24  Uygulamalı Özet

Bu sayfa kitabın formüllerini ve yöntemlerini ispatsız, soru çözmeye dönük bir kopya kâğıdı olarak toplar. Analitik geometri sorularının çoğu birkaç kalıba girer: bir doğrunun, düzlemin ya da çemberin denklemini yazmak; iki nesnenin birbirine göre durumunu, aralarındaki açıyı ya da uzaklığı bulmak; bir noktanın simetriğini almak; bir koniğin ya da yüzeyin denklemini tam kareye tamamlayarak, gerekirse eksenleri döndürerek tanımak. Her bölümde önce kullanılacak formüller bir tabloda, sonra adım adım yöntem, kısa yollar, sık yapılan hatalar ve yeni sayılarla çözülmüş kısa örnekler gelir. Her kural, gerekçesinin bulunduğu tanım ya da teoreme bağlanır.

24.1 Soru Tipine Göre Yöntem

Soruyu okuyunca ilk iş, hangi kalıba girdiğini belirlemektir. Aşağıdaki tablo soru kalıplarını en kısa yollarla eşleştirir.

Tablo 24.1: Soru kalıpları ve yöntemler
Soruda istenen Yöntem Bu sayfada
Düzlemde uzaklık, bölme oranı, eğim, iki doğru arasındaki açı, doğru denklemi Formül tablosu Bölüm 24.2
Bir noktanın doğruya uzaklığı, yükseklik, üçgenin alanı \(\frac{\lvert Ax_0 + By_0 + C \rvert}{\sqrt{A^2 + B^2}}\), determinant Bölüm 24.2
Çemberin ya da kürenin merkezi ve yarıçapı, doğru ile çemberin durumu Tam kareye tamamlama, merkezin uzaklığı Bölüm 24.3
Kutupsal, silindirik, küresel koordinatlara geçiş Geçiş tablosu, bölge denetimi Bölüm 24.4
Vektörler arasındaki açı, izdüşüm, alan, hacim, lineer bağımlılık İç, vektörel ve karma çarpım Bölüm 24.5
Uzayda doğru denklemi, iki doğrunun durumu, en kısa uzaklık Nokta ve doğrultman, karma çarpım Bölüm 24.6
Düzlem denklemi, iki düzlemin durumu, arakesit doğrusu Normal vektör, vektörel çarpım Bölüm 24.7
Doğru ile düzlemin durumu, açı, uzaklıklar \(\langle n, v \rangle\), uzaklık tablosu Bölüm 24.8
Bir noktanın ya da doğrunun simetriği Dikme ayağı, \(P' = 2K - P\) Bölüm 24.9
Eksenleri ötelemek ya da döndürmek, noktayı döndürmek Dönüşüm tablosu Bölüm 24.10
Elips, hiperbol, parabolün öğeleri, teğet ve normal Konik tablosu Bölüm 24.11
Genel ikinci derece denklemin cinsi, indirgenmiş biçimi \(d\), \(D\), iz ve merkez Bölüm 24.12
Bir yüzeyi tanımak, dönel yüzey, silindir ve koni denklemi İşaret sayımı, izler Bölüm 24.13

24.2 Düzlemde Nokta ve Doğru

Düzlem sorularının neredeyse hepsi aşağıdaki formüllerle çözülür. Eğim tanımsızsa (düşey doğru) formüller yerine doğrudan \(x = a\) biçimi kullanılır.

