14 Uygulamalı Özet
Bu sayfa kitabın tanım ve teoremlerini ispatsız, soru çözmeye dönük bir kopya kâğıdı olarak toplar. Topoloji sorularının çoğu birkaç kalıba girer: bir küme eşitliğini ya da bir fonksiyonun birebir örten olduğunu göstermek, verilen bir ailenin topoloji ya da baz olup olmadığına karar vermek, bir kümenin belli bir topolojide açık mı kapalı mı olduğunu bulmak, iki topolojiyi karşılaştırmak, bir alt uzayın ya da bir çarpımın açık kümelerini yazmak, bir kümenin içini ve kapanışını hesaplamak ve yanlış bir iddiayı bir karşı örnekle çürütmek. Sayfa her kalıp için önce “bunu göstermek için şunu göster” tarifini, sonra standart örneklerin tablolarını, kısa yolları, sık yapılan hataları ve yeni örneklerle kısa ama tam çözümlü uygulamaları verir. Her kural, gerekçesinin bulunduğu tanıma ya da teoreme bağlanır.
14.1 Soru Tipine Göre Yöntem
Bir soruyu okuyunca ilk iş, sorunun hangi kalıba girdiğini ve hangi tanımın ya da ölçütün en kısa yol olduğunu belirlemektir. Aşağıdaki tablo soru kalıplarını yöntemlerle eşleştirir.
| Soruda istenen | Yöntem | Bu sayfada |
|---|---|---|
| Bir ispatın iskeleti: neyi göstermeliyim? | Tanımı açıp gösterilecek koşulu yazmak | Bölüm 14.2 |
| İki kümenin eşitliği, bir küme özdeşliği | İki yönlü kapsama, eleman yöntemi | Bölüm 14.3 |
| Niceleyicili bir önermenin olumsuzu | Niceleyicileri çevir, içi De Morgan ile olumsuzla | Bölüm 14.3 |
| Fonksiyon birebir mi, örten mi; görüntü ve ters görüntü | Tanımı denklem ya da eşitsizlik olarak çöz | Bölüm 14.4 |
| Verilen aile bir topoloji mi? | (T1)–(T3); sonlu ailede kesişim ve birleşim tablosu | Bölüm 14.5 |
| Bir küme açık mı, kapalı mı? | Topolojinin açıklık ölçütü; kapalılık için tümleyen | Bölüm 14.6 |
| Aile bir baz mı, ürettiği topoloji ne? | (B1), (B2); birleşimler; alt bazda önce sonlu kesişimler | Bölüm 14.7 |
| Hangi topoloji daha ince? | Bazlarla incelik ölçütü ve ayırıcı küme | Bölüm 14.8 |
| Sıra topolojisinde bir küme açık mı? | Baz türleri, en küçük ve en büyük eleman | Bölüm 14.9 |
| Düzlemde bir küme açık mı, kapalı mı? | Her noktada kümeye sığan bir \(U \times V\) | Bölüm 14.10 |
| Alt uzayda açık ya da kapalı küme | \(Y \cap U\) ya da \(Y \cap C\) biçiminde yazmak | Bölüm 14.11 |
| Bir kümenin içi ve kapanışı | En büyük açık, en küçük kapalı; kapanış ölçütü | Bölüm 14.12 |
| Bir iddiayı çürütmek | Standart karşı örnekler | Bölüm 14.13 |
14.2 İspat Kalıpları
Topolojide bir ispatın yarısı, gösterilecek şeyi tanım düzeyinde doğru yazmaktır. Aşağıdaki tablo en sık istenen iddiaları, onları kanıtlamak için gösterilmesi gerekenle eşleştirir.
| Göstermek istenen | Bunu göster | Bkz. |
|---|---|---|
| \(A = B\) | \(A \subseteq B\) ve \(B \subseteq A\) | Kümeler ve Küme İşlemleri |
| \(f\) birebir | \(f(a) = f(a')\) ise \(a = a'\) | Birebir ve Örten Fonksiyonlar, Ters Fonksiyon, Görüntü ve Ters Görüntü |
| \(f\) örten | Her \(b\) için \(f(a) = b\) olan bir \(a\) | Birebir ve Örten Fonksiyonlar, Ters Fonksiyon, Görüntü ve Ters Görüntü |
| \(\tau\) bir topoloji | (T1), (T2), (T3) | Topoloji Tanımı ve İlk Örnekler |
| \(\mathcal{B}\) bir baz | (B1), (B2) | Baz ve Alt Baz |
| \(U\), \(\tau_{\mathcal{B}}\)’de açık | Her \(x \in U\) için \(x \in B \subseteq U\) olan bir \(B \in \mathcal{B}\) | Baz ve Alt Baz |
| \(U\) açık (genel uzayda) | Her \(x \in U\) için \(x \in V \subseteq U\) olan açık bir \(V\) | Baz ve Alt Baz |
| \(U\) açık değil | Bir \(x \in U\) bul: \(x\)’i içeren her baz elemanı \(U\)’nun dışına taşar | Baz ve Alt Baz |
| \(F\) kapalı | \(X \setminus F\) açık; ya da \(F\) kapalıların kesişimi ya da sonlu birleşimi | Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri |
| \(\mathcal{B}\), verilmiş \(\tau\) için baz | \(\mathcal{B} \subseteq \tau\) ve her açık \(U\), her \(x \in U\) için \(x \in B \subseteq U\) | Baz ve Alt Baz |
| \(\tau \subseteq \tau'\) | \(x \in B \in \mathcal{B}\) ise \(x \in B' \subseteq B\) olan bir \(B' \in \mathcal{B}'\) | Baz ve Alt Baz |
| \(W\), \(Y\)’de açık | \(X\)’te açık bir \(U\) için \(W = Y \cap U\) | Alt Uzay Topolojisi |
| \(A\), \(Y\)’de kapalı | \(X\)’te kapalı bir \(C\) için \(A = Y \cap C\) | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| \(x \in \overline{A}\) | \(x\)’i içeren her baz elemanı \(A\)’yı keser | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| \(\overline{A} = C\) | \(C\) kapalı, \(A \subseteq C\) ve \(C\)’nin her noktası kapanış ölçütünü sağlar | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| \(\operatorname{Int} A = V\) | \(V\) açık, \(V \subseteq A\) ve \(A \setminus V\)’nin hiçbir noktası iç nokta değil | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
Bir denklik (\(P \iff Q\)) ya iki yönde ayrı ayrı ya da ters-karşıtla, yani \(\neg P \iff \neg Q\) gösterilerek kanıtlanır (Önermeler Mantığı ve Niceleyiciler). Kapanış ölçütünün ispatı bu ikinci yolla yapılır: “\(x \notin \overline{A}\) ancak ve ancak \(x\)’i içeren ve \(A\)’yı kesmeyen bir açık küme vardır.”
