. Paydanın türevi \(4x^3\), \(x \ne 0\) için sıfırdan farklıdır.
L’Hôpital. \[\lim_{x \to 0} \frac{2x\ln(1 + x^2)}{4x^3} = \frac{1}{2}\lim_{x \to 0} \frac{\ln(1 + x^2)}{x^2} = \frac{1}{2}.\] Son adımda \(u = x^2 \to 0\) ile \(\dfrac{\ln(1 + u)}{u} \to 1\) kullanıldı. \(\blacksquare\)
- Belirli integralde değişken değiştirince sınırları da değiştirmemek (Önerme 30.1).
- Leibniz formülünde iç türevi (\(h'(x)\)) unutmak.
- Aralıkta sınırsız olan bir fonksiyona, örneğin \(\int_{-1}^{1} \frac{dx}{x^2}\) için, Newton–Leibniz formülünü uygulamak; formül sürekli integrand ister.
45.8 Alan, Hacim ve Uzunluk
Uygulama sorularında önce kesişim noktaları bulunur ve hangi eğrinin üstte kaldığı bir deneme noktasıyla belirlenir; formül ondan sonra yazılır.
| Büyüklük | Formül | Bkz. |
|---|---|---|
| İki eğri arası alan | \(\displaystyle\int_a^b \big( f(x) - g(x) \big)\,dx\), \(g \le f\) | Teorem 33.1 |
| \(x\) ekseni çevresinde hacim (disk, halka) | \(\displaystyle\pi\int_a^b \big( f^2 - g^2 \big)\,dx\), \(0 \le g \le f\) | Teorem 33.3 |
| \(y\) ekseni çevresinde hacim (kabuk) | \(\displaystyle 2\pi\int_a^b x f(x)\,dx\), \(0 \le a\) | Teorem 33.4 |
| Yay uzunluğu | \(\displaystyle\int_a^b \sqrt{1 + f'(x)^2}\,dx\) | Teorem 33.5 |
| Dönel yüzey alanı | \(\displaystyle 2\pi\int_a^b f(x)\sqrt{1 + f'(x)^2}\,dx\) | Teorem 33.6 |
| Parametrik eğri uzunluğu | \(\displaystyle\int_{\alpha}^{\beta} \sqrt{x'(t)^2 + y'(t)^2}\,dt\) | Önerme 33.2 |
| Kutupsal alan | \(\displaystyle\frac{1}{2}\int_{\alpha}^{\beta} r(\theta)^2\,d\theta\) | Önerme 33.3 |
Yay uzunluğunda kök altı çoğu zaman tam kare olacak biçimde seçilmiştir. Örneğin \(y = \frac{2}{3}x^{3/2}\) için \(1 + y'^2 = 1 + x\) olur ve \([0, 3]\) üzerindeki uzunluk \(\int_0^3 \sqrt{1 + x}\,dx = \frac{14}{3}\)’tür.
Örnek 45.14 (Parabol ile Doğru Arasındaki Alan) \(y = x^2\) parabolü ile \(y = x + 2\) doğrusu arasında kalan bölgenin alanını bulunuz.
Çözüm
Kesişim. \(x^2 = x + 2\) denklemi \((x - 2)(x + 1) = 0\) verir; kesişim noktaları \(x = -1\) ve \(x = 2\)’dir.
Üstteki eğri. \(x = 0\)’da doğru \(2\), parabol \(0\) değerini alır; \([-1, 2]\) üzerinde \(x^2 \le x + 2\)’dir.
Alan. \[ \begin{aligned} \int_{-1}^{2} (x + 2 - x^2)\,dx &= \left[ \frac{x^2}{2} + 2x - \frac{x^3}{3} \right]_{-1}^{2} \\[1mm] &= \frac{10}{3} - \left( -\frac{7}{6} \right) = \frac{9}{2}. \end{aligned} \] \(\blacksquare\)
Örnek 45.15 (Aynı Bölgenin Dönel Cismi) \(y = x^2\) ile \(y = x + 2\) arasında kalan bölge \(x\) ekseni çevresinde döndürülüyor. Oluşan cismin hacmini bulunuz.