Tablo 24.2: Düzlemde nokta ve doğru formülleri
Büyüklük Formül Gerekçe
Uzaklık \(\lvert P_1P_2 \rvert = \sqrt{(x_2 - x_1)^2 + (y_2 - y_1)^2}\) Tanım 1.10
\(r\) oranında bölen nokta \(x = \dfrac{x_1 + r x_2}{1 + r}\), \(y = \dfrac{y_1 + r y_2}{1 + r}\) Teorem 2.1
Ağırlık merkezi \(G = \left(\frac{x_1 + x_2 + x_3}{3}, \frac{y_1 + y_2 + y_3}{3}\right)\) Önerme 2.2
Eğim \(m = \dfrac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1}\), genel denklemde \(m = -\dfrac{A}{B}\) Teorem 2.2, Önerme 3.3
\(d_1\)’den \(d_2\)’ye yönlenmiş açı \(\tan\alpha = \dfrac{m_2 - m_1}{1 + m_1 m_2}\) Teorem 2.3
Paralellik, diklik \(m_1 = m_2\); \(m_1 m_2 = -1\) Sonuç 2.2
Nokta ve eğim \(y - y_0 = m(x - x_0)\) Tanım 3.1
Eksen parçaları \(\dfrac{x}{a} + \dfrac{y}{b} = 1\) Önerme 3.2
Normal denklem \(x\cos\omega + y\sin\omega - r = 0\) Tanım 3.3
Noktanın doğruya uzaklığı \(\dfrac{\lvert Ax_0 + By_0 + C \rvert}{\sqrt{A^2 + B^2}}\) Sonuç 3.4
Üçgenin alanı \(\frac{1}{2}\left\lvert \det\big(\overrightarrow{AB}, \overrightarrow{AC}\big) \right\rvert\) Önerme 9.4

Kısa yollar.

  • Normal denkleme geçiş: genel denklemi \(k = \pm\frac{1}{\sqrt{A^2 + B^2}}\) ile çarp; \(k\)’nın işareti \(C\)’nin işaretinin tersidir, \(C = 0\) ise \(B\)’nin işaretidir (Sonuç 3.2).
  • Paralel iki doğru arasındaki uzaklık: katsayıları eşitle (\(Ax + By + C_1 = 0\) ve \(Ax + By + C_2 = 0\)); uzaklık \(\frac{\lvert C_1 - C_2 \rvert}{\sqrt{A^2 + B^2}}\)’dir. Birinci doğrunun bir noktasını ikinci doğrunun uzaklık formülüne yazmakla aynı sonucu verir.
  • Şekil tanıma: kenarların karelerini hesapla; eşit kenarlar ikizkenarlığı, \(a^2 + b^2 = c^2\) dik açıyı, \(\lvert AB \rvert + \lvert BC \rvert = \lvert AC \rvert\) doğrusallığı gösterir (Dik Koordinatlar ve Uzaklık).
  • Üç noktaya eşit uzaklıktaki nokta: \(\lvert PA \rvert^2 = \lvert PB \rvert^2\) ve \(\lvert PA \rvert^2 = \lvert PC \rvert^2\) yaz; kareler sadeleşir ve iki doğrusal denklem kalır.
  • Bölme oranının işareti: \(P\) parçanın içindeyse \(r > 0\), dışındaysa \(r < 0\); \(r = -1\) hiçbir zaman olmaz (Önerme 2.1).

Örnek 24.1 (Üçgenin bir yüksekliği) Köşeleri \(A(-2, -1)\), \(B(4, 1)\) ve \(C(1, 5)\) olan üçgenin \(A\) köşesinden çizilen yüksekliğinin uzunluğunu bulunuz.

Çözüm

Yükseklik, \(A\)’nın \(BC\) doğrusuna uzaklığıdır. \(BC\)’nin eğimi \(m = \frac{5 - 1}{1 - 4} = -\frac{4}{3}\) olduğundan \[ BC:\; y - 1 = -\frac{4}{3}(x - 4) \iff 4x + 3y - 19 = 0 \] bulunur (\(B\) ve \(C\) denklemi sağlar). Sonuç 3.4 ile \[ h_A = \frac{\lvert 4(-2) + 3(-1) - 19 \rvert}{\sqrt{4^2 + 3^2}} = \frac{30}{5} = 6. \] Denetim: \(\lvert BC \rvert = \sqrt{9 + 16} = 5\) olduğundan alan \(\frac{1}{2} \cdot 5 \cdot 6 = 15\)’tir. Determinantla da \(\overrightarrow{AB} = (6, 2)\), \(\overrightarrow{AC} = (3, 6)\) ve \(\frac{1}{2}\lvert 6 \cdot 6 - 2 \cdot 3 \rvert = 15\) çıkar.

