16 Uygulamalı Özet
Bu sayfa kitabın araçlarını ispatsız, soru çözmeye dönük bir kopya kâğıdı olarak toplar. Her soru tipi için hangi aracın seçileceği, adım adım bir reçete, kısa yollar, sık yapılan hatalar ve yeni sayılarla çözülmüş kısa örnekler verilir. En ayrıntılı reçeteler en sık karşılaşılan iki tipe ayrıldı: limit ile integralin yer değiştirmesi ve bir fonksiyonun integrallenebilirliği. Her kural, gerekçesinin bulunduğu kutuya bağlanır. Tablolarda “hemen her yerde” kısaca h.h.y. diye yazılır.
16.1 Soru Tipine Göre Yöntem
Soruyu okuyunca ilk iş, hangi aracın istendiğini belirlemektir.
| Soruda istenen | Yöntem | Bu sayfada |
|---|---|---|
| \(m^*(A)\) ya da \(m(E)\) değeri | Örtü ile üst sınır, monotonluk ile alt sınır, ayrık parçalara bölme | Bölüm 16.2 |
| Bir küme ölçülebilir mi, bir topluluk σ-cebiri mi | Sıfır ölçü, Borel sınıfları, σ-cebiri işlemleri, Carathéodory | Bölüm 16.3 |
| Artan ya da azalan kümelerin ölçüsü, “sonsuz kez” ait olma | Ölçünün sürekliliği, Borel–Cantelli | Bölüm 16.4 |
| Bir fonksiyon ölçülebilir mi | \(\{f > c\}\) kümeleri, işlemlere kapalılık, h.h.y. eşitlik | Bölüm 16.5 |
| Basit fonksiyonun integrali, kanonik gösterim | Değer çarpı ölçü, doğrusallık | Bölüm 16.6 |
| Riemann mı Lebesgue mu, değer aynı mı | Karşılaştırma teoremi, h.h.y. eşitlik | Bölüm 16.7 |
| \(\lim \int f_n\) hesabı, terim terim integral | Monoton, sınırlı ya da baskın yakınsaklık; Fatou | Bölüm 16.8 |
| \(f\) integrallenebilir mi | \(\int \lvert f \rvert < \infty\), karşılaştırma, kuvvet tablosu | Bölüm 16.9 |
| Parametreye bağlı integralin limiti, sürekliliği, türevi | Dizisel ölçüt ile baskın yakınsaklık | Bölüm 16.10 |
| Düzgün yakınsaklık ya da süreklilik “küçük bir küme dışında” | Egoroff, Lusin, aralıklarla yaklaşım | Bölüm 16.11 |
| “Gösterin” türünde kısa ispat | İspat kalıpları | Bölüm 16.12 |
| “Doğru mudur?” sorusu | Standart karşı örnekler | Bölüm 16.13 |
16.2 Dış Ölçü ve Ölçü Hesabı
Dış ölçü bir infimumdur (Tanım 1.5). Bu yüzden her hesap iki eşitsizliğe ayrılır: bir örtü üst sınır verir, monotonluk ya da bir ölçü özelliği alt sınır verir.
- Kümeyi parçala. \(E\)’yi ayrık parçalara böl: aralıklar, sayılabilir kümeler, bilinen kümeler (Tablo 16.2).
- Sıfır ölçülüleri at. Sayılabilir parçaların dış ölçüsü \(0\)’dır (Örnek 1.1). Sıfır dış ölçülü bir küme eklemek ya da çıkarmak dış ölçüyü değiştirmez (Alıştırma 1.10).
- Ölçülebilirliği yaz. Parçalar ölçülebilirse (Bölüm 16.3) \(m^*\) yerine \(m\) yazılır ve ayrık parçalarda toplanır (Teorem 4.1).
- Toplamı hesapla. Aralığın ölçüsü uzunluğudur (Teorem 1.1). Geometrik seriler en sık çıkan toplamlardır.
Örnek 16.1 (Aralık Parçalarından Kurulan Bir Küme) \[ E = \big([0,1] \setminus \mathbb{Q}\big) \cup \bigcup_{k=1}^{\infty} \big[2k,\, 2k + 3^{-k}\big] \] kümesinin ölçülebilir olduğunu gösterin ve \(m(E)\)’yi bulun.
Çözüm
Adım 1: Parçalar. \([0,1] \setminus \mathbb{Q} = [0,1] \cap \mathbb{Q}^c\) kümesi, iki ölçülebilir kümenin kesişimidir: \([0,1]\) bir aralıktır, \(\mathbb{Q}\) sayılabilir olduğundan sıfır ölçülüdür ve tümleyeni de ölçülebilirdir. Her \([2k, 2k + 3^{-k}]\) bir aralıktır. Ölçülebilir kümeler bir σ-cebiri olduğundan (Teorem 2.4) \(E\) ölçülebilirdir.
Adım 2: Ayrıklık. \(3^{-k} < 1\) olduğundan \([2k, 2k + 3^{-k}] \subseteq [2k, 2k+1)\)’dir; bu aralıklar birbirinden ve \([0,1]\)’den ayrıktır.
Adım 3: Ölçüler. \(m([0,1] \cap \mathbb{Q}) = 0\) olduğundan \[ m\big([0,1] \setminus \mathbb{Q}\big) = m([0,1]) - m([0,1] \cap \mathbb{Q}) = 1 \] olur (Önerme 2.5). Her aralığın ölçüsü \(3^{-k}\)’dir.
Adım 4: Toplam. Sayılabilir toplamsallıktan (Teorem 4.1) \[ m(E) = 1 + \sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{3^k} = 1 + \frac{1/3}{1 - 1/3} = 1 + \frac{1}{2} = \frac{3}{2}. \]
\(\blacksquare\)
Aşağıdaki tablo, sorularda tekrar tekrar karşılaşılan kümeleri ve özelliklerini verir.
| Küme | Ölçü | Sınıfı | Not |
|---|---|---|---|
| Tek nokta, sonlu ya da sayılabilir küme | \(0\) | \(F_\sigma\), Borel | Örnek 1.1 |
| \(\mathbb{Q}\), \(\mathbb{Q} \cap [a,b]\) | \(0\) | \(F_\sigma\), açık da kapalı da değil | Örnek 2.2 |
| \([a,b] \setminus \mathbb{Q}\) | \(b - a\) | \(G_\delta\) | Örnek 2.3 |
| Aralık \(I\) | \(\ell(I)\) | Borel | Teorem 1.1 |
| Açık küme \(\bigcup_k (a_k, b_k)\) (ayrık) | \(\sum_k (b_k - a_k)\) | açık | Lemma 2.3 |
| Cantor kümesi \(C\) | \(0\) | kapalı, sayılamaz, hiçbir yerde yoğun değil | Teorem 6.1 |
| Genelleştirilmiş Cantor kümesi | \(1 - \alpha\) | kapalı, tümleyeni yoğun | Alıştırma 6.9 |
| \(\psi(C)\), \(\psi = \varphi + x\) | \(1\) | sürekli görüntü | Teorem 6.3 |
| Cantor kümesinin Borel olmayan bir alt kümesi | \(0\) | ölçülebilir, Borel değil | Teorem 6.4 |
| Vitali kümesi | yok | ölçülemez, dış ölçüsü pozitif | Teorem 5.1 |
- Sayılabilir bir \(\{q_k\}\) kümesini \(\big(q_k - \varepsilon 2^{-k-1},\, q_k + \varepsilon 2^{-k-1}\big)\) aralıklarıyla örtmek, toplam uzunluğu \(\varepsilon\) yapar. Bu tek örtü bütün “sayılabilir küme sıfır ölçülüdür” sorularını çözer.