Çözüm
Önceki örneğe göre bölge \(-1 \le x \le 2\), \(x^2 \le y \le x + 2\)’dir ve burada \(0 \le x^2\) olduğundan halka yöntemi uygulanır (Teorem 33.3): dış yarıçap \(x + 2\), iç yarıçap \(x^2\)’dir. \[\mathcal{V} = \pi\int_{-1}^{2} \big( (x + 2)^2 - x^4 \big)\,dx = \pi\left[ \frac{(x + 2)^3}{3} - \frac{x^5}{5} \right]_{-1}^{2}.\] Üst sınırda değer \(\dfrac{64}{3} - \dfrac{32}{5} = \dfrac{224}{15}\), alt sınırda \(\dfrac{1}{3} + \dfrac{1}{5} = \dfrac{8}{15}\)’tir. Dolayısıyla \[\mathcal{V} = \pi \cdot \frac{224 - 8}{15} = \frac{72\pi}{5}.\] \(\blacksquare\)
- Halka yönteminde \(\pi\int (f - g)^2\) yazmak; doğrusu \(\pi\int (f^2 - g^2)\)’dir.
- Eğriler aralık içinde kesişiyorsa alanı tek integralle yazmak; kesişim noktalarında integral parçalanmalı ya da \(|f - g|\) alınmalıdır.
45.9 Sayı Serilerinde Test Seçimi
Bir seri sorusunda testleri rastgele denemek yerine sabit bir sıra izlemek zaman kazandırır. Önce genel terimin davranışına, sonra terimin biçimine bakılır.
- Genel terim. \(a_n \not\to 0\) ise seri ıraksaktır; dur (Sonuç 34.1). \(a_n \to 0\) ise hiçbir şey söylenemez.
- Hazır seri mi? Geometrik seri, \(p\)-serisi ya da teleskopik seri ise karar hazır seriler tablosundan okunur (Tablo 45.9; Teorem 34.5, Sonuç 36.1, Teorem 34.6).
- Pozitif terimli ve kuvvetlerden oluşuyor. \(a_n\)’nin baskın davranışını bul: \(a_n \sim \dfrac{c}{n^p}\) ise limit karşılaştırma testiyle \(p\)-serisine bağla (Teorem 35.3).
- Faktöriyel ya da \(c^n\) var. Oran testi; terim bir \(n\)-inci kuvvetse kök testi (Teorem 37.2, Teorem 37.1).
- Oran \(1\)’e gidiyor. Raabe testi: \(R_n = n\left( \dfrac{a_n}{a_{n+1}} - 1 \right) \to R\); \(R > 1\) ise yakınsak, \(R < 1\) ise ıraksak (Sonuç 38.2). \(\ln n\) içeren terimlerde yoğunlaştırma ya da integral testi (Teorem 36.1, Teorem 36.3).
- İşaret değişiyor. Önce \(\sum |a_n|\)’yi incele: yakınsaksa seri mutlak yakınsaktır (Teorem 39.1). Değilse Leibniz testi (alterne seri) ya da Dirichlet ve Abel testleri; başarılı olursa yakınsaklık şartlıdır (Sonuç 40.1, Teorem 40.1, Teorem 40.3).
| Seri | Karar |
|---|---|
| \(\sum r^n\) | \(\lvert r \rvert < 1\) ise yakınsak, toplam \(\dfrac{1}{1 - r}\) (\(n \ge 0\)) |
| \(\sum \dfrac{1}{n^p}\) | \(p > 1\) ise yakınsak, \(p \le 1\) ise ıraksak |
| \(\sum \dfrac{1}{n (\ln n)^p}\) | \(p > 1\) ise yakınsak, \(p \le 1\) ise ıraksak |
| \(\sum \dfrac{1}{n(n + 1)}\) | Teleskopik, toplam \(1\) |
| \(\sum \dfrac{(-1)^{n+1}}{n^p}\) | \(p > 1\) ise mutlak, \(0 < p \le 1\) ise şartlı yakınsak |
| \(\sum \dfrac{a^n}{n!}\) | Her \(a\) için mutlak yakınsak |
| \(\sum \dfrac{a^n n!}{n^n}\), \(a > 0\) | Oran \(a\left( \frac{n}{n+1} \right)^n \to \dfrac{a}{e}\): \(a < e\) ise yakınsak, \(a > e\) ise ıraksak |
| Test | Ne zaman | Sonuçsuz kaldığı durum |
|---|---|---|
| Limit karşılaştırma | Terim \(n\)’nin kuvvetleri, kökler, \(\sin\frac{1}{n}\) gibi ifadeler | Uygun \(b_n\) bulunamazsa |
| Oran | \(n!\), \(c^n\), çarpımlar | \(\lim \frac{a_{n+1}}{a_n} = 1\) |
| Kök | \((c_n)^n\), \(n^n\), \(c^{n^2}\) | \(\lim \sqrt[n]{a_n} = 1\) |
| Raabe | Oran \(1\)’e gidiyor, terim çarpım biçiminde | \(R = 1\) |
| Yoğunlaştırma, integral | Azalan terim, \(\ln n\) çarpanları | Terim azalan değilse uygulanmaz |
| Leibniz | \((-1)^n b_n\), \(b_n\) azalarak \(0\)’a gidiyor | \(b_n\) azalan değil |
Limit karşılaştırmada baskın terimi bulmak için şu denklikler yeter (\(n \to \infty\)): \(\sin\frac{1}{n} \sim \frac{1}{n}\), \(\ln\left( 1 + \frac{1}{n} \right) \sim \frac{1}{n}\), \(1 - \cos\frac{1}{n} \sim \frac{1}{2n^2}\), \(\sqrt{n + 1} - \sqrt{n} \sim \frac{1}{2\sqrt{n}}\) (Önerme 35.2).