\(\blacksquare\)

24.3 Çember ve Küre

Çember ve küre sorularında her şey merkez ve yarıçapa indirgenir. Genel denklemden bu ikisi tam kareye tamamlayarak ya da doğrudan formülle okunur.

Tablo 24.3: Genel denklemden merkez ve yarıçap
Denklem Merkez Yarıçap Koşul
\(x^2 + y^2 + Dx + Ey + F = 0\) \(\left(-\frac{D}{2}, -\frac{E}{2}\right)\) \(\frac{1}{2}\sqrt{D^2 + E^2 - 4F}\) \(D^2 + E^2 - 4F > 0\)
\(x^2 + y^2 + z^2 + Dx + Ey + Fz + G = 0\) \(\left(-\frac{D}{2}, -\frac{E}{2}, -\frac{F}{2}\right)\) \(\frac{1}{2}\sqrt{D^2 + E^2 + F^2 - 4G}\) kök içi \(> 0\)

Kök içi sıfırsa denklem tek bir nokta, negatifse boş küme belirtir (Teorem 4.2, Önerme 6.1). \(x^2\) ile \(y^2\)’nin katsayıları eşit değilse ya da \(xy\) terimi varsa denklem çember değildir.

Tablo 24.4: Doğru ile çemberin ve iki çemberin durumu
Durum Doğru ile çember (\(\delta\): merkezin doğruya uzaklığı) İki çember (\(\ell = \lvert M_1M_2 \rvert\))
İki ortak nokta \(\delta < r\) \(\lvert r_1 - r_2 \rvert < \ell < r_1 + r_2\)
Teğet \(\delta = r\) \(\ell = r_1 + r_2\) (dıştan), \(\ell = \lvert r_1 - r_2 \rvert\) (içten)
Ortak nokta yok \(\delta > r\) \(\ell > r_1 + r_2\) ya da \(\ell < \lvert r_1 - r_2 \rvert\)

Gerekçeler: Teorem 4.3 ve Teorem 4.4.

Kısa yollar.

  • Üç noktadan geçen çember: noktaları \(x^2 + y^2 + Dx + Ey + F = 0\)’da yerine yaz; \(D\), \(E\), \(F\) için doğrusal bir sistem çıkar.
  • Değme noktası: teğet, değme noktasındaki yarıçapa diktir (Sonuç 4.2). Değme noktası, merkezden doğruya inilen dikmenin ayağıdır.
  • Teğet olma koşulu sorulursa ortak nokta denklemini çözmeye gerek yoktur: \(\delta = r\) yazmak yeter.

Örnek 24.2 (Bir doğrunun çembere göre durumu) \(x^2 + y^2 - 6x + 4y - 12 = 0\) çemberi ile \(3x - 4y + 8 = 0\) doğrusunun durumunu belirleyiniz; ortak noktaları varsa bulunuz.

Çözüm

Tam kareye tamamlarsak \[ (x - 3)^2 + (y + 2)^2 = 12 + 9 + 4 = 25 \] olur; merkez \(M(3, -2)\), yarıçap \(r = 5\)’tir. Merkezin doğruya uzaklığı \[ \delta = \frac{\lvert 3 \cdot 3 - 4(-2) + 8 \rvert}{\sqrt{9 + 16}} = \frac{25}{5} = 5 = r \] olduğundan doğru çembere teğettir. Değme noktası \(M\)’den doğruya inilen dikmenin ayağıdır. Dikme \(n = (3, -4)\) doğrultusundadır ve \(M\)’den \(\frac{25}{25} = 1\) katı kadar geri gidilir: \[ T = (3, -2) - 1 \cdot (3, -4) = (0, 2). \] Denetim: \(0 - 8 + 8 = 0\) ve \(0 + 4 - 0 + 8 - 12 = 0\); \(T\) hem doğrunun hem çemberin üzerindedir.