- Sonlu ölçülü iki küme için \(m(E_1 \cup E_2)\) ile \(m(E_1 \cap E_2)\)’nin toplamı \(m(E_1) + m(E_2)\)’dir (Alıştırma 4.1).
- Ölçülebilir \(E\) her \(A\) kümesinin dış ölçüsünü \(A \cap E\) ve \(A \setminus E\) parçalarına böler: Carathéodory eşitliği (Tanım 1.6, Alıştırma 15.2).
- “Sıfır ölçülü küme sayılabilirdir” yanlıştır: Cantor kümesi sayılamazdır ve ölçüsü \(0\)’dır.
- “Yoğun küme pozitif ölçülüdür” yanlıştır: \(\mathbb{Q}\) yoğundur ve ölçüsü \(0\)’dır. Yoğun açık bir küme bile çok küçük ölçülü olabilir (Örnek 16.3).
- Dış ölçüyü ayrık parçalarda körü körüne toplamak. Dış ölçü toplamsal değildir (Sonuç 5.1); toplama, parçalar ölçülebilir olduğunda yapılır.
16.3 Ölçülebilir Kümeler ve σ-Cebirleri
Bir kümenin ölçülebilirliğini Carathéodory koşuluyla doğrudan göstermek nadiren gerekir. Çoğu zaman küme, ölçülebilir olduğu bilinen kümelerden sayılabilir işlemlerle kurulur.
- Sıfır dış ölçü mü? \(m^*(E) = 0\) ise \(E\) ve her alt kümesi ölçülebilirdir (Teorem 1.4).
- Bilinen sınıf mı? Açık, kapalı, aralık, \(F_\sigma\), \(G_\delta\) ya da Borel kümesi ise ölçülebilirdir (Teorem 2.4, Sonuç 2.2).
- Sayılabilir işlem mi? Ölçülebilir kümelerin tümleyeni, sayılabilir birleşimi, kesişimi, farkı, \(\limsup\) ve \(\liminf\)’i ölçülebilirdir (Önerme 2.1, Önerme 2.2). Öteleme de ölçülebilirliği korur (Teorem 2.5).
- Yaklaşım mı? \(E = G \setminus N\) biçiminde, \(G\) bir \(G_\delta\) ve \(m^*(N) = 0\) ise ölçülebilirdir (Sonuç 3.2). Her \(\varepsilon\) için kapalı \(F \subseteq E \subseteq \mathcal{O}\) açık ve \(m^*(\mathcal{O} \setminus F) < \varepsilon\) ise de ölçülebilirdir (Alıştırma 3.1).
- Son çare: Carathéodory. \(m^*(A) < \infty\) olan her \(A\) için \(m^*(A)\)’nın \(m^*(A \cap E) + m^*(A \setminus E)\) toplamından küçük olmadığını göster; ters eşitsizlik alt toplamsallıktan bedavadır (Önerme 1.3).
Bir topluluğun σ-cebiri olduğunu göstermek için üç koşul tek tek denetlenir (Tanım 2.2): boş küme, tümleyen ve sayılabilir birleşim. Kesişim ve fark ayrıca denetlenmez; bunlar De Morgan kurallarından çıkar.
Örnek 16.2 (Sayılabilir ya da Tümleyeni Sayılabilir Kümeler) \(\mathcal{A}\), \(\mathbb{R}\)’nin sayılabilir olan ya da tümleyeni sayılabilir olan alt kümelerinin topluluğu olsun. \(\mathcal{A}\)’nın bir σ-cebiri olduğunu ve \((0,1) \notin \mathcal{A}\) olduğunu gösterin.
Çözüm
Boş küme. \(\varnothing\) sayılabilirdir, yani \(\varnothing \in \mathcal{A}\).
Tümleyen. \(A \in \mathcal{A}\) olsun. \(A\) sayılabilirse \(\mathbb{R} \setminus A\)’nın tümleyeni \(A\) sayılabilirdir; tümleyeni sayılabilirse \(\mathbb{R} \setminus A\) sayılabilirdir. İki durumda da \(\mathbb{R} \setminus A \in \mathcal{A}\).
Sayılabilir birleşim. \(A_1, A_2, \dots \in \mathcal{A}\) ve \(A = \bigcup_n A_n\) olsun. Bütün \(A_n\)’ler sayılabilirse \(A\) sayılabilir kümelerin sayılabilir birleşimi olarak sayılabilirdir. Bir \(A_m\)’nin tümleyeni sayılabilirse \(\mathbb{R} \setminus A \subseteq \mathbb{R} \setminus A_m\) olduğundan \(\mathbb{R} \setminus A\) da sayılabilirdir. Her iki durumda \(A \in \mathcal{A}\).
\((0,1)\) bu toplulukta değildir. \((0,1)\) sayılamazdır (Alıştırma 1.5). Tümleyeni \([1, \infty)\)’u içerir ve o da sayılamazdır. Demek ki \(\mathcal{A}\) açık aralıkları içermez ve Borel σ-cebirinden küçüktür.
\(\blacksquare\)
- Bir σ-cebiri bütün \((a, \infty)\) ışınlarını içeriyorsa bütün aralıkları, dolayısıyla bütün Borel kümelerini içerir (Alıştırma 2.1).
- Kapalı her küme bir \(G_\delta\), açık her küme bir \(F_\sigma\) kümesidir (Örnek 2.1).
- Sonlu dış ölçülü \(E\) için \(E \subseteq G\) ve \(m(G) = m^*(E)\) olan bir \(G_\delta\) zarfı vardır (Alıştırma 3.2).
16.4 Ölçünün Sürekliliği ve Borel–Cantelli
İç içe kümelerin ölçüsü limitle hesaplanır. Azalan kümelerde bir sonluluk koşulu gerekir ve en sık unutulan koşul budur.
| Durum | Sonuç | Koşul | Bkz. |
|---|---|---|---|
| \(A_1 \subseteq A_2 \subseteq \cdots\) | \(m\big(\bigcup_k A_k\big) = \lim_k m(A_k)\) | yok | Teorem 4.3 |
| \(B_1 \supseteq B_2 \supseteq \cdots\) | \(m\big(\bigcap_k B_k\big) = \lim_k m(B_k)\) | \(m(B_1) < \infty\) | Teorem 4.3 |
| Koşul yoksa | \(B_k = [k, \infty)\): kesişim boş, ölçüler \(\infty\) | — | Alıştırma 4.2 |
| \(\sum_k m(E_k) < \infty\) | \(m(\limsup_k E_k) = 0\) | yok | Lemma 4.1 |
| \([a,b]\)’de \(m(E_k) \ge \delta > 0\) | sonsuz çok \(E_k\)’ye ait bir nokta var | sınırlı aralık | Alıştırma 4.7 |
\(\limsup_k E_k\), sonsuz çok \(E_k\)’ye ait noktaların; \(\liminf_k E_k\) ise sonlu tanesi dışında bütün \(E_k\)’lere ait noktaların kümesidir (Önerme 2.2). “Hemen her \(x\) yalnız sonlu çok \(k\) için …” türündeki her soru, Borel–Cantelli lemmasının bir uygulamasıdır.