14.3 Mantık ve Küme Eşitlikleri
Topolojik iddiaların hemen hepsi niceleyicili önermelerdir ve kapalı kümelerle çalışmak sürekli tümleyen almayı gerektirir. Bu yüzden olumsuzlama kuralları (Önermeler Mantığı ve Niceleyiciler) ile De Morgan özdeşlikleri her soruda işe yarar.
| Önerme | Olumsuzu |
|---|---|
| \(p \wedge q\) | \(\neg p \vee \neg q\) |
| \(p \vee q\) | \(\neg p \wedge \neg q\) |
| \(p \Rightarrow q\) | \(p \wedge \neg q\) |
| \(\forall x \in X,\ p(x)\) | \(\exists x \in X,\ \neg p(x)\) |
| \(\exists x \in X,\ p(x)\) | \(\forall x \in X,\ \neg p(x)\) |
| \(\forall \varepsilon > 0\ \exists n:\ \tfrac{1}{n} < \varepsilon\) | \(\exists \varepsilon > 0\ \forall n:\ \tfrac{1}{n} \ge \varepsilon\) |
| Özdeşlik | Bkz. |
|---|---|
| \(A \setminus (B \cup C) = (A \setminus B) \cap (A \setminus C)\) | Kümeler ve Küme İşlemleri |
| \(A \setminus (B \cap C) = (A \setminus B) \cup (A \setminus C)\) | Kümeler ve Küme İşlemleri |
| \(\bigl(\bigcup_\alpha A_\alpha\bigr)^c = \bigcap_\alpha A_\alpha^c\) ve \(\bigl(\bigcap_\alpha A_\alpha\bigr)^c = \bigcup_\alpha A_\alpha^c\) | İndisli Aileler ve Kartezyen Çarpım |
| \(A \cap B = \varnothing \iff A \subseteq B^c\) | Kümeler ve Küme İşlemleri |
| \(A \times (B \cap C) = (A \times B) \cap (A \times C)\); \(\cup\) ve \(\setminus\) için de aynı | İndisli Aileler ve Kartezyen Çarpım |
| \((U_1 \times V_1) \cap (U_2 \times V_2)\) \(= (U_1 \cap U_2) \times (V_1 \cap V_2)\) | Çarpım Topolojisi |
- Böl. Eşitliği iki kapsamaya ayır (Kümeler ve Küme İşlemleri).
- Çevir. Sol taraftan keyfi bir \(x\) al ve her üyeliği önermeye çevir: \(x \in A \setminus B\) demek “\(x \in A\) ve \(x \notin B\)” demektir.
- İlerle. “Veya” çıkınca durumlara ayır, “değil” çıkınca De Morgan kuralını uygula, sonucu yeniden küme diline çevir. Ters kapsamayı aynı yolla göster.
Örnek 14.1 (Birleşimden Fark Almak) \(A\), \(B\), \(C\) herhangi kümeler olsun. \((A \cup B) \setminus C = (A \setminus C) \cup (B \setminus C)\) eşitliğini gösteriniz.
Çözüm
Birinci kapsama. \(x \in (A \cup B) \setminus C\) olsun; yani \(x \in A \cup B\) ve \(x \notin C\). \(x \in A \cup B\) olduğundan iki durum vardır.
- \(x \in A\) ise \(x \in A\) ve \(x \notin C\), yani \(x \in A \setminus C\).
- \(x \in B\) ise aynı biçimde \(x \in B \setminus C\).
İki durumda da \(x \in (A \setminus C) \cup (B \setminus C)\).
İkinci kapsama. \(x \in (A \setminus C) \cup (B \setminus C)\) olsun. \(x \in A \setminus C\) ise \(x \in A \subseteq A \cup B\) ve \(x \notin C\); yani \(x \in (A \cup B) \setminus C\). \(x \in B \setminus C\) durumu aynıdır.
İki kapsama eşitliği verir. Sınama: \(A = \{1, 2, 3\}\), \(B = \{3, 4, 5\}\), \(C = \{2, 3, 4\}\) için sol taraf \(\{1, 2, 3, 4, 5\} \setminus C = \{1, 5\}\), sağ taraf \(\{1\} \cup \{5\} = \{1, 5\}\)’tir.
\(\blacksquare\)
Örnek 14.2 (Açık Olmamanın Tanımı) \(U \subseteq \mathbb{R}\) olsun. “\(U\), standart topolojide açıktır” önermesini niceleyicilerle yazıp olumsuzlayınız.
Çözüm
Standart topolojinin tanımına göre (Baz ve Alt Baz) önerme şudur: \[\forall x \in U\ \ \exists (a, b):\ \ x \in (a, b) \ \text{ve}\ (a, b) \subseteq U.\]
Tabloya göre önce \(\forall\) ile \(\exists\) yer değiştirir, sonra içteki “ve” De Morgan kuralıyla “veya” olur: \[\exists x \in U\ \ \forall (a, b):\ \ x \notin (a, b) \ \text{veya}\ (a, b) \not\subseteq U.\]
“\(x \notin (a, b)\) veya \(\ldots\)” kısmı “\(x \in (a, b)\) ise \(\ldots\)” demektir (Önermeler Mantığı ve Niceleyiciler). Yani \(U\)’nun açık olmaması, \(U\)’nun öyle bir \(x\) noktası vardır ki \(x\)’i içeren her açık aralık \(U\)’nun dışına taşar demektir. “Açık değil” ispatlarının hepsi bu kalıbı izler: noktayı seç, keyfi bir \((a, b) \ni x\) al ve \((a, b)\)’de \(U\)’da olmayan bir nokta göster.
\(\blacksquare\)
14.4 Fonksiyonlar, Görüntü ve Ters Görüntü
Ters görüntü küme işlemlerinin hepsini korur, görüntü ise yalnız kapsamayı ve birleşimi (Birebir ve Örten Fonksiyonlar, Ters Fonksiyon, Görüntü ve Ters Görüntü).
- İyi tanımlılık. Her \(x\) için \(f(x)\)’in gerçekten değer kümesinde olduğunu göster.
- Birebirlik. \(f(x_1) = f(x_2)\) eşitliğinden \(x_1 = x_2\)’yi çıkar.
- Örtenlik. Keyfi bir \(y\) için \(f(x) = y\) denklemini \(x\) için çöz ve çözümün tanım kümesinde olduğunu denetle.
- Sağlama. Bulunan \(x\)’i yerine koyup \(f(x) = y\) olduğunu göster.
| İşlem | Ters görüntü \(f^{-1}\) | Görüntü \(f\) |
|---|---|---|
| Kapsama | Korur | Korur |
| Birleşim | Eşitlik | Eşitlik |
| Kesişim | Eşitlik | Yalnız \(\subseteq\); \(f\) birebirse eşitlik |
| Fark, tümleyen | Eşitlik | Genel bir kural yok |
| Art arda | \(f(f^{-1}(B_0)) \subseteq B_0\); \(f\) örtense eşit | \(A_0 \subseteq f^{-1}(f(A_0))\); \(f\) birebirse eşit |
Kısa yollar.
- Kesirli fonksiyonlar. \(f(x) = \frac{ax + b}{cx + d}\), \(c \neq 0\) için içler dışlar çarpımı her zaman \((ad - bc)(x_1 - x_2) = 0\) verir. \(ad - bc \neq 0\) ise \(f\), \(\mathbb{R} \setminus \{-\frac{d}{c}\}\)’den \(\mathbb{R} \setminus \{\frac{a}{c}\}\)’ye birebir örtendir ve ters kural \(x = \frac{dy - b}{a - cy}\)’dir (Birebir ve Örten Fonksiyonlar, Ters Fonksiyon, Görüntü ve Ters Görüntü).
- Ters görüntü. \(f^{-1}(B_0)\) için “\(f(x) \in B_0\)” koşulunu eşitsizlik olarak çözmek yeter; \(f\)’nin tersinin var olması gerekmez.
- Görüntü. \(f(A_0) = C\) iki kapsamadır: \(A_0\)’daki değerleri sınırla (\(\subseteq\)), sonra her \(y \in C\) için \(A_0\)’da bir ters değer bul (\(\supseteq\)) (Birebir ve Örten Fonksiyonlar, Ters Fonksiyon, Görüntü ve Ters Görüntü).
- Örtenlik değer kümesine bağlıdır: aynı kural bir değer kümesiyle örten, başka biriyle örten olmayabilir (Birebir ve Örten Fonksiyonlar, Ters Fonksiyon, Görüntü ve Ters Görüntü).
- Örtenlikte bulunan \(x\)’in tanım kümesinde olduğu, yani yasaklı değere eşit olmadığı ayrıca gösterilmelidir.
Örnek 14.3 (Kesirli Bir Fonksiyonun Tersini Bulmak) \(f : \mathbb{R} \setminus \{-4\} \to \mathbb{R} \setminus \{2\}\), \(f(x) = \dfrac{2x - 1}{x + 4}\) fonksiyonunun birebir örten olduğunu gösteriniz.