Örnek 45.16 (Kök Farkı İçeren Bir Seri) \(\displaystyle\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\sqrt{n + 1} - \sqrt{n}}{n}\) serisinin yakınsaklığını inceleyiniz.
Çözüm
Sadeleştirme. Eşleniğiyle çarpalım: \[a_n = \frac{\sqrt{n + 1} - \sqrt{n}}{n} = \frac{1}{n\big( \sqrt{n + 1} + \sqrt{n} \big)} > 0.\] Payda yaklaşık \(2n^{3/2}\) gibi büyür; karşılaştırma serisi \(b_n = \dfrac{1}{n^{3/2}}\) olsun.
Limit. \[\frac{a_n}{b_n} = \frac{\sqrt{n}}{\sqrt{n + 1} + \sqrt{n}} = \frac{1}{\sqrt{1 + \frac{1}{n}} + 1} \longrightarrow \frac{1}{2}.\] \(0 < \frac{1}{2} < \infty\) ve \(\sum b_n\), \(p = \frac{3}{2} > 1\) olan bir \(p\)-serisi olduğundan Teorem 35.3 gereği seri yakınsaktır. \(\blacksquare\)
Örnek 45.17 (Oran Testinin Yetmediği Bir Çarpım) \(\displaystyle\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1 \cdot 3 \cdot 5 \cdots (2n - 1)}{2 \cdot 4 \cdot 6 \cdots (2n)} \cdot \frac{1}{2n + 1}\) serisinin yakınsaklığını inceleyiniz.
Çözüm
Oran. Ardışık iki terimde çarpımların son çarpanları dışında her şey sadeleşir: \[\frac{a_n}{a_{n+1}} = \frac{2n + 2}{2n + 1} \cdot \frac{2n + 3}{2n + 1} = \frac{(2n + 2)(2n + 3)}{(2n + 1)^2} \longrightarrow 1.\] Oran testi sonuçsuzdur.
Raabe. \((2n + 2)(2n + 3) - (2n + 1)^2 = 6n + 5\) olduğundan \[R_n = n\left( \frac{a_n}{a_{n+1}} - 1 \right) = \frac{n(6n + 5)}{(2n + 1)^2} \longrightarrow \frac{6}{4} = \frac{3}{2}.\] \(R = \frac{3}{2} > 1\) olduğundan Sonuç 38.2 gereği seri yakınsaktır. \(\blacksquare\)
Örnek 45.18 (Logaritmalı Bir Alterne Seri) \(\displaystyle\sum_{n=2}^{\infty} (-1)^n \frac{\ln n}{n}\) serisinin mutlak mı, şartlı mı yakınsak olduğunu, yoksa ıraksak mı olduğunu belirleyiniz.
Çözüm
Mutlak değerler. \(n \ge 3\) için \(\ln n > 1\), yani \(\dfrac{\ln n}{n} > \dfrac{1}{n}\)’dir. Harmonik seri ıraksak olduğundan karşılaştırma testi (Teorem 35.2) gereği \(\sum \dfrac{\ln n}{n}\) ıraksaktır; seri mutlak yakınsak değildir.