Örnek 16.3 (Yoğun Açık Kümelerin Sıfır Ölçülü Kesişimi) \(\{q_n\}_{n=1}^{\infty}\) rasyonel sayıların bir sıralaması ve \(I_n = (q_n - 2^{-n},\, q_n + 2^{-n})\) olsun. \(B_k = \bigcup_{n \ge k} I_n\) kümelerinin her birinin yoğun ve açık olduğunu, ama \(G = \bigcap_{k=1}^{\infty} B_k\) kümesinin sıfır ölçülü bir \(G_\delta\) kümesi olduğunu gösterin.
Çözüm
Yoğun ve açık. Her \(B_k\) açık aralıkların birleşimi olarak açıktır; dolayısıyla \(G\) bir \(G_\delta\) kümesidir. \(B_k\), \(\{q_n : n \ge k\}\) kümesini içerir. Bu küme \(\mathbb{Q}\)’dan sonlu çok nokta atılarak elde edilir ve her açık aralık sonsuz çok rasyonel sayı içerdiğinden yoğundur. Demek ki \(B_k\) yoğundur.
Ölçü. \(B_1 \supseteq B_2 \supseteq \cdots\) azalandır ve alt toplamsallıktan (Teorem 1.3) \[ m(B_k) \le \sum_{n=k}^{\infty} 2 \cdot 2^{-n} = 2^{2-k} \] olur. Özel olarak \(m(B_1) \le 2 < \infty\)’dur. Ölçünün sürekliliğinden (Teorem 4.3) \[ m(G) = \lim_{k \to \infty} m(B_k) \le \lim_{k \to \infty} 2^{2-k} = 0. \]
Yani her \(B_k\) yoğun bir açık kümedir ve ölçüsü \(2^{2-k}\)’yı aşmaz; kesişimleri ise sıfır ölçülüdür. Bu, \(G = \limsup_n I_n\) için Borel–Cantelli lemmasının (Lemma 4.1) ispatının ta kendisidir.
\(\blacksquare\)
16.5 Ölçülebilir Fonksiyonlar
\(f\)’nin ölçülebilir olması, her \(c\) için \(\{f > c\}\) kümesinin ölçülebilir olmasıdır; \(>\), \(\ge\), \(<\), \(\le\) birbirinin yerine kullanılabilir (Tanım 7.2, Teorem 7.1). Yalnız rasyonel \(c\)’ler için denetlemek de yeter (Alıştırma 7.7).
- Hazır sınıf mı? Sürekli (Sonuç 7.1), monoton (Örnek 7.1), süreksizlik kümesi sıfır ölçülü (Sonuç 7.2) ya da ölçülebilir bir kümenin karakteristik fonksiyonu (Önerme 7.1) ise ölçülebilirdir.
- İşlemle mi kuruldu? Toplam, çarpım, sürekli fonksiyonla bileşke, \(\sup\), \(\inf\) ve noktasal limit ölçülebilirliği korur (Tablo 16.4).
- Parçalı mı? Ölçülebilir parçalar üzerinde ayrı ayrı ölçülebilirse bütünü ölçülebilirdir (Teorem 7.3). Sıfır ölçülü bir kümede değiştirilmişse h.h.y. eşitlik yeter (Sonuç 7.3).
- Tanımla. Hiçbiri olmazsa \(\{f > c\}\) kümesini \(c\)’nin aralıklarına göre açıkça yaz.
Örnek 16.4 (Basamaklı Bir Fonksiyonun Üst Kümeleri) \(\mathbb{R}\) üzerinde \(f = 2\chi_{[0,1)} - \chi_{[1,3]}\) olsun. Her \(c \in \mathbb{R}\) için \(\{f > c\}\) kümesini bulun ve \(f\)’nin ölçülebilir olduğunu tanımla gösterin.
Çözüm
Değerler. \(f\), \([0,1)\) üzerinde \(2\), \([1,3]\) üzerinde \(-1\), \(\mathbb{R} \setminus [0,3]\) üzerinde \(0\) değerini alır.
Eşiklere göre kümeler. \(c\), bu üç değerin \(-1 < 0 < 2\) sırasına göre yerleştirilir: \[ \{f > c\} = \begin{cases} \mathbb{R}, & c < -1, \\ \mathbb{R} \setminus [1,3], & -1 \le c < 0, \\ [0,1), & 0 \le c < 2, \\ \varnothing, & c \ge 2. \end{cases} \]
Sonuç. Dört kümenin her biri bir aralık, bir aralığın tümleyeni ya da boş kümedir; hepsi ölçülebilirdir. Tanım 7.2 gereği \(f\) ölçülebilirdir.
\(\blacksquare\)
| İşlem | Koşul | Bkz. |
|---|---|---|
| \(\alpha f + \beta g\), \(fg\) | \(f, g\) reel değerli, ölçülebilir | Teorem 7.4 |
| \(g \circ f\) | \(g\) sürekli, \(f\) ölçülebilir | Teorem 7.5 |
| \(\lvert f \rvert\), \(\lvert f \rvert^p\), \(f^+\), \(f^-\) | \(f\) ölçülebilir | Sonuç 7.4, Önerme 7.3 |
| \(\max\), \(\min\) (sonlu) | hepsi ölçülebilir | Önerme 7.2 |
| \(\sup_n f_n\), \(\inf_n f_n\) | hepsi ölçülebilir | Alıştırma 8.9 |
| \(\lim_n f_n\) (h.h.y.) | hepsi ölçülebilir | Teorem 8.1 |
| \(f \circ g\) | \(f\) Borel ölçülebilir, \(g\) ölçülebilir | Alıştırma 7.15 |
- Sürekli fonksiyonu içe koymak: \(f\) ölçülebilir, \(g\) sürekli iken \(f \circ g\) ölçülebilir olmayabilir (Alıştırma 7.16, Örnek 7.2). Sürekli fonksiyon dışta olmalıdır.
- “\(\lvert f \rvert\) ya da \(f^2\) ölçülebilirse \(f\) de ölçülebilirdir” yanlıştır: \(V\) ölçülemezken \(\chi_V - \chi_{V^c}\) (Alıştırma 7.3).
- Yalnız seviye kümelerine bakmak: her \(f^{-1}(c)\) ölçülebilir olduğu hâlde \(f\) ölçülemez olabilir (Alıştırma 7.6). Ölçüt \(\{f > c\}\) kümeleridir.
16.6 Basit Fonksiyonlar ve İntegralleri
Basit fonksiyon, ölçülebilir ve sonlu çok değer alan fonksiyondur (Tanım 8.4). İntegrali “değer çarpı o değeri aldığı kümenin ölçüsü” toplamıdır (Tanım 11.1).
- Yazılışa bak. \(\varphi = \sum_j a_j \chi_{A_j}\) biçimindeyse kümelerin ayrık olması gerekmez: doğrusallıktan doğrudan \(\int_E \varphi = \sum_j a_j\, m(A_j)\) (Teorem 11.1, Lemma 11.1).