Çözüm
İyi tanımlılık. \(x \neq -4\) olduğundan payda sıfır değildir. \(f(x) = 2\) olsaydı \(2x - 1 = 2x + 8\), yani \(-1 = 8\) olurdu; bu yüzden \(f(x) \neq 2\).
Birebirlik. \(f(x_1) = f(x_2)\) ise içler dışlar çarpımıyla \[(2x_1 - 1)(x_2 + 4) = (2x_2 - 1)(x_1 + 4).\] Açınca \[2x_1x_2 + 8x_1 - x_2 - 4 = 2x_1x_2 + 8x_2 - x_1 - 4,\] buradan \(9x_1 = 9x_2\) ve \(x_1 = x_2\) bulunur. (Kısa yoldaki çarpan: \(ad - bc = 2 \cdot 4 - (-1) \cdot 1 = 9\).)
Örtenlik. \(y \neq 2\) verilsin. \(y(x + 4) = 2x - 1\) denklemi \(x(y - 2) = -1 - 4y\) verir; \(y \neq 2\) olduğundan \[x = \frac{4y + 1}{2 - y}.\] Bu \(x\), \(-4\)’e eşit değildir: eşit olsaydı \(4y + 1 = -8 + 4y\), yani \(1 = -8\) olurdu.
Sağlama. Pay ve paydayı \(2 - y \neq 0\) ile çarparak \[f(x) = \frac{2(4y + 1) - (2 - y)}{(4y + 1) + 4(2 - y)} = \frac{9y}{9} = y.\] \(f\) birebir ve örten olduğundan birebir örtendir.
\(\blacksquare\)
Örnek 14.4 (Bir Parabolün Ters Görüntüsü) \(g : \mathbb{R} \to \mathbb{R}\), \(g(x) = x^2 - 2x\) olsun. \(g^{-1}([0, 3])\) kümesini bulunuz.
Çözüm
Tanım gereği \(x \in g^{-1}([0, 3]) \iff 0 \le x^2 - 2x \le 3\). İki eşitsizliği ayrı ayrı çözelim.
- \(x^2 - 2x \ge 0\) demek \(x(x - 2) \ge 0\) demektir; bu da \(x \le 0\) veya \(x \ge 2\) verir.
- \(x^2 - 2x \le 3\) demek \((x - 3)(x + 1) \le 0\) demektir; bu da \(-1 \le x \le 3\) verir.
İkisinin birlikte sağlandığı noktalar \[g^{-1}([0, 3]) = [-1, 0] \cup [2, 3]\] kümesidir. Sağlama: \(g(-1) = 3\), \(g(0) = 0\), \(g(2) = 0\), \(g(3) = 3\). Ters görüntünün bir aralık olmak zorunda olmadığına dikkat edin.
\(\blacksquare\)
14.5 Bir Aile Topoloji mi?
Verilen bir \(\tau\) ailesinin topoloji olduğunu göstermek (T1)–(T3) aksiyomlarını denetlemektir (Topoloji Tanımı ve İlk Örnekler); topoloji olmadığını göstermek için bozulan tek bir aksiyom ve tek bir çift yeter.
- Her üyenin \(X\)’in alt kümesi olduğunu ve \(\varnothing, X \in \tau\) olduğunu gör.
- \(\varnothing\) ya da \(X\) içeren çiftleri ve bir kümenin kendisiyle işlemlerini atla; bunlar hep \(\varnothing\), \(X\) ya da öteki kümeyi verir.
- Kalan \(k\) küme için \(\frac{k(k-1)}{2}\) çiftin kesişim ve birleşim tablosunu yap.
- Tablodaki bir küme ailede yoksa o çift karşı örnektir. Hepsi ailedeyse (T2) sağlanır; sonlu ailede birleşimler ikili birleşimlerin art arda alınmasıyla bulunduğundan (T3) de sağlanır.
Kısa yollar.
- \(\{\varnothing, X, A\}\) her \(A \subseteq X\) için topolojidir (Topoloji Tanımı ve İlk Örnekler).
- İç içe bir zincir \(\varnothing = A_0 \subsetneq A_1 \subsetneq \cdots \subsetneq A_n = X\) her zaman topolojidir (Topoloji Tanımı ve İlk Örnekler, alıştırmaların f şıkkı).
- Ailede iki küme varsa birleşimleri de ailede olmalıdır: \(\{\varnothing, X, \{a\}, \{b\}\}\) topoloji değildir (Topoloji Tanımı ve İlk Örnekler).
- Sonsuz ailelerde (\(\tau_p\), sonlu tümleyen gibi) tablo yapılmaz: açık kümeleri tanımlayan özelliğin kesişimde ve birleşimde korunduğu gösterilir, \(\varnothing\) ya da \(X\) ayrı bir kalemde ele alınır (Topoloji Tanımı ve İlk Örnekler, Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri).
- İki topolojinin kesişimi topolojidir; birleşimi olmayabilir (Topoloji Tanımı ve İlk Örnekler, alıştırmaların g şıkkı).
Örnek 14.5 (Dört Noktalı Bir Aile) \(X = \{a, b, c, d\}\) ve \[\tau = \bigl\{\varnothing,\ X,\ \{b\},\ \{a, b\},\ \{b, c\},\ \{a, b, c\}\bigr\}\] olsun. \(\tau\), \(X\) üzerinde bir topoloji midir?
Çözüm
(T1) \(\varnothing\) ve \(X\) listededir.
(T2) ve (T3) \(\varnothing\) ile \(X\) dışında dört küme, dolayısıyla altı çift vardır:
| \(O_1\) | \(O_2\) | \(O_1 \cap O_2\) | \(O_1 \cup O_2\) |
|---|---|---|---|
| \(\{b\}\) | \(\{a, b\}\) | \(\{b\}\) | \(\{a, b\}\) |
| \(\{b\}\) | \(\{b, c\}\) | \(\{b\}\) | \(\{b, c\}\) |
| \(\{b\}\) | \(\{a, b, c\}\) | \(\{b\}\) | \(\{a, b, c\}\) |
| \(\{a, b\}\) | \(\{b, c\}\) | \(\{b\}\) | \(\{a, b, c\}\) |
| \(\{a, b\}\) | \(\{a, b, c\}\) | \(\{a, b\}\) | \(\{a, b, c\}\) |
| \(\{b, c\}\) | \(\{a, b, c\}\) | \(\{b, c\}\) | \(\{a, b, c\}\) |
Son iki sütundaki her küme \(\tau\)’dadır. Kritik çift \(\{a, b\}\) ile \(\{b, c\}\)’dir: birleşimleri \(\{a, b, c\}\) listede olduğu için koşul bozulmaz. \(\tau\) sonlu olduğundan (T3) ikili birleşimlerden çıkar. Üç aksiyom da sağlandığından \(\tau\) bir topolojidir.
\(\blacksquare\)
Örnek 14.6 (Bir Kesişimi Eksik Aile) \(X = \{a, b, c, d\}\) ve \(\tau' = \bigl\{\varnothing, X, \{a\}, \{a, b\}, \{b, c\}\bigr\}\) olsun. \(\tau'\), \(X\) üzerinde bir topoloji midir?
Çözüm
Değildir. \(\{a, b\}, \{b, c\} \in \tau'\) ama \[\{a, b\} \cap \{b, c\} = \{b\} \notin \tau',\] yani (T2) bozulur. Üstelik (T3) de bozulur: \(\{a\} \cup \{b, c\} = \{a, b, c\} \notin \tau'\). Tek bir bozulma yeterdi. Eksik iki küme \(\{b\}\) ve \(\{a, b, c\}\) eklenirse yedi elemanlı bir topoloji elde edilir.
\(\blacksquare\)
14.6 Açık ve Kapalı Kümeler
Kapalı küme ayrıca seçilmez; tümleyeni açık olan kümedir (Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri). Bir alt küme için dört durumun hepsi mümkündür: hem açık hem kapalı, yalnız açık, yalnız kapalı, ne açık ne kapalı.