Leibniz testi. \(b_n = \dfrac{\ln n}{n} \to 0\)’dır (Sonuç 11.1). \(g(x) = \dfrac{\ln x}{x}\) için \(g'(x) = \dfrac{1 - \ln x}{x^2}\), \(x > e\) için negatiftir; dolayısıyla \((b_n)\), \(n \ge 3\) için azalandır. Sonlu sayıda terim yakınsaklığı etkilemediğinden (Önerme 34.2) Sonuç 40.1 gereği seri yakınsaktır.
Sonuç. Seri şartlı yakınsaktır. \(\blacksquare\)
- \(a_n \to 0\) olduğu için serinin yakınsadığını söylemek; harmonik seri karşı örnektir.
- Karşılaştırma testini işaret değiştiren terimlere uygulamak; test pozitif terimli seriler içindir, keyfi terimlilerde \(|a_n|\)’ye uygulanır (Teorem 39.3).
- Oran ya da kök limiti \(1\) çıkınca “ıraksak” demek; test o durumda sonuçsuzdur.
- Leibniz testinde azalanlık koşulunu denetlememek (Önerme 40.1).
- Şartlı yakınsak serinin terimlerinin yerini değiştirmek; toplam değişebilir (Teorem 41.2).
45.10 Kuvvet Serileri
Kuvvet serisi sorularında üç tip öne çıkar: yakınsaklık kümesi, bilinen bir açılımdan seri toplamı ve katsayılardan yüksek türev.
- Biçimi ayarla. \(\sum a_n (x - x_0)^n\) biçimine getir: \((2x - 1)^n = 2^n\left( x - \frac{1}{2} \right)^n\).
- Yarıçap. \(R = \lim \left| \dfrac{a_n}{a_{n+1}} \right|\) ya da \(R = \dfrac{1}{\limsup \sqrt[n]{|a_n|}}\) (Teorem 42.3, Teorem 42.2). \(x^{2n}\) gibi eksik terimli serilerde oran testini doğrudan terimlere uygula.
- Açık aralık. \(|x - x_0| < R\) için seri mutlak yakınsak, \(|x - x_0| > R\) için ıraksaktır.
- Uç noktalar. \(x = x_0 \pm R\)’yi koy ve çıkan sayı serilerini Bölüm 45.9 ile ayrı ayrı incele (Önerme 42.2).
Örnek 45.19 (Doğrusal İfadenin Kuvvetleri) \(\displaystyle\sum_{n=1}^{\infty} \frac{(2x - 1)^n}{\sqrt{n}}\) serisinin yakınsaklık kümesini bulunuz.
Çözüm
Biçim. \((2x - 1)^n = 2^n\left( x - \frac{1}{2} \right)^n\); merkez \(x_0 = \frac{1}{2}\), katsayılar \(a_n = \dfrac{2^n}{\sqrt{n}}\)’dir.
Yarıçap. \[\left| \frac{a_n}{a_{n+1}} \right| = \frac{2^n}{\sqrt{n}} \cdot \frac{\sqrt{n + 1}}{2^{n+1}} = \frac{1}{2}\sqrt{\frac{n + 1}{n}} \longrightarrow \frac{1}{2}.\] \(R = \frac{1}{2}\); seri \(\left| x - \frac{1}{2} \right| < \frac{1}{2}\), yani \(0 < x < 1\) için mutlak yakınsaktır.
\(x = 1\). Seri \(\sum \dfrac{1}{\sqrt{n}}\) olur; \(p = \frac{1}{2} \le 1\) olduğundan ıraksaktır.
\(x = 0\). Seri \(\sum \dfrac{(-1)^n}{\sqrt{n}}\) olur. \(\dfrac{1}{\sqrt{n}}\) azalarak \(0\)’a gittiğinden Leibniz testi gereği yakınsaktır; mutlak değerler ıraksak olduğundan yakınsaklık şartlıdır.