- Kanonik gösterim istenirse. Farklı değerleri \(c_1, \dots, c_n\) ve seviye kümelerini \(E_k = \{\varphi = c_k\}\) bul; \(\varphi = \sum_k c_k \chi_{E_k}\) (Tanım 8.6).
- Sağlama. İki yoldan çıkan sonuçlar eşit olmalıdır. Sıfır ölçülü kümelerdeki değerler sonucu değiştirmez.
Örnek 16.5 (Örtüşen Aralıklarla Basit Fonksiyon) \(\mathbb{R}\) üzerinde \(\varphi = 3\chi_{[0,4]} - 2\chi_{[1,6]}\) olsun. \(\varphi\)’nin kanonik gösterimini yazın ve \(\int_{\mathbb{R}} \varphi\) integralini iki yoldan hesaplayın.
Çözüm
Doğrusallıkla. \(m([0,4]) = 4\) ve \(m([1,6]) = 5\) olduğundan \[ \int_{\mathbb{R}} \varphi = 3 \cdot 4 - 2 \cdot 5 = 2. \]
Kanonik gösterim. \([0,1)\) yalnız birinci aralıkta, \([1,4]\) ikisinde birden, \((4,6]\) yalnız ikincide yer alır. Değerler \(3\), \(3 - 2 = 1\), \(-2\) ve dışarıda \(0\)’dır: \[ \varphi = 3\chi_{[0,1)} + 1 \cdot \chi_{[1,4]} - 2\chi_{(4,6]} \] (\(\mathbb{R} \setminus [0,6]\) üzerinde \(0\)).
Sağlama. Kanonik gösterimden \[ \int_{\mathbb{R}} \varphi = 3 \cdot 1 + 1 \cdot 3 - 2 \cdot 2 = 2. \]
\(\blacksquare\)
- \(\chi_{A \cap B} = \chi_A \chi_B\) ve \(\chi_{A \cup B} = \chi_A + \chi_B - \chi_A \chi_B\) (Alıştırma 8.6, Alıştırma 8.7).
- Sınırlı ölçülebilir her \(f\), aralarındaki fark \(\varepsilon\)’dan küçük iki basit fonksiyon arasına sıkıştırılır (Lemma 8.1). Ölçülebilir her \(f\), \(\lvert \varphi_n \rvert \le \lvert f \rvert\) olan basit fonksiyonların noktasal limitidir; \(f \ge 0\) ise dizi artan seçilir (Teorem 8.2).
- \([1, \infty)\) üzerinde \([n, n+1)\) aralıklarında sabit \(a_n \ge 0\) değerini alan fonksiyonun integrali \(\sum_n a_n\)’dir (Alıştırma 12.8).
16.7 Riemann İntegrali ile Lebesgue İntegrali
Hesap yaparken en kullanışlı gerçek şudur: sınırlı ve Riemann integrallenebilir bir fonksiyonun Lebesgue integrali Riemann integraline eşittir (Teorem 11.4). Böylece kapalı sınırlı aralıklarda temel teorem ve bilinen ilkel fonksiyonlar kullanılır; sınırsız aralıklar ve sınırsız fonksiyonlar için önce kesilir, sonra monoton yakınsaklık uygulanır (Bölüm 16.9).
| Fonksiyon | Riemann | Lebesgue | Bkz. |
|---|---|---|---|
| \([a,b]\) üzerinde sürekli, monoton ya da basamak | var | var, eşit | Alıştırma 10.5, Alıştırma 10.7, Teorem 11.4 |
| Dirichlet fonksiyonu \(\chi_{\mathbb{Q} \cap [0,1]}\) | yok | \(0\) | Örnek 10.2, Örnek 11.1 |
| \([a,b]\) üzerinde sınırlı ve ölçülebilir | olmayabilir | var | Teorem 11.2 |
| Riemann integrallenebilir fonksiyonların sınırlı noktasal limiti | olmayabilir | var, integraller yakınsar | Örnek 10.3, Teorem 11.5 |
| \(\frac{\sin x}{x}\), \([1, \infty)\) üzerinde | genelleştirilmiş integral var | yok | Alıştırma 14.6 |
Sınırlı bir fonksiyonun Riemann integrallenebilmesi için gerek ve yeter koşul, süreksizlik noktalarının kümesinin sıfır ölçülü olmasıdır; kitapta bu ölçüt kanıtsız verilir (Riemann İntegraline Karşı Lebesgue İntegrali).
Örnek 16.6 (Rasyonellerde Sıfırlanan Küp) \([0,2]\) üzerinde \(f(x) = x^3\) (\(x\) irrasyonel) ve \(f(x) = 0\) (\(x\) rasyonel) olsun. \(f\)’nin Riemann integrallenebilir olmadığını, ama Lebesgue integrallenebilir olduğunu gösterin ve \(\int_{[0,2]} f\)’yi bulun.
Çözüm
Riemann yok. \(P = \{x_0 < \dots < x_n\}\) bir bölüntü olsun. Her alt aralık rasyonel nokta içerdiğinden infimum \(0\), irrasyonel noktalar \(x_i\)’ye yaklaştığından supremum \(x_i^3\)’tür. Buna göre \(L(f, P) = 0\) ve \[ U(f, P) = \sum_{i=1}^{n} x_i^3\,(x_i - x_{i-1}) \ge \int_0^2 x^3\,dx = 4 \] olur; çünkü \(x^3\) artandır ve sağ uç toplamı integrali aşar. Alt ve üst integraller \(0 \ne 4\) olduğundan \(f\) Riemann integrallenebilir değildir (Tanım 10.4).
Lebesgue var. \(g(x) = x^3\) olsun. \(f\) ile \(g\) yalnız \(\mathbb{Q} \cap [0,2]\) üzerinde farklıdır ve bu küme sıfır ölçülüdür; yani h.h.y. \(f = g\). \(g\) sürekli olduğundan \(f\) ölçülebilirdir (Sonuç 7.3) ve sınırlıdır.
Değer. H.h.y. eşit fonksiyonların integrali eşittir (Alıştırma 11.5) ve \(g\) için Riemann integrali kullanılır (Teorem 11.4): \[ \int_{[0,2]} f = \int_{[0,2]} g = \int_0^2 x^3\,dx = \frac{2^4}{4} = 4. \]
\(\blacksquare\)
16.8 Limit ile İntegralin Yer Değiştirmesi
En sık sorulan tip budur: “\(\lim_n \int_E f_n\)’yi bulun”, “terim terim integral alınabilir mi”, “eşitlik neden bozuluyor”. Önce noktasal limit bulunur, sonra hangi teoremin koşulunun sağlandığına bakılır.
- Noktasal limit. \(x\)’i sabit tutup \(f(x) = \lim_n f_n(x)\)’i bul. Sıfır ölçülü bir kümede yakınsamama sorun değildir; h.h.y. yakınsaklık yeter.
- İşaret ve monotonluk. \(f_n \ge 0\) ve \(f_n \le f_{n+1}\) ise Monoton Yakınsaklık Teoremi hiçbir sınırlılık istemeden \(\lim \int f_n = \int f\) verir (Teorem 12.4). Terimleri negatif olmayan bir seri her zaman terim terim integrallenir (Sonuç 12.1).