- Alt küme mi? Küme uzayın alt kümesi değilse soru anlamsızdır (Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri).
- Açıklık. Aşağıdaki tablodan topolojinin açıklık ölçütünü kümenin kendisine uygula.
- Kapalılık. Aynı ölçütü tümleyene uygula ya da tablonun kapalılık sütununu kullan.
| Topoloji | \(A\) açıktır \(\iff\) | \(B\) kapalıdır \(\iff\) | Bkz. |
|---|---|---|---|
| Ayrık, \(\mathcal{P}(X)\) | Her zaman | Her zaman | Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri |
| En kaba, \(\{\varnothing, X\}\) | \(A = \varnothing\) ya da \(A = X\) | \(B = \varnothing\) ya da \(B = X\) | Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri |
| \(\tau_p\) | \(p \in A\) ya da \(A = \varnothing\) | \(p \notin B\) ya da \(B = X\) | Topoloji Tanımı ve İlk Örnekler |
| \(\tau^p\) | \(p \notin A\) ya da \(A = X\) | \(p \in B\) ya da \(B = \varnothing\) | Topoloji Tanımı ve İlk Örnekler |
| \(\tau_{\text{sonlu}}\) | \(X \setminus A\) sonlu ya da \(A = \varnothing\) | \(B\) sonlu ya da \(B = X\) | Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri |
| \(\tau_{\text{say}}\) | \(X \setminus A\) sayılabilir ya da \(A = \varnothing\) | \(B\) sayılabilir ya da \(B = X\) | Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri |
| \(\tau_{\text{std}}\) | Her \(x \in A\) için \(x \in (a, b) \subseteq A\) | Tümleyen bu ölçütü sağlar | Baz ve Alt Baz |
| \(\tau_\ell\) | Her \(x \in A\) için \(x \in [a, b) \subseteq A\) | Tümleyen bu ölçütü sağlar | Baz ve Alt Baz |
Aşağıdaki tablo \(\mathbb{R}\)’nin sık kullanılan alt kümelerini beş topolojide sınıflandırır. A açık ama kapalı değil, K kapalı ama açık değil, AK hem açık hem kapalı, – ne açık ne kapalı demektir; \(\tau_0\), \(0\)’ı içeren kümeler ile \(\varnothing\)’den oluşur (Topoloji Tanımı ve İlk Örnekler).
| Küme | \(\tau_{\text{std}}\) | \(\tau_\ell\) | \(\tau_{\text{sonlu}}\) | \(\tau_{\text{say}}\) | \(\tau_0\) |
|---|---|---|---|---|---|
| \(\{0\}\) | K | K | K | K | A |
| \(\mathbb{Z}\) | K | K | – | K | A |
| \(\mathbb{Q}\) | – | – | – | K | A |
| \(\mathbb{R} \setminus \mathbb{Q}\) | – | – | – | A | K |
| \((0, 1)\) | A | A | – | – | K |
| \([0, 1)\) | – | AK | – | – | A |
| \([0, 1]\) | K | K | – | – | A |
Kısa yollar.
- \(\mathbb{R}\)’de sonlu kümeler, kapalı aralıklar ve kapalı ışınlar kapalıdır (Baz ve Alt Baz); \(\mathbb{R} \setminus \mathbb{Z} = \bigcup_n (n, n + 1)\) olduğundan \(\mathbb{Z}\) de kapalıdır.
- Daha ince topolojide hem daha çok açık hem daha çok kapalı küme vardır: \(\tau_{\text{std}}\)’de kapalı olan her küme \(\mathbb{R}_\ell\)’de de kapalıdır (Baz ve Alt Baz).
- \(A\) açık ve \(F\) kapalıysa \(A \setminus F = A \cap (X \setminus F)\) açık, \(F \setminus A\) kapalıdır (Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri, alıştırmaların g şıkkı).
- Sonlu bir kümede sonlu tümleyen, sayılabilir bir kümede sayılabilir tümleyen topolojisi ayrık topolojidir (Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri, alıştırmaların f şıkkı).
- Sonlu bir uzayda \(2^n\) alt kümenin çoğu ne açık ne kapalıdır; açık ve kapalı listeler yan yana yazılınca dört durum hemen okunur (Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri).
- “Açık değil, öyleyse kapalı” yanlıştır; kapalılık ancak tümleyene bakılarak gösterilir.
- (K3) yalnız sonlu birleşimler içindir; sonsuz sayıda kapalı kümenin birleşimi kapalı olmayabilir (Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri).
- \(X\) sonsuzsa \(\varnothing\)’nin tümleyeni sonsuzdur; \(\varnothing\), \(\tau_{\text{sonlu}}\)’da tümleyen ölçütünden değil, tanımdaki ayrı \(\cup \{\varnothing\}\) kaleminden açıktır.
Örnek 14.7 (Dört Noktalı Uzayın Kapalı Kümeleri) \(X = \{a, b, c, d\}\) üzerinde \[\tau = \bigl\{\varnothing,\ X,\ \{b\},\ \{a, b\},\ \{b, c\},\ \{a, b, c\}\bigr\}\] topolojisi verilsin (Örnek 14.5). \((X, \tau)\) uzayının kapalı kümeleri hangileridir?
Çözüm
Kapalı kümeler açık kümelerin tümleyenleridir:
| Açık küme | \(\varnothing\) | \(X\) | \(\{b\}\) | \(\{a, b\}\) | \(\{b, c\}\) | \(\{a, b, c\}\) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Tümleyeni | \(X\) | \(\varnothing\) | \(\{a, c, d\}\) | \(\{c, d\}\) | \(\{a, d\}\) | \(\{d\}\) |
Kapalı kümeler \(X\), \(\varnothing\), \(\{a, c, d\}\), \(\{c, d\}\), \(\{a, d\}\) ve \(\{d\}\)’dir. İki listeyi karşılaştırınca \(2^4 = 16\) alt küme şöyle dağılır: hem açık hem kapalı yalnız \(\varnothing\) ile \(X\) (2 küme); yalnız açık \(\{b\}\), \(\{a, b\}\), \(\{b, c\}\), \(\{a, b, c\}\) (4 küme); yalnız kapalı \(\{d\}\), \(\{c, d\}\), \(\{a, d\}\), \(\{a, c, d\}\) (4 küme); geri kalan \(16 - 10 = 6\) küme, örneğin \(\{a\}\) ve \(\{b, d\}\), ne açık ne kapalıdır.
\(\blacksquare\)
Örnek 14.8 (Tam Sayıların Tümleyeni) \(\mathbb{R}\) üzerinde sayılabilir tümleyen topolojisi \(\tau_{\text{say}}\) alınsın. \(\mathbb{R} \setminus \mathbb{Z}\) kümesi açık mıdır, kapalı mıdır?
Çözüm
Açıktır. Tümleyeni \(\mathbb{R} \setminus (\mathbb{R} \setminus \mathbb{Z}) = \mathbb{Z}\) sayılabilirdir.
Kapalı değildir. Kapalı olması için sayılabilir olması ya da \(\mathbb{R}\)’ye eşit olması gerekir (Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri). \(0 \notin \mathbb{R} \setminus \mathbb{Z}\) olduğundan \(\mathbb{R}\)’ye eşit değildir. Sayılabilir de değildir: öyle olsaydı \(\mathbb{R} = \mathbb{Z} \cup (\mathbb{R} \setminus \mathbb{Z})\) iki sayılabilir kümenin birleşimi olarak sayılabilir olurdu.
Sonuç: \(\mathbb{R} \setminus \mathbb{Z}\), \(\tau_{\text{say}}\)’da açıktır ama kapalı değildir. (Standart topolojide de açıktır; \(\tau_{\text{sonlu}}\)’da ise tümleyeni sonsuz olduğundan açık değildir.)