Sonuç. Yakınsaklık kümesi \([0, 1)\)’dir. \(\blacksquare\)
| Fonksiyon | Seri | Geçerli olduğu küme |
|---|---|---|
| \(\dfrac{1}{1 - x}\) | \(\sum_{n \ge 0} x^n\) | \((-1, 1)\) |
| \(e^x\) | \(\sum_{n \ge 0} \dfrac{x^n}{n!}\) | \(\mathbb{R}\) |
| \(\sin x\) | \(\sum_{n \ge 0} \dfrac{(-1)^n x^{2n+1}}{(2n + 1)!}\) | \(\mathbb{R}\) |
| \(\cos x\) | \(\sum_{n \ge 0} \dfrac{(-1)^n x^{2n}}{(2n)!}\) | \(\mathbb{R}\) |
| \(\ln(1 + x)\) | \(\sum_{n \ge 1} \dfrac{(-1)^{n-1} x^n}{n}\) | \((-1, 1]\) |
| \(\arctan x\) | \(\sum_{n \ge 0} \dfrac{(-1)^n x^{2n+1}}{2n + 1}\) | \([-1, 1]\) |
| \((1 + x)^{\alpha}\) | \(\sum_{n \ge 0} \binom{\alpha}{n} x^n\) | en az \((-1, 1)\) |
| \(\dfrac{x}{(1 - x)^2}\) | \(\sum_{n \ge 1} n x^n\) | \((-1, 1)\) |
Uç noktalardaki eşitlikler Abel limit teoreminden gelir (Teorem 43.8); \(\ln 2\) ve \(\frac{\pi}{4}\) toplamları böyle bulunur. Son satır, geometrik serinin terim terim türevinin \(x\) ile çarpımıdır (Teorem 43.5). Bu tablodan üç kısa yol çıkar:
- Seri toplamı. Verilen sayısal seriyi tablodaki bir serinin belirli bir \(x\)’teki değeri olarak tanı; gerekirse önce terim terim türev ya da integral al (Teorem 43.5, Teorem 43.6).
- Yeni açılım. \(x\) yerine \(-x^2\), \(3x\) gibi ifadeler koy ya da bilinen serileri çarp; katsayılar tektir, yani hangi yoldan bulunursa bulunsun Taylor serisidir (Teorem 43.7).
- Yüksek türev. \(f(x) = \sum c_n x^n\) ise \(f^{(n)}(0) = n!\,c_n\) (Sonuç 43.3). Türev almak yerine \(x^n\)’nin katsayısı okunur.
Örnek 45.20 (Bir Sayısal Serinin Toplamı) \(\displaystyle\sum_{n=1}^{\infty} \frac{2n + 1}{5^n}\) toplamını bulunuz.
Çözüm
Seriyi iki parçaya ayıralım; ikisi de yakınsak olduğundan toplam parçaların toplamıdır (Teorem 34.4): \[\sum_{n=1}^{\infty} \frac{2n + 1}{5^n} = 2\sum_{n=1}^{\infty} n\left( \frac{1}{5} \right)^n + \sum_{n=1}^{\infty} \left( \frac{1}{5} \right)^n.\] Birinci parça. \(\sum_{n \ge 1} n x^n = \dfrac{x}{(1 - x)^2}\) formülünde \(x = \frac{1}{5}\) alalım: \(\dfrac{1/5}{16/25} = \dfrac{5}{16}\).
İkinci parça. Geometrik seri: \(\dfrac{1/5}{1 - 1/5} = \dfrac{1}{4}\).
Toplam. \(2 \cdot \dfrac{5}{16} + \dfrac{1}{4} = \dfrac{5}{8} + \dfrac{2}{8} = \dfrac{7}{8}\). \(\blacksquare\)
Örnek 45.21 (Katsayıdan Sekizinci Türev) \(f(x) = x^2\cos x\) için \(f^{(8)}(0)\) değerini bulunuz.
Çözüm
Kosinüs serisini \(x^2\) ile çarpalım: \[ \begin{aligned} x^2\cos x &= \sum_{n=0}^{\infty} \frac{(-1)^n x^{2n+2}}{(2n)!} \\[1mm] &= x^2 - \frac{x^4}{2} + \frac{x^6}{24} - \frac{x^8}{720} + \cdots \end{aligned} \] \(x^8\)’in katsayısı \(c_8 = -\dfrac{1}{720}\)’dir (\(2n + 2 = 8\), yani \(n = 3\)). Sonuç 43.3 gereği \[f^{(8)}(0) = 8! \cdot c_8 = -\frac{40320}{720} = -56.\] Leibniz kuralıyla aynı hesap sekiz terimli bir toplam gerektirirdi. \(\blacksquare\)
- \((2x - 1)^n\) gibi biçimlerde yarıçapı \(2x - 1\)’e göre bulup \(x\)’e çevirmemek.
- Uç noktaları incelemeden aralığı açık ya da kapalı yazmak.
- Terim terim türevden sonra uç noktalardaki yakınsaklığın korunacağını sanmak; yarıçap korunur, uç noktalar korunmayabilir (Sonuç 43.2).