- Baskılayan ara. Her \(n\) için \(\lvert f_n \rvert \le g\) ve \(\int_E g < \infty\) olan bir \(g\) bul; Baskın Yakınsaklık Teoremi \(\lim \int f_n = \int f\) verir (Teorem 13.4). \(m(E) < \infty\) ve \(\lvert f_n \rvert \le M\) ise \(g = M\) seçilir: bu Sınırlı Yakınsaklık Teoremidir (Teorem 11.5).
- Doğal aday. En küçük baskılayan \(g = \sup_n \lvert f_n \rvert\)’dir. Bunun integrali sonluysa teorem uygulanır; sonsuzsa hiçbir sabit baskılayan yoktur ve eşitlik bozulabilir.
- Teorem yoksa. Fatou yalnız \(\int f \le \liminf \int f_n\) verir (Lemma 12.2). Bu durumda \(\int f_n\) ve \(\int f\) ayrı ayrı hesaplanıp karşılaştırılır.
Örnek 16.7 (Sinüsle Baskın Yakınsaklık) \[ \lim_{n \to \infty} \int_{(0,\infty)} \frac{n \sin(x/n)}{x\,(1 + x^2)}\,dx \] limitini bulun.
Çözüm
Noktasal limit. \(x > 0\) sabitken \(t = x/n \to 0\) ve \(\frac{\sin t}{t} \to 1\) olduğundan \[ f_n(x) = \frac{\sin(x/n)}{x/n} \cdot \frac{1}{1 + x^2} \longrightarrow \frac{1}{1 + x^2}. \]
Baskılayan. Her \(t\) için \(\lvert \sin t \rvert \le \lvert t \rvert\) olduğundan \(\lvert n \sin(x/n) \rvert \le x\) ve \[ \lvert f_n(x) \rvert \le \frac{1}{1 + x^2} = g(x). \]
\(g\) integrallenebilir. \(g\,\chi_{(0,k]}\) artarak \(g\)’ye gider. Sürekli fonksiyonda Riemann integrali kullanılır (Teorem 11.4) ve Monoton Yakınsaklık Teoreminden (Teorem 12.4) \[ \int_{(0,\infty)} g = \lim_{k \to \infty} \arctan k = \frac{\pi}{2} < \infty. \]
Sonuç. Her \(f_n\) \((0, \infty)\) üzerinde sürekli, dolayısıyla ölçülebilirdir. Baskın Yakınsaklık Teoremi (Teorem 13.4) gereği limit \(\int_{(0,\infty)} g = \dfrac{\pi}{2}\)’dir.
\(\blacksquare\)
Örnek 16.8 (Terim Terim İntegralle Seri Toplamı) \([0,1]\) üzerinde \(u_n(x) = x^{n-1}(1-x)^2\) (\(n \ge 1\)) olsun. \(\int_{[0,1]} \sum_n u_n = \sum_n \int_{[0,1]} u_n\) eşitliğini kullanarak \(\displaystyle\sum_{n=1}^{\infty} \frac{2}{n(n+1)(n+2)}\) toplamını bulun.
Çözüm
Sol taraf. \(0 \le x < 1\) için geometrik seriden \[ \sum_{n=1}^{\infty} x^{n-1}(1-x)^2 = \frac{(1-x)^2}{1 - x} = 1 - x, \] \(x = 1\)’de bütün terimler \(0\)’dır. Toplam h.h.y. \(1 - x\)’e eşittir ve \(\int_{[0,1]} (1 - x) = \frac{1}{2}\).
Terimlerin integrali. \((1-x)^2 = 1 - 2x + x^2\) açılırsa \[ \int_0^1 x^{n-1}(1-x)^2\,dx = \frac{1}{n} - \frac{2}{n+1} + \frac{1}{n+2} = \frac{2}{n(n+1)(n+2)}. \]
Eşitlik. \(u_n \ge 0\) ve ölçülebilir olduğundan Sonuç 12.1 gereği iki taraf eşittir: \[ \sum_{n=1}^{\infty} \frac{2}{n(n+1)(n+2)} = \frac{1}{2}. \]
Sağlama. Terim \(\big(\frac1n - \frac{1}{n+1}\big) - \big(\frac{1}{n+1} - \frac{1}{n+2}\big)\) biçiminde iç içe sadeleşir; ilk \(N\) terimin toplamı \(\frac12 - \frac{1}{(N+1)(N+2)}\)’dir ve \(\frac12\)’ye gider.
\(\blacksquare\)
Teoremlerin koşulları ve verdikleri aşağıda bir arada durur.
| Teorem | Koşul | Sonuç | Bkz. |
|---|---|---|---|
| Fatou | \(f_n \ge 0\), \(f_n \to f\) | \(\int f \le \liminf \int f_n\) | Lemma 12.2 |
| Monoton yakınsaklık | \(0 \le f_n \le f_{n+1}\), \(f_n \to f\) | \(\int f_n \to \int f\) (değer \(\infty\) olabilir) | Teorem 12.4 |
| Beppo Levi | \(0 \le f_n \le f_{n+1}\), \(\int f_n\) sınırlı | limit vardır, integrallenebilirdir | Lemma 12.3 |
| Terim terim integral | \(u_n \ge 0\) | \(\int \sum u_n = \sum \int u_n\) | Sonuç 12.1 |
| Limitin altında kalan dizi | \(0 \le f_n \le f\), \(f_n \to f\) | \(\int f_n \to \int f\) | Alıştırma 12.10 |
| Sınırlı yakınsaklık | \(m(E) < \infty\), \(\lvert f_n \rvert \le M\) | \(\int f_n \to \int f\) | Teorem 11.5 |
| Düzgün yakınsaklık | \(m(E) < \infty\), \(f_n\) sınırlı, \(f_n \to f\) düzgün | \(\int f_n \to \int f\) | Alıştırma 11.1 |
| Baskın yakınsaklık | \(\lvert f_n \rvert \le g\), \(\int g < \infty\) | \(\int f_n \to \int f\) | Teorem 13.4 |
| Genel baskın yakınsaklık | \(\lvert f_n \rvert \le g_n\), \(g_n \to g\), \(\int g_n \to \int g < \infty\) | \(\int f_n \to \int f\) | Teorem 13.5 |
Eşitliğin bozulduğu standart diziler hep aynı iki kusuru taşır: kütle bir noktaya sıkışır ya da sonsuza kaçar.
| Dizi | Küme | \(\int f_n\) | \(\int \lim f_n\) | Kusur |
|---|---|---|---|---|
| \(n\,\chi_{(0,1/n]}\) | \([0,1]\) | \(1\) | \(0\) | sıkışan kütle (Örnek 12.1, Örnek 13.2) |
| \(2n\,\chi_{[1/(2n),\,1/n]}\) | \([0,1]\) | \(1\) | \(0\) | sıkışan kütle (Örnek 11.2) |
| \(\chi_{[n,n+1]}\) | \(\mathbb{R}\) | \(1\) | \(0\) | kaçan kütle (Örnek 12.2) |
| \(n\,\chi_{[n,n+1]}\) | \(\mathbb{R}\) | \(n\) | \(0\) | kaçan kütle (Örnek 11.3) |
| \(\chi_{[n,\infty)}\) (azalan) | \(\mathbb{R}\) | \(\infty\) | \(0\) | azalan dizide monoton yakınsaklık yok (Alıştırma 12.11) |
Örnek 16.9 (Düzgün Yakınsak Ama İntegrali Korumayan Dizi) \([0, \infty)\) üzerinde \(f_n = \frac{1}{n}\,\chi_{[0,n]}\) olsun. \(f_n \to 0\) yakınsaklığının düzgün olduğunu, ama \(\int f_n \not\to 0\) olduğunu gösterin; hiçbir integrallenebilir \(g\)’nin diziyi baskılamadığını gösterin.