\(\blacksquare\)

24.4 Kutupsal, Silindirik ve Küresel Koordinatlar

Geçiş formüllerinin hepsi dik üçgen bağıntılarıdır. Tek incelik açının bölgesini doğru seçmektir.

Tablo 24.5: Koordinat sistemleri arasında geçiş
Sistem Dik koordinatlara Dik koordinatlardan Gerekçe
Kutupsal \((r, \theta)\) \(x = r\cos\theta\), \(y = r\sin\theta\) \(r = \sqrt{x^2 + y^2}\), \(\tan\theta = \frac{y}{x}\) Önerme 5.3
Silindirik \((r, \theta, z)\) kutupsal ve \(z = z\) kutupsal ve \(z = z\) Önerme 22.1
Küresel \((\rho, \theta, \varphi)\) \(x = \rho\sin\varphi\cos\theta\), \(y = \rho\sin\varphi\sin\theta\), \(z = \rho\cos\varphi\) \(\rho = \sqrt{x^2 + y^2 + z^2}\), \(\cos\varphi = \frac{z}{\rho}\) Önerme 22.3
Silindirik ile küresel \(r = \rho\sin\varphi\), \(z = \rho\cos\varphi\) \(\rho = \sqrt{r^2 + z^2}\) Sonuç 22.1

Aralıklar: \(r \geq 0\), \(\theta \in [0, 2\pi)\), \(\varphi \in [0, \pi]\). \(\theta\), \(\tan\theta = \frac{y}{x}\)’in \((x, y)\)’nin bölgesine düşen çözümüdür; \(\varphi\) ise \(\cos\varphi = \frac{z}{\rho}\)’dan tek türlü bulunur, çünkü \([0, \pi]\)’de kosinüs bire birdir.

Kutupsal düzlemde formüller. Uzaklık ve alan (Teorem 5.1, Teorem 5.2): \[ \begin{aligned} \lvert P_1P_2 \rvert^2 &= r_1^2 + r_2^2 - 2r_1r_2\cos(\theta_2 - \theta_1),\\[1mm] \mathcal{A}(P_1OP_2) &= \frac{1}{2}r_1r_2\lvert\sin(\theta_2 - \theta_1)\rvert. \end{aligned} \]

Kutuptan geçmeyen doğru \(r\cos(\theta - \omega) = q\) ya da \(A\cos\theta + B\sin\theta = \frac{1}{r}\) biçimindedir; dikme ayağı \(q = \frac{1}{\sqrt{A^2 + B^2}}\), \(\cos\omega = qA\), \(\sin\omega = qB\) ile bulunur (Sonuç 5.1).

Denklem çevirirken hazır kalıplar.

Tablo 24.6: Sık çevrilen denklemler
Dik denklem Kutupsal ya da silindirik Küresel
\(x^2 + y^2 = a^2\) \(r = a\) \(\rho\sin\varphi = a\)
\(x^2 + y^2 = 2ax\) \(r = 2a\cos\theta\)
\(x^2 + y^2 + z^2 = a^2\) \(r^2 + z^2 = a^2\) \(\rho = a\)
\(x^2 + y^2 + z^2 = 2az\) \(r^2 + z^2 = 2az\) \(\rho = 2a\cos\varphi\)
\(z^2 = x^2 + y^2\) \(z = \pm r\) \(\varphi = \frac{\pi}{4}\) ya da \(\varphi = \frac{3\pi}{4}\)
\(y = x\tan\theta_0\), \(x > 0\) \(\theta = \theta_0\) \(\theta = \theta_0\)

Koordinat yüzeyleri: \(r = a\) silindir, \(\theta = \theta_0\) yarım düzlem, \(z = c\) düzlem; \(\rho = a\) küre, \(\varphi = \varphi_0\) koni (Önerme 22.2, Önerme 22.4).

UyarıSık yapılan hatalar
  • \(\theta = \arctan\frac{y}{x}\) hesap makinesinden okunup bırakılmaz; \(x < 0\) ise \(\pi\) eklenir, sonuç \([0, 2\pi)\)’ye getirilir.
  • Küresel koordinatlarda \(\varphi\), \(Z\)-ekseninin pozitif yönünden ölçülür; \(XY\)-düzleminden ölçülen enlem açısı değildir.
  • Denklem çevirirken \(r\) ya da \(\rho\) ile sadeleştirmek kutbu kaybettirebilir; \(r = 0\)’ın grafikte olup olmadığına ayrıca bakılır.