\(\blacksquare\)
14.7 Baz ve Alt Baz
Bir topolojiyi bütün açık kümeleriyle vermek yerine bir bazla vermek çoğu soruyu kısaltır: açıklık her noktada tek bir baz elemanı bulmaya iner (Baz ve Alt Baz).
- (B1) Her nokta en az bir baz elemanındadır.
- (B2) \(x \in B_1 \cap B_2\) ise \(x \in B_3 \subseteq B_1 \cap B_2\) olan bir \(B_3\) vardır. İki baz elemanının kesişimi boşsa ya da yine bir baz elemanıysa (B2) kendiliğinden sağlanır.
- Topoloji. \(\tau_{\mathcal{B}}\), baz elemanlarının bütün birleşimleridir (Baz ve Alt Baz). Alt bazda önce sonlu kesişimler alınır, sonra bunların birleşimleri (Baz ve Alt Baz).
| Uzay | Baz | Alt baz | Bkz. |
|---|---|---|---|
| \(\mathbb{R}\), standart | \((a, b)\); uçları rasyonel aralıklar da yeter | Açık ışınlar | Baz ve Alt Baz |
| \(\mathbb{R}_\ell\) | \([a, b)\) | Baz ve Alt Baz | |
| Tam sıralı \(X\) | \((a, b)\), \([a_0, b)\), \((a, b_0]\) | Açık ışınlar | Sıra Topolojisi |
| \(X \times Y\) | \(U \times V\); ya da \(B \times C\) | \(\pi_1^{-1}(U)\), \(\pi_2^{-1}(V)\) | Çarpım Topolojisi |
| \(\mathbb{R}^2\) | Açık dikdörtgenler ya da açık daireler | Baz ve Alt Baz | |
| \(Y \subseteq X\) | \(B \cap Y\), \(B \in \mathcal{B}\) | Alt Uzay Topolojisi |
- Kapalı aralıklar baz değildir: \([0, 1] \cap [1, 2] = \{1\}\) kümesi \(1\)’i içeren hiçbir kapalı aralığı içermez, yani (B2) bozulur (Baz ve Alt Baz, alıştırmaların b şıkkı).
- Alt bazın elemanlarının yalnız birleşimleri yetmez; önce sonlu kesişimler eklenmelidir.
- Bir ailenin baz olması, ürettiği topolojinin verilen \(\tau\) olduğunu göstermez; bunun için baz olma ölçütü gerekir (Baz ve Alt Baz).
Örnek 14.9 (Üç Kümelik Bir Alt Baz) \(X = \{1, 2, 3, 4\}\) üzerinde \(\mathcal{S} = \bigl\{\{1, 2\}, \{2, 3\}, \{3, 4\}\bigr\}\) ailesinin ürettiği topolojiyi bulunuz.
Çözüm
Alt bazdır. \(\{1, 2\} \cup \{2, 3\} \cup \{3, 4\} = X\).
Sonlu kesişimler. Tek elemanlı kesişimler \(\mathcal{S}\)’nin kendi elemanlarıdır. İkililer: \[\{1, 2\} \cap \{2, 3\} = \{2\}, \quad \{2, 3\} \cap \{3, 4\} = \{3\}, \quad \{1, 2\} \cap \{3, 4\} = \varnothing.\] Üçünün kesişimi \(\varnothing\)’dir. Böylece baz \(\mathcal{B} = \bigl\{\{2\}, \{3\}, \{1, 2\}, \{2, 3\}, \{3, 4\}\bigr\}\) olur (\(\varnothing\) eklense de değişmez).
Birleşimler. Baz elemanlarının birleşimlerinden yeni olarak \(\{1, 2\} \cup \{3\} = \{1, 2, 3\}\), \(\{2\} \cup \{3, 4\} = \{2, 3, 4\}\) ve \(\{1, 2\} \cup \{3, 4\} = X\) çıkar; öteki birleşimler bunlardan birini ya da bir baz elemanını verir. Dolayısıyla \[\tau_{\mathcal{S}} = \bigl\{\varnothing,\ \{2\},\ \{3\},\ \{1, 2\},\ \{2, 3\},\ \{3, 4\},\ \{1, 2, 3\},\ \{2, 3, 4\},\ X\bigr\}\] dokuz elemanlı bir topolojidir. \(\{1\}\) ve \(\{4\}\) açık değildir: \(1\)’i içeren en küçük açık küme \(\{1, 2\}\)’dir.
\(\blacksquare\)
14.8 Topolojileri Karşılaştırma
\(\tau \subseteq \tau'\) ise \(\tau'\) daha incedir (Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri). Daha ince topolojinin baz elemanları “daha küçüktür”: kabanın her baz elemanının her noktasına incenin bir baz elemanı sığar.
- Kapsama. \(\tau\)’nun her baz elemanı \(B\) ve her \(x \in B\) için \(x \in B' \subseteq B\) olan bir \(B' \in \mathcal{B}'\) bul (Baz ve Alt Baz). Bazla verilmeyen bir topoloji kendisinin bazıdır.
- Kesinlik. \(\tau'\)’de açık olup \(\tau\)’da açık olmayan bir ayırıcı küme bul.
- Karşılaştırılamazlık. İki ayırıcı küme bul: biri yalnız \(\tau\)’da, öteki yalnız \(\tau'\)’de açık.
| İlişki | Ayırıcı küme | Bkz. |
|---|---|---|
| \(\{\varnothing, X\} \subseteq \tau \subseteq \mathcal{P}(X)\) | Topoloji Tanımı ve İlk Örnekler | |
| \(\tau_{\text{sonlu}} \subsetneq \tau_{\text{std}}\) | \((0, 1)\) | Baz ve Alt Baz |
| \(\tau_{\text{std}} \subsetneq \tau_\ell\) | \([0, 1)\) | Baz ve Alt Baz |
| \(\tau_{\text{sol}} \subsetneq \tau_{\text{std}}\) (sol ışınların topolojisi) | \((0, 1)\) | Baz ve Alt Baz |
| \(\tau_{\text{sonlu}} \subsetneq \tau_{\text{say}}\) (\(X\) sonsuz) | \(\mathbb{R} \setminus \mathbb{N}\) | Kümeler ve Topolojik Uzaylar Üzerine Alıştırmalar |
| \(\tau_{\text{std}}\) ile \(\tau_{\text{say}}\) karşılaştırılamaz | \((0, 1)\) ve \(\mathbb{R} \setminus \mathbb{Q}\) | Örnek 14.10 |
Örnek 14.10 (Standart ve Sayılabilir Tümleyen Topolojisi) \(\mathbb{R}\) üzerinde \(\tau_{\text{std}}\) ile \(\tau_{\text{say}}\) karşılaştırılabilir midir?
Çözüm
Değildir; her iki yönde birer ayırıcı küme gösterelim.
\((0, 1) \in \tau_{\text{std}}\), ama \((0, 1) \notin \tau_{\text{say}}\). \((0, 1)\) bir baz elemanı olduğundan standart topolojide açıktır. Tümleyeni \((-\infty, 0] \cup [1, +\infty)\), \((1, 2)\) aralığını içerdiği için sayılamazdır ve \((0, 1) \neq \varnothing\); bu yüzden \(\tau_{\text{say}}\)’da açık değildir.
\(\mathbb{R} \setminus \mathbb{Q} \in \tau_{\text{say}}\), ama \(\mathbb{R} \setminus \mathbb{Q} \notin \tau_{\text{std}}\). Tümleyeni \(\mathbb{Q}\) sayılabilir olduğundan \(\tau_{\text{say}}\)’da açıktır. Standart topolojide ise \(\sqrt{2}\) noktasını içeren her \((c, d)\) aralığı bir rasyonel sayı içerir (Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış); aralık kümenin dışına taşar, yani \(\mathbb{R} \setminus \mathbb{Q}\) açık değildir.
Hiçbiri ötekini kapsamadığından iki topoloji karşılaştırılamaz.