Çözüm
Düzgün yakınsaklık. \(\sup_x \lvert f_n(x) - 0 \rvert = \frac{1}{n} \to 0\).
İntegraller. \(\int_{[0,\infty)} f_n = \frac{1}{n} \cdot m([0,n]) = 1\) her \(n\) için. Limit fonksiyonunun integrali ise \(0\)’dır.
Baskılayan yok. En küçük aday \(g = \sup_n f_n\)’dir. \(x \in (k-1, k]\) ise \(f_n(x) \ne 0\) olması \(n \ge k\) demektir; en büyük değer \(n = k\)’de alınır ve \(g(x) = \frac{1}{k}\) olur. Bölgeye göre toplamsallık ve monotonlukla \[ \int_{[0,\infty)} g \ge \sum_{k=1}^{N} \frac{1}{k} \cdot m\big((k-1, k]\big) = \sum_{k=1}^{N} \frac{1}{k} \] her \(N\) için doğrudur ve harmonik seri ıraksar. Diziyi baskılayan her \(h\) için \(h \ge g\) olduğundan \(\int h = \infty\)’dur.
Yani düzgün yakınsaklık, integral ile limitin yer değiştirmesini ancak \(m(E) < \infty\) iken garanti eder (Alıştırma 11.1).
\(\blacksquare\)
- \(\lvert \sin t \rvert \le \min\{1, \lvert t \rvert\}\) ve \(\lvert \cos t \rvert \le 1\).
- \(f_n = f\,\chi_{E_n}\) biçimindeki kesmelerde \(\lvert f_n \rvert \le \lvert f \rvert\); \(f\) integrallenebilirse \(g = \lvert f \rvert\) (Örnek 13.1, Örnek 14.2).
- Kuvvet tablosundaki (Tablo 16.8) \(x^{\alpha}\) fonksiyonları, sıfır yakınında ve sonsuzda ayrı ayrı baskılayan olarak kullanılır.
- \(\int_E \lvert f_n - f \rvert \to 0\) ile \(\int_E \lvert f_n \rvert \to \int_E \lvert f \rvert\) birbirine denktir (Alıştırma 13.11).
- Monoton yakınsaklığı artan olmayan diziye uygulamak. Önce \(f_n \le f_{n+1}\) denetlenir; \(n\,\chi_{[0,1/n]}\) gibi diziler bir noktada artıp sonra sıfıra düşer (Alıştırma 15.18).
- Baskılayanı \(n\)’ye bağlı seçmek. \(g\) bütün \(n\)’ler için aynı olmalıdır; \(n\)’ye bağlı baskılayanlar ancak Genel Baskın Yakınsaklık Teoreminin koşuluyla işe yarar.
- Fatou eşitsizliğini ters yazmak. Doğrusu \(\int \liminf f_n \le \liminf \int f_n\)’dir (Alıştırma 12.12).
16.9 İntegrallenebilirlik
Ölçülebilir bir \(f\) integrallenebilirdir ancak ve ancak \(\int_E \lvert f \rvert < \infty\) (Tanım 13.2). Lebesgue integralinde “şartlı yakınsak” integral yoktur; integral ya mutlak olarak vardır ya da hiç yoktur.
- Ölçülebilirlik. \(f\) ölçülebilir mi? Değilse \(\lvert f \rvert\) integrallenebilir olsa bile \(f\) integrallenebilir değildir (Alıştırma 13.2).
- Bölgeyi parçala. Sorunlu noktaları ayır: tipik olarak \((0,1]\) ve \([1,\infty)\) (Teorem 12.3).
- Karşılaştır. Her parçada \(\lvert f \rvert \le g\) olan ve integrali bilinen bir \(g\) bul; \(f\) integrallenebilirdir (Teorem 13.2). Olumsuz cevap için tersine \(\lvert f \rvert \ge h\) ve \(\int h = \infty\) göster.
- İntegrali hesapla. Bilinmeyen bir \(\int g\) için \(g\,\chi_{[1/k,\,k]}\) gibi artan kesmeler al, Riemann integralini hesapla ve Monoton Yakınsaklık Teoremiyle limite geç (Alıştırma 12.2).
| \(g(x)\) | Küme | İntegrallenebilir | \(\int g\) | Bkz. |
|---|---|---|---|---|
| \(x^{\alpha}\) | \((0,1]\) | \(\alpha > -1\) | \(\dfrac{1}{\alpha + 1}\) | Alıştırma 12.2 |
| \(x^{\alpha}\) | \([1,\infty)\) | \(\alpha < -1\) | \(\dfrac{-1}{\alpha + 1}\) | Alıştırma 12.3 |
| \(\frac{1}{x}\) | \((0,1]\) ve \([1,\infty)\) | hiçbirinde | \(\infty\) | Alıştırma 12.2, Alıştırma 12.3 |
| \(\frac{1}{x^2}\) | \([1,\infty)\) | evet | \(1\) | Örnek 14.1 |
| \(\frac{1}{1 + x^2}\) | \((0,\infty)\) | evet | \(\dfrac{\pi}{2}\) | Örnek 16.7 |
Örnek 16.10 (İki Uçta Ayrı Karşılaştırma) \(f(x) = \dfrac{\cos x}{\sqrt{x}\,(1 + x)}\) fonksiyonunun \((0, \infty)\) üzerinde integrallenebilir olduğunu gösterin ve \(\int \lvert f \rvert\) için bir üst sınır bulun.
Çözüm
Ölçülebilirlik. \(f\), \((0,\infty)\) üzerinde süreklidir (Sonuç 7.1).
Sıfır yakını. \(0 < x \le 1\) için \(\lvert \cos x \rvert \le 1\) ve \(1 + x \ge 1\) olduğundan \(\lvert f(x) \rvert \le x^{-1/2}\). Tablodan \(\alpha = -\frac12 > -1\) ve \[ \int_{(0,1]} x^{-1/2} = \frac{1}{1/2} = 2. \]
Sonsuz. \(x \ge 1\) için \(1 + x \ge x\) olduğundan \(\lvert f(x) \rvert \le x^{-3/2}\). Tablodan \(\alpha = -\frac32 < -1\) ve \[ \int_{[1,\infty)} x^{-3/2} = \frac{-1}{-1/2} = 2. \]
Sonuç. Bölgeye göre toplamsallık ve monotonlukla \[ \int_{(0,\infty)} \lvert f \rvert \le 2 + 2 = 4 < \infty, \] yani \(f\) integrallenebilirdir (Teorem 13.2).
\(\blacksquare\)
- \(f\) integrallenebilir ve \(g\) sınırlı, ölçülebilir ise \(fg\) integrallenebilirdir: \(\lvert fg \rvert \le M \lvert f \rvert\) (Alıştırma 13.5).
- \(f^2\) ve \(g^2\) integrallenebilirse \(fg\) de integrallenebilirdir: \(\lvert fg \rvert \le \frac12 (f^2 + g^2)\) (Alıştırma 13.4).
- Chebychev: \(f \ge 0\) ise \(m\{f \ge \lambda\} \le \frac{1}{\lambda} \int_E f\) (Lemma 12.1). Buradan integrallenebilir fonksiyon h.h.y. sonludur (Teorem 13.1).
- \(f \ge 0\) ve \(\int_E f = 0\) ise h.h.y. \(f = 0\)’dır (Teorem 12.1).
- Ayrık parçalarda integral toplanır: \(\int_E f = \sum_n \int_{E_n} f\) (Teorem 14.1). Artan kümelerde \(\int_{E_n} f \to \int_{\bigcup E_n} f\) (Teorem 14.2).
- \(\lim_n \int_{[1,n]} f\) var diye \(f\)’yi integrallenebilir saymak. \(\frac{\sin x}{x}\) ve \(\frac{(-1)^k}{k}\) basamak fonksiyonu için limit vardır ama \(\int \lvert f \rvert = \infty\) (Alıştırma 14.6, Alıştırma 14.5).
- Parça integrallerinin \(\sum a_n\) serisinin yakınsaklığını, hatta mutlak yakınsaklığını yeterli saymak. Doğru ölçüt \(\sum_n \int_{[n,n+1)} \lvert f \rvert < \infty\)’dur (Alıştırma 13.7, Alıştırma 13.8).
- “\(f\) integrallenebilirse \(f^2\) de integrallenebilirdir” yanlıştır: \((0,1]\) üzerinde \(x^{-1/2}\) (Alıştırma 13.3).
16.10 Parametreye Bağlı İntegraller
\(F(y) = \int f(x, y)\,dx\) türündeki her soru dizilere çevrilip Baskın Yakınsaklık Teoremine indirgenir (Alıştırma 13.12, Alıştırma 13.13, Alıştırma 13.14).
- Fark bölümü. \(y_n \to y\) (\(y_n \ne y\)) için \(D_n(x) = \frac{f(x, y_n) - f(x, y)}{y_n - y}\) yaz; noktasal limiti \(\frac{\partial f}{\partial y}(x, y)\)’dir.
- Baskılayan. Her \((x, y)\) için \(\big\lvert \frac{\partial f}{\partial y}(x, y) \big\rvert \le g(x)\) olsun; ortalama değer teoremiyle \(\lvert D_n(x) \rvert \le g(x)\) olur; \(g\) integrallenebilir olmalıdır. Ayrıca bir \(y_0\) için \(f(\cdot, y_0)\) integrallenebilir olmalıdır.
- Sonuç. Baskın yakınsaklıktan \(F'(y) = \int \frac{\partial f}{\partial y}(x, y)\,dx\). Limit ve süreklilik için aynı yol \(\lvert f(x, y) \rvert \le g(x)\) ile izlenir.
Örnek 16.11 (Logaritmalı Bir İntegralin Türevle Hesabı) \(y \in [0,1]\) için \(F(y) = \displaystyle\int_0^1 \frac{x^y - 1}{\ln x}\,dx\) olsun. \(F(y) = \ln(1 + y)\) olduğunu gösterin.
Çözüm
Hazırlık. \(f(x, y) = \frac{x^y - 1}{\ln x}\), \((0,1) \times [0,1]\) üzerinde süreklidir; \(x = 0\) ve \(x = 1\)’de \(f\)’yi sürekli uzantısıyla (\(f(0, y) = 0\), \(f(1, y) = y\)) tanımlayalım. \(f(x, 0) = 0\) integrallenebilirdir.
Kısmi türev ve baskılayan. \(\frac{\partial}{\partial y} x^y = x^y \ln x\) olduğundan \(x \in (0,1]\) için \[ \frac{\partial f}{\partial y}(x, y) = x^y, \qquad 0 \le x^y \le 1 \quad (y \in [0,1]); \] \(x = 0\)’da \(f(0, \cdot) \equiv 0\) olduğundan kısmi türev \(0\)’dır. Her durumda \(\big\lvert \frac{\partial f}{\partial y} \big\rvert \le 1 = g\) ve \(g\), \([0,1]\) üzerinde integrallenebilirdir.
Türev. Alıştırma 13.14 gereği \[ F'(y) = \int_0^1 x^y\,dx = \frac{1}{y + 1}. \]
İntegral. \(F(0) = 0\) olduğundan \(F(y) = \int_0^y \frac{dt}{1 + t} = \ln(1 + y)\). Örneğin \(F(1) = \ln 2 \approx 0{,}6931\).
\(\blacksquare\)
16.11 Egoroff, Lusin ve Aralıklarla Yaklaşım
Bu üç sonuç aynı fikri söyler: ölçü kuramındaki nesneler, küçük ölçülü bir küme dışında klasik nesneler gibi davranır.
| Nesne | Neye yakındır | Koşul | Bkz. |
|---|---|---|---|
| Ölçülebilir küme \(E\) | sonlu çok ayrık açık aralığın birleşimi \(\mathcal{U}\): \(m(E \,\triangle\, \mathcal{U}) < \varepsilon\) | \(m(E) < \infty\) | Teorem 3.3 |
| Ölçülebilir küme \(E\) | kapalı \(F \subseteq E \subseteq \mathcal{O}\) açık, farklar \(< \varepsilon\) | yok | Teorem 3.1 |
| Noktasal yakınsak dizi | kapalı bir \(F\) üzerinde düzgün yakınsak, \(m(E \setminus F) < \varepsilon\) | \(m(E) < \infty\), \(f\) reel değerli | Teorem 9.1 |
| Ölçülebilir fonksiyon | kapalı bir \(F\) üzerinde sürekli bir \(g\)’ye eşit | yok | Teorem 9.2 |
| İntegrallenebilir fonksiyon | sürekli, basit ya da basamak fonksiyonu, \(\int \lvert f - g \rvert < \varepsilon\) | \([a,b]\) üzerinde | Alıştırma 14.12, Alıştırma 14.11 |
Egoroff kümesini açıkça bulmak için yakınsaklığın bozulduğu noktalar belirlenir ve onların çevresinden küçük bir aralık atılır (Örnek 9.1).
Örnek 16.12 (Kayan Tepede Egoroff Kümesi) \([0,1]\) üzerinde \(f_n(x) = n x e^{-nx}\) olsun. \(f_n \to 0\) yakınsaklığının düzgün olmadığını gösterin ve \(0 < \varepsilon < 1\) için Egoroff teoremindeki \(F\) kümesini açıkça yazın.
Çözüm
Noktasal limit. \(f_n(0) = 0\); \(x > 0\) için üstel terim baskın çıkar ve \(n x e^{-nx} \to 0\).
Düzgün değil. \(f_n'(x) = n e^{-nx}(1 - nx)\) olduğundan tepe \(x = \frac1n\)’dedir ve \(f_n\big(\frac1n\big) = e^{-1}\). Yani \(\sup_{[0,1]} \lvert f_n \rvert = e^{-1} \not\to 0\).