\(\blacksquare\)
14.9 Sıra Topolojisi
Tam sıralı bir kümede baz, açık aralıklar ile (varsa) en küçük elemandan başlayan \([a_0, b)\) ve en büyük elemanda biten \((a, b_0]\) aralıklarından oluşur (Sıra Topolojisi).
- En küçük ve en büyük elemanı bul ve baz türlerini yaz.
- İncelenen noktayı içeren baz elemanlarını listele; en küçük eleman yalnız \([a_0, b)\), en büyük eleman yalnız \((a, b_0]\) türünde bulunur.
- \(\{x\}\)’in açık olup olmadığına bakarken \(x\)’in “hemen öncesi” ve “hemen sonrası” var mı diye sor: varsa ikisinin arasındaki açık aralık \(\{x\}\)’tir.
Kısa yollar.
- Açık ışınlar açık (Sıra Topolojisi), kapalı ışınlar ve kapalı aralıklar kapalıdır (Sıra Topolojisi).
- \(\mathbb{Z}^+\) ve \(\mathbb{Z}\) üzerinde sıra topolojisi ayrıktır (Sıra Topolojisi); \(\mathbb{R}\)’de standart topolojidir (Sıra Topolojisi).
- Düzlemde sözlük sırası topolojisinde dikey doğrular \(\{a\} \times \mathbb{R}\) açıktır, yatay açık doğru parçaları açık değildir (Sıra Topolojisi).
- \(Y \subseteq X\) üzerinde sıra topolojisi ile alt uzay topolojisi \(Y\) boşluksuzsa çakışır (\([0, 1]\)), boşluk varsa ayrılabilir (\([0, 1) \cup \{2\}\)) (Alt Uzay Topolojisi).
Örnek 14.11 (Sıfıra Yığılan Bir Kümede Sıra Topolojisi) \(Y = \{0\} \cup \{\tfrac{1}{n} : n \in \mathbb{Z}^+\}\) alışılmış sıralamayla verilsin. \(Y\)’nin sıra topolojisinde tek noktalı kümelerden hangileri açıktır?
Çözüm
\(Y\)’nin en küçük elemanı \(0\), en büyük elemanı \(1\)’dir.
\(\{\tfrac{1}{n}\}\), \(n \ge 2\), açıktır. \(\tfrac{1}{n+1}\) ile \(\tfrac{1}{n-1}\) arasında \(Y\)’nin tek elemanı \(\tfrac{1}{n}\)’dir; bu yüzden \(Y\) içindeki açık aralık \((\tfrac{1}{n+1}, \tfrac{1}{n-1}) = \{\tfrac{1}{n}\}\) bir baz elemanıdır.
\(\{1\}\) açıktır. En büyük elemanı içeren türden \((\tfrac{1}{2}, 1] = \{1\}\) bir baz elemanıdır.
\(\{0\}\) açık değildir. \(0\)’dan küçük eleman olmadığından \(0\)’ı içeren baz elemanları yalnız \([0, b)\) türündendir; \(b \in Y\), \(b > 0\) olduğundan \(b = \tfrac{1}{m}\)’dir. Ama \[[0, \tfrac{1}{m}) = \{0\} \cup \{\tfrac{1}{k} : k > m\}\] kümesi \(\tfrac{1}{m+1}\)’i de içerir. \(0\)’ı içeren hiçbir baz elemanı \(\{0\}\)’a sığmadığından \(\{0\}\) açık değildir.
Demek ki \(0\) dışındaki bütün tek noktalı kümeler açıktır ve topoloji ayrık değildir; \(\mathbb{Z}^+\)’dan farkı, \(0\)’ın “hemen sonrası” olmamasıdır.
\(\blacksquare\)
14.10 Çarpım Topolojisi
\(X \times Y\) üzerindeki çarpım topolojisinin bazı \(U \times V\) açık dikdörtgenleridir (Çarpım Topolojisi); \(\mathbb{R}^2\)’nin standart topolojisi budur (Çarpım Topolojisi).
- Kümeden keyfi bir \((x_0, y_0)\) noktası al.
- \(x_0\) çevresinde açık bir \(U\), \(y_0\) çevresinde açık bir \(V\) seç ki \(U \times V\) kümenin içinde kalsın; açık ışınlar ve aralıklar kullanılabilir.
- Kapalılık için tümleyeni koşulların olumsuzuyla yaz ve aynı işi tümleyene uygula (Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış).
Kısa yollar.
- \(U\), \(V\) açıksa \(U \times V\) açık; \(A\), \(B\) kapalıysa \(A \times B\) kapalıdır (Çarpım Topolojisi, alıştırmaların f şıkkı).
- \(\pi_1^{-1}(U) = U \times Y\) ve \(\pi_2^{-1}(V) = X \times V\) açıktır; izdüşümler açık kümeleri açık kümelere götürür (Çarpım Topolojisi, alıştırmaların g şıkkı).
- İki ayrık uzayın çarpımı ayrıktır (Çarpım Topolojisi, alıştırmaların e şıkkı).
- “Önce kısıtla sonra çarp” ile “önce çarp sonra kısıtla” aynı topolojiyi verir (Alt Uzay Topolojisi).
Çarpım topolojisinin her açık kümesi bir \(U \times V\) değildir; açık kümeler bu dikdörtgenlerin birleşimleridir. Örneğin \(W = (0, 1)^2 \cup (2, 3)^2\) açıktır ama bir \(U \times V\) değildir: öyle olsaydı \(\tfrac{1}{2} \in U\) ve \(\tfrac{5}{2} \in V\) olurdu, oysa \((\tfrac{1}{2}, \tfrac{5}{2}) \notin W\).
Örnek 14.12 (Köşegenin Üstündeki Yarı Düzlem) \(H = \{(x, y) \in \mathbb{R}^2 : x < y\}\) kümesinin \(\mathbb{R}^2\)’nin standart topolojisinde açık olduğunu gösteriniz.
Çözüm
\((x_0, y_0) \in H\) olsun; \(x_0 < y_0\). Orta noktayı \(m = \frac{x_0 + y_0}{2}\) alalım; \(x_0 < m < y_0\) olur.
\(U = (-\infty, m)\) ve \(V = (m, +\infty)\) açık ışınlar, dolayısıyla \(\mathbb{R}\)’de açıktır (Baz ve Alt Baz). \(x_0 \in U\) ve \(y_0 \in V\) olduğundan \((x_0, y_0) \in U \times V\). Ayrıca \((x, y) \in U \times V\) ise \(x < m < y\), yani \((x, y) \in H\); demek ki \(U \times V \subseteq H\).
Her noktada \(H\)’ye sığan bir baz elemanı bulduğumuzdan \(H\) açıktır (Baz ve Alt Baz). Örneğin \((1, 3)\) için \(m = 2\) ve \((-\infty, 2) \times (2, +\infty)\) iş görür. Aynı yolla \(\{x > y\}\) de açıktır; ikisinin birleşimi köşegenin tümleyeni olduğundan köşegen kapalıdır (Çarpım Topolojisi, alıştırmaların d şıkkı).
\(\blacksquare\)
14.11 Alt Uzay Topolojisi
\(Y \subseteq X\) üzerinde açık kümeler \(Y \cap U\), kapalı kümeler \(Y \cap C\) biçimindedir; \(U\) ve \(C\), \(X\)’te sırasıyla açık ve kapalıdır (Alt Uzay Topolojisi, Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış).
- Kümenin \(Y\)’nin alt kümesi olduğunu denetle.
- Açıklık. \(X\)’te açık bir \(U\) ile \(W = Y \cap U\) yaz. \(\mathbb{R}\)’de uçları \(Y\)’nin dışına taşan aralıklar seç; sonlu uzayda \(\tau\)’nun her elemanını \(Y\) ile kesiştir.