Kapalı küme. Tepe sıfıra doğru kayar; \(F = [\varepsilon/2,\, 1]\) alalım. \(F\) kapalıdır ve \(m([0,1] \setminus F) = \varepsilon/2 < \varepsilon\). \(n > 2/\varepsilon\) için \(\frac1n < \frac{\varepsilon}{2}\) olduğundan \(f_n\), \(F\) üzerinde azalandır ve \[ \sup_{x \in F} \lvert f_n(x) \rvert = f_n\Big(\frac{\varepsilon}{2}\Big) = \frac{n\varepsilon}{2}\, e^{-n\varepsilon/2} \longrightarrow 0. \] Yakınsaklık \(F\) üzerinde düzgündür.
\(\blacksquare\)
- Egoroff’u sonsuz ölçülü kümede kullanmak: \(\mathbb{R}\) üzerinde \(\chi_{[n,\infty)} \to 0\) için uygun \(F\) yoktur (Alıştırma 9.4). H.h.y. yakınsaklık ise yeter (Alıştırma 9.5).
- Lusin’i “\(f\), \(F\)’nin noktalarında süreklidir” diye okumak. Sürekli olan \(f|_F\)’dir; \(\chi_{\mathbb{Q}}\) hiçbir noktada sürekli değildir, ama irrasyonellerden oluşan kapalı bir \(F\) üzerinde \(f|_F \equiv 0\)’dır (Alıştırma 9.3, Örnek 3.1).
16.12 İspat Kalıpları
Kitaptaki “gösterin” türündeki soruların çoğu birkaç kalıba iner. Sol sütundaki iddia için sağ sütundaki şeyi göstermek yeter.
| Göstermek istenen | Bunu göster | Bkz. |
|---|---|---|
| \(m^*(A) \le c\) | Her \(\varepsilon > 0\) için \(A\)’yı örten ve \(\sum \ell(I_k) < c + \varepsilon\) olan aralıklar | Tanım 1.5, Alıştırma 15.1 |
| \(m^*(A) \ge c\) | \(A\), ölçüsü \(c\) olan ölçülebilir bir kümeyi içerir (monotonluk) | Önerme 1.1 |
| \(E\) ölçülebilir | \(m^*(A) < \infty\) olan her \(A\) için \(m^*(A) \ge m^*(A \cap E) + m^*(A \setminus E)\) | Önerme 1.3 |
| \(\mathcal{A}\) bir σ-cebiri | \(\varnothing \in \mathcal{A}\), tümleyene ve sayılabilir birleşime kapalılık | Tanım 2.2 |
| Ayrık olmayan kümelerle sayılabilir toplamsallık | \(E_k' = E_k \setminus \bigcup_{j<k} E_j\) ile ayrıklaştır | Lemma 2.2 |
| Bir özellik h.h.y. sağlanır | Bozulduğu küme sıfır ölçülü bir kümenin alt kümesidir | Tanım 4.2 |
| \(f\) ölçülebilir | Her (rasyonel) \(c\) için \(\{f > c\}\) ölçülebilir; \(\inf\) için \(\{f < c\} = \bigcup_n \{f_n < c\}\) | Teorem 7.1, Alıştırma 15.13 |
| \(f = 0\) h.h.y. | \(\lvert f \rvert \ge 0\) ve \(\int \lvert f \rvert = 0\); ya da \(\{f \ne 0\} = \bigcup_n \{\lvert f \rvert > 1/n\}\) ve her parça sıfır ölçülü | Teorem 12.1, Lemma 12.1 |
| \(\int_E f = \sum_n \int_{E_n} f\) | \(f\chi_{E_1 \cup \dots \cup E_n} \to f\) ve \(\lvert f \rvert\) baskılar | Alıştırma 15.23 |
| Ölçü toplamsallığı integral yoluyla | \(\chi_E = \sum_n \chi_{E_n}\) ve terim terim integral | Alıştırma 12.1 |
| \(\lim \int f_n = \int f\) | Yakınsaklık teoremlerinden birinin koşulu (Tablo 16.6) | Bölüm 16.8 |
| Bir varsayım atılamaz | Diğer bütün varsayımları sağlayıp sonucu bozan bir örnek | Tablo 16.11 |
16.13 Standart Karşı Örnekler
“Doğru mudur?” sorularında önce bu tablo taranır.
| Yanlış iddia | Karşı örnek | Bkz. |
|---|---|---|
| Her küme ölçülebilirdir | Vitali kümesi | Teorem 5.1 |
| Dış ölçü ayrık kümelerde toplamsaldır | Ölçülemez bir küme varken toplamsallık bozulur | Sonuç 5.1 |
| Sıfır ölçülü küme sayılabilirdir | Cantor kümesi | Teorem 6.1 |
| Hiçbir yerde yoğun olmayan kapalı küme sıfır ölçülüdür | Ölçüsü \(1 - \alpha\) olan genelleştirilmiş Cantor kümesi | Alıştırma 6.9 |
| Ölçülebilir her küme Borel kümesidir | Cantor kümesinin bir alt kümesi | Teorem 6.4 |
| Sürekli fonksiyon ölçülebilir kümeyi ölçülebilir kümeye götürür | \(\psi = \varphi + x\) | Teorem 6.3, Alıştırma 6.4 |
| Azalan kümelerde her zaman \(m(\bigcap B_k) = \lim m(B_k)\) | \(B_k = [k, \infty)\) | Alıştırma 4.2 |
| Ölçülebilir fonksiyonların bileşkesi ölçülebilirdir | \(\chi_A \circ \widetilde{\psi}^{-1} = \chi_{\psi(A)}\) | Örnek 7.2 |
| Ölçülebilir fonksiyonun bir süreklilik noktası vardır | \(\chi_{\mathbb{Q}}\) | Alıştırma 9.3 |
| H.h.y. sıfır türevli sürekli artan fonksiyon sabittir | Cantor–Lebesgue fonksiyonu | Teorem 6.2 |
| Riemann integrallenebilir fonksiyonların sınırlı limiti Riemann integrallenebilirdir | \(\chi_{\{q_1, \dots, q_n\}} \to \chi_{\mathbb{Q} \cap [0,1]}\) | Örnek 10.3, Alıştırma 11.4 |
| Noktasal yakınsaklık integrali korur | Sıkışan ve kaçan kütle | Tablo 16.7 |
| Egoroff her ölçülebilir kümede geçerlidir | \(\chi_{[n,\infty)}\) | Alıştırma 9.4 |
| \(\lvert f \rvert\) integrallenebilirse \(f\) integrallenebilirdir | Ölçülemez \(f = \chi_V - \chi_{[0,1] \setminus V}\) | Alıştırma 13.2 |
| \(f\) integrallenebilirse \(f^2\) de öyledir | \(x^{-1/2}\), \((0,1]\) üzerinde | Alıştırma 13.3 |
| \(\lim_n \int_{[1,n]} f\) varsa \(f\) integrallenebilirdir | \(\frac{\sin x}{x}\) | Alıştırma 14.6 |
Ayrıntılar ve ispatlar için kitabın bölümlerine dönmek gerekir; bölümlerin listesi Müfredat ve Giriş sayfasındadır.