- Kapalılık. \(X\)’te kapalı bir \(C\) ile \(A = Y \cap C\) yaz ya da \(Y \setminus A\)’nın \(Y\)’de açık olduğunu göster.
| Durum | Sonuç | Bkz. |
|---|---|---|
| \(Y\), \(X\)’te açık | \(W \subseteq Y\) için: \(Y\)’de açık \(\iff\) \(X\)’te açık | Alt Uzay Topolojisi |
| \(Y\), \(X\)’te kapalı | \(A \subseteq Y\) için: \(Y\)’de kapalı \(\iff\) \(X\)’te kapalı | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| Her \(Y\) | \(\operatorname{Cl}_Y A = \overline{A} \cap Y\) | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| \(\mathcal{B}\), \(X\)’in bazı | \(\{B \cap Y : B \in \mathcal{B}\}\), \(Y\)’nin bazıdır | Alt Uzay Topolojisi |
| \(X\) ayrık ya da en kaba | \(Y\) de ayrık ya da en kaba | Alt Uzay Topolojisi |
| \(\mathbb{Z} \subseteq \mathbb{R}\), \(\mathbb{Q} \subseteq \mathbb{R}\) | \(\mathbb{Z}\) ayrık; \(\mathbb{Q}\) ayrık değil | Alt Uzay Topolojisi |
Sonlu bir örnek: Örnek 14.5 ile verilen \(\tau\) ve \(Y = \{a, c, d\}\) için \(\tau\)’nun elemanlarını \(Y\) ile kesiştirince \(\tau_Y = \bigl\{\varnothing, \{a\}, \{c\}, \{a, c\}, Y\bigr\}\) bulunur. \(\{a\}\), \(X\)’te açık olmadığı hâlde \(Y\)’de açıktır, çünkü \(\{a\} = Y \cap \{a, b\}\).
Örnek 14.13 (Yarı Açık Aralığın Alt Uzayda Kapalılığı) \(Y = [0, 2)\) kümesini \(\mathbb{R}\)’nin alt uzayı olarak alalım. \(A = [1, 2)\) kümesi \(Y\)’de açık mıdır, kapalı mıdır?
Çözüm
\(A\), \(Y\)’de kapalıdır. \([1, 2]\) kapalı aralığı \(\mathbb{R}\)’de kapalıdır ve \[[1, 2] \cap [0, 2) = [1, 2) = A.\] \(Y\)’de kapalı kümeler \(X\)’te kapalı kümelerin \(Y\) ile kesişimleri olduğundan (Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış) \(A\), \(Y\)’de kapalıdır.
\(A\), \(Y\)’de açık değildir. \(\mathbb{R}\)’de açık bir \(U\) için \(A = Y \cap U\) olduğunu varsayalım. \(1 \in U\) olduğundan \(1 \in (c, d) \subseteq U\) olan bir aralık vardır. \(t = \max\{\frac{c + 1}{2}, \frac{1}{2}\}\) alalım: \(c < t < 1\) ve \(t \ge \frac{1}{2} > 0\). O zaman \(t \in Y \cap U = A\) olmalıdır; ama \(t < 1\) olduğundan \(t \notin A\). Çelişki.
\(\mathbb{R}\)’de \([1, 2)\) ne açık ne kapalıdır (Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış); \(Y\)’ye geçince kapalı olur, çünkü sorunlu uç nokta \(2\) artık uzayda değildir.
\(\blacksquare\)
14.12 İç ve Kapanış
\(\operatorname{Int} A\), \(A\)’nın içindeki en büyük açık küme; \(\overline{A}\), \(A\)’yı içeren en küçük kapalı kümedir (Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış). Gerçel doğruda kapanış, kapanış ölçütüyle noktalara bakılarak bulunur (Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış).
- Sonlu uzayda kapalı kümeleri, açıkların tümleyenleri olarak listele.
- İç: \(A\)’nın içinde kalan açık kümelerin birleşimi.
- Kapanış: \(A\)’yı içeren kapalı kümelerin kesişimi.
- Bazla verilen uzayda bir aday \(C\) tahmin et. \(C\) kapalı ve \(A \subseteq C\) ise \(\overline{A} \subseteq C\); sonra \(C\)’nin her noktasını içeren her baz elemanının \(A\)’yı kestiğini göster.
| Kural | Bkz. |
|---|---|
| \(\operatorname{Int} A \subseteq A \subseteq \overline{A}\) | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| \(A\) açık \(\iff A = \operatorname{Int} A\); \(A\) kapalı \(\iff A = \overline{A}\) | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| \(X \setminus \overline{A} = \operatorname{Int}(X \setminus A)\) | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| \(\overline{A \cup B} = \overline{A} \cup \overline{B}\) | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| \(\overline{A \cap B} \subseteq \overline{A} \cap \overline{B}\), eşitlik olmayabilir | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| \(\operatorname{Cl}_Y A = \overline{A} \cap Y\) | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| Uzay | \(A\) | \(\operatorname{Int} A\) | \(\overline{A}\) |
|---|---|---|---|
| \(\mathbb{R}\) | \((a, b)\), \([a, b)\), \([a, b]\) | \((a, b)\) | \([a, b]\) |
| \(\mathbb{R}\) | Sonlu küme, \(\mathbb{Z}\) | \(\varnothing\) | Kendisi |
| \(\mathbb{R}\) | \(\mathbb{Q}\), \(\mathbb{R} \setminus \mathbb{Q}\) | \(\varnothing\) | \(\mathbb{R}\) |
| \(\mathbb{R}\) | \(\{\tfrac{1}{n} : n \in \mathbb{Z}^+\}\) | \(\varnothing\) | \(A \cup \{0\}\) |
| \(\mathbb{R}_\ell\) | \((0, 1)\) | \((0, 1)\) | \([0, 1)\) |
| \(X\) sonsuz, \(\tau_{\text{sonlu}}\) | \(A\) sonlu | \(\varnothing\) | \(A\) |
| \(X\) sonsuz, \(\tau_{\text{sonlu}}\) | \(A\) sonsuz | \(X \setminus A\) sonluysa \(A\), değilse \(\varnothing\) | \(X\) |
Tablonun gerekçeleri: aralıklar, \(\mathbb{Q}\) ve sonlu tümleyen topolojisi için Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış bölümünün örnekleri ve alıştırmaları, \(\{\tfrac{1}{n}\}\) için Örnek 14.15.
Kısa yollar.
- İç, kapanıştan bulunur: \(\operatorname{Int} A = X \setminus \overline{X \setminus A}\). Örneğin \(\tau_{\text{sonlu}}\)’da \(X \setminus A\) sonsuzsa kapanışı \(X\) olduğundan \(\operatorname{Int} A = \varnothing\).
- Bir kümenin ne açık ne kapalı olduğunu göstermenin kısa yolu \(\operatorname{Int} A \neq A\) ve \(A \neq \overline{A}\) bulmaktır.
- Bir noktayı kapanıştan dışarı atmak için o noktayı içeren ve \(A\)’yı kesmeyen tek bir baz elemanı yeter. \(\mathbb{R}_\ell\)’de \([1, 2) \cap (0, 1) = \varnothing\) olduğundan \(1 \notin \overline{(0, 1)}\).
- \(A \subseteq B\) ise \(\operatorname{Int} A \subseteq \operatorname{Int} B\) ve \(\overline{A} \subseteq \overline{B}\); ikisi de en büyüklük ve en küçüklük özelliğinden çıkar.
Örnek 14.14 (Dört Noktalı Uzayda İç ve Kapanış) \(X = \{a, b, c, d\}\) üzerinde Örnek 14.5 ile verilen \(\tau\) topolojisi alınsın. \(A = \{a, c\}\) kümesinin içini ve kapanışını bulunuz.
Çözüm
İç. Açık kümeler \(\varnothing\), \(X\), \(\{b\}\), \(\{a, b\}\), \(\{b, c\}\), \(\{a, b, c\}\)’dir. \(\varnothing\) dışındakilerin hepsi \(b\)’yi içerir, \(b \notin A\); bu yüzden \(A\)’nın içinde kalan tek açık küme \(\varnothing\)’dir ve \(\operatorname{Int} A = \varnothing\).
Kapanış. Kapalı kümeler (Örnek 14.7) \(X\), \(\varnothing\), \(\{a, c, d\}\), \(\{c, d\}\), \(\{a, d\}\), \(\{d\}\)’dir. Bunlardan hem \(a\)’yı hem \(c\)’yi içerenler \(X\) ve \(\{a, c, d\}\)’dir. Bu yüzden \[\overline{A} = X \cap \{a, c, d\} = \{a, c, d\}.\]
\(\operatorname{Int} A \neq A\) ve \(A \neq \overline{A}\) olduğundan \(A\) ne açık ne kapalıdır.
\(\blacksquare\)
Örnek 14.15 (Bir Bölü n Kümesinin Kapanışı) \(\mathbb{R}\)’de \(A = \{\tfrac{1}{n} : n \in \mathbb{Z}^+\}\) kümesinin kapanışını bulunuz.
Çözüm
Aday \(C = A \cup \{0\}\)’dır.
\(C\) kapalıdır, dolayısıyla \(\overline{A} \subseteq C\). \(C\)’de olmayan bir \(x\) için üç durum vardır: \(x < 0\), \(x > 1\) ya da \(0 < x < 1\) ve \(x\) hiçbir \(\tfrac{1}{n}\)’ye eşit değil. Son durumda \(n = \lfloor \tfrac{1}{x} \rfloor\) alınırsa \(\tfrac{1}{n+1} < x < \tfrac{1}{n}\) olur; örneğin \(x = 0{,}3\) için \(n = 3\) ve \(\tfrac{1}{4} < 0{,}3 < \tfrac{1}{3}\). Bu yüzden \[\mathbb{R} \setminus C = (-\infty, 0) \cup (1, +\infty) \cup \bigcup_{n \ge 1} \Bigl(\tfrac{1}{n+1}, \tfrac{1}{n}\Bigr)\] açık kümelerin birleşimidir, yani açıktır. Kapanışın en küçüklüğünden \(\overline{A} \subseteq C\).
\(0 \in \overline{A}\). \(0\)’ı içeren bir \((c, d)\) aralığı alalım; \(d > 0\). Arşimet özelliğine göre \(\tfrac{1}{n} < d\) olan bir \(n\) vardır ve \(c < 0 < \tfrac{1}{n} < d\) olduğundan \(\tfrac{1}{n} \in (c, d) \cap A\). Her aralık \(A\)’yı kestiğinden kapanış ölçütü gereği (Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış) \(0 \in \overline{A}\).
\(A \subseteq \overline{A}\) olduğundan \(C \subseteq \overline{A}\); iki kapsama \(\overline{A} = A \cup \{0\}\) verir. Ayrıca \(A \subseteq \mathbb{Q}\) ve \(\operatorname{Int} \mathbb{Q} = \varnothing\) (Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış) olduğundan \(\operatorname{Int} A = \varnothing\)’dir.
\(\blacksquare\)
14.13 Standart Karşı Örnekler
Topolojide yanlış bir genellemeyi çürütmek için çoğu zaman aşağıdaki hazır örneklerden biri yeter.
| Yanlış iddia | Karşı örnek | Bkz. |
|---|---|---|
| Açık olmayan küme kapalıdır | \([0, 1)\), \(\mathbb{R}\)’de ne açık ne kapalı | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| Bir küme hem açık hem kapalı olamaz | \(\mathbb{R}_\ell\)’de \([0, 1)\); ayrık uzayda her küme | Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri |
| Sonsuz sayıda açığın kesişimi açıktır | \(\bigcap_{n} (-\tfrac{1}{n}, \tfrac{1}{n}) = \{0\}\), \(\mathbb{R}\)’de | İndisli Aileler ve Kartezyen Çarpım |
| Sonsuz sayıda kapalının birleşimi kapalıdır | \(\bigcup_{n} \{n\} = \mathbb{N}\), \(\tau_{\text{sonlu}}\)’da | Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri |
| İki topolojinin birleşimi topolojidir | \(\{\varnothing, X, \{a\}\} \cup \{\varnothing, X, \{b\}\}\) | Topoloji Tanımı ve İlk Örnekler |
| İki topoloji karşılaştırılabilir | Aynı iki topoloji | Açık ve Kapalı Kümeler; Sonlu ve Sayılabilir Tümleyen Topolojileri |
| Kapalı aralıklar bir bazdır | \([0, 1] \cap [1, 2] = \{1\}\) | Baz ve Alt Baz |
| \(Y\)’de açık ise \(X\)’te açıktır | \([0, \tfrac{1}{2})\), \(Y = [0, 1]\) | Alt Uzay Topolojisi |
| \(Y\)’de kapalı ise \(X\)’te kapalıdır | \((0, \tfrac{1}{2}]\), \(Y = (0, 1]\) | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| Alt uzay topolojisi sıra topolojisidir | \(\{2\}\), \(Y = [0, 1) \cup \{2\}\) | Alt Uzay Topolojisi |
| \(\overline{A \cap B} = \overline{A} \cap \overline{B}\) | \(A = \mathbb{Q}\), \(B = \mathbb{R} \setminus \mathbb{Q}\) | Kapalı Kümeler, İç ve Kapanış |
| \(f(A_1 \cap A_2) = f(A_1) \cap f(A_2)\) | \(x^2\), \(A_1 = \{-1\}\), \(A_2 = \{1\}\) | Birebir ve Örten Fonksiyonlar, Ters Fonksiyon, Görüntü ve Ters Görüntü |
| \(f^{-1}(f(A_0)) = A_0\) | \(x^2\), \(A_0 = \{1\}\) için \(\{-1, 1\}\) | Birebir ve Örten Fonksiyonlar, Ters Fonksiyon, Görüntü ve Ters Görüntü |
| \(f(f^{-1}(B_0)) = B_0\) | \(x^2\), \(B_0 = [-1, 1]\) için \([0, 1]\) | Birebir ve Örten Fonksiyonlar, Ters Fonksiyon, Görüntü ve Ters Görüntü |
| Karşıt, gerektirmeye denktir | \(x > 2 \Rightarrow x^2 > 4\) doğru, karşıtı \(x = -3\) için yanlış | Önermeler Mantığı ve Niceleyiciler |
Bir karşı örnek verirken iddianın bütün varsayımlarının sağlandığını ve yalnız sonucun bozulduğunu açıkça yazmak gerekir; örneğin \(\{0\}\)’ın açık olmadığını, \(0\)’ı içeren her \((a, b)\) aralığının \(\tfrac{b}{2} \neq 0\) noktasını da içerdiğini söyleyerek göster.
14.14 Son Kontrol Listesi
Bir çözümü bitirmeden önce şu soruları sor:
- Hangi uzayda ve hangi topolojide çalıştığını yazdın mı? “\(Y\)’de açık” mı, “\(X\)’te açık” mı?
- Kümenin uzayın alt kümesi olduğunu denetledin mi?
- Sonlu bir ailede bütün çiftlere baktın mı?
- Kapalılığı tümleyenle mi gösterdin, yoksa “açık değil” diye mi çıkardın?
- Sonsuz bir kesişim ya da birleşim kullandıysan, buna izin veren aksiyomu ((T3) ya da (K2)) gösterdin mi?
- Bir eşitlikte iki kapsamayı da yazdın mı?
- Örtenlikte bulduğun \(x\)’in tanım kümesinde olduğunu denetledin mi?
- Kapanışta aday kümenin kapalı olduğunu ve her noktasının ölçütü sağladığını ayrı ayrı gösterdin mi?
- Karşı örnekte iddianın varsayımlarının gerçekten sağlandığını kontrol ettin mi?
Kuralların gerekçeleri ve daha fazla çözümlü örnek için her bölümün alıştırmalarına ve Kümeler ve Topolojik Uzaylar Üzerine Alıştırmalar sayfasına, ders içeriğinin tamamı için Müfredat ve Giriş sayfasına dönebilirsin.