Örnek 24.3 (Bir noktanın küresel koordinatları) Dik koordinatları \(P(-1, 1, \sqrt{6})\) olan noktanın küresel koordinatlarını bulunuz.

Çözüm

\(r = \sqrt{1 + 1} = \sqrt{2}\) ve \(\rho = \sqrt{1 + 1 + 6} = 2\sqrt{2}\)’dir.

\(\theta\). \(\tan\theta = \frac{1}{-1} = -1\) ve \((x, y) = (-1, 1)\) II. bölgededir; bu yüzden \(\theta = \frac{3\pi}{4}\)’tür.

\(\varphi\). \(\cos\varphi = \frac{\sqrt{6}}{2\sqrt{2}} = \frac{\sqrt{3}}{2}\) ve \(\varphi \in [0, \pi]\) olduğundan \(\varphi = \frac{\pi}{6}\)’dır.

Sonuç \(P\left(2\sqrt{2}, \frac{3\pi}{4}, \frac{\pi}{6}\right)\)’dır. Denetim: \[ \begin{aligned} z &= \rho\cos\varphi = 2\sqrt{2} \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} = \sqrt{6},\\[1mm] x &= \rho\sin\varphi\cos\theta = 2\sqrt{2} \cdot \frac{1}{2} \cdot \left(-\frac{\sqrt{2}}{2}\right) = -1. \end{aligned} \]

\(\blacksquare\)

24.5 Vektörler ve Çarpımlar

Uzay geometrisinin bütün hesapları üç çarpıma dayanır: iç çarpım açı ve dikliği, vektörel çarpım normal ve alanı, karma çarpım hacmi ve düzlemdeşliği verir.

Tablo 24.7: Vektör formülleri
Büyüklük Formül Gerekçe
İç çarpım \(\langle u, v \rangle = u_1v_1 + u_2v_2 + u_3v_3\) Tanım 8.1
Açı \(\cos\theta = \dfrac{\langle u, v \rangle}{\lVert u \rVert\, \lVert v \rVert}\) Teorem 8.2
Diklik \(u \perp v \iff \langle u, v \rangle = 0\) Önerme 8.2
Dik izdüşüm \(\operatorname{izd}_u(v) = \dfrac{\langle u, v \rangle}{\langle u, u \rangle}\, u\) Teorem 8.3
Doğrultman kosinüsleri \(\cos\theta_i = \dfrac{u_i}{\lVert u \rVert}\), kareler toplamı \(1\) Teorem 8.4
Vektörel çarpım satırları \(e_1, e_2, e_3\); \(u\); \(v\) olan determinant Tanım 9.1
Paralelkenar, üçgen alanı \(\lVert u \times v \rVert\); \(\frac{1}{2}\lVert \overrightarrow{AB} \times \overrightarrow{AC} \rVert\) Teorem 9.7, Sonuç 9.4
Karma çarpım \([u, v, w] = \langle u \times v, w \rangle\) = satırları \(u, v, w\) olan determinant Önerme 9.1
Paralelyüz hacmi \(\lvert [u, v, w] \rvert\) Teorem 9.8
Paralellik \(u \times v = 0\) Önerme 9.3
Düzlemdeşlik \([u, v, w] = 0\) Sonuç 9.5

Kısa yollar.

  • Lineer bağımlılık: iki vektör için koordinatlar orantılı mı diye bak (Sonuç 7.1); üç vektör için karma çarpımı hesapla; dört ya da daha çok vektör her zaman bağımlıdır (Sonuç 7.3).
  • Vektörel çarpım yapmadan alan: \(\lVert u \times v \rVert^2 = \lVert u \rVert^2 \lVert v \rVert^2 - \langle u, v \rangle^2\) (Sonuç 9.2).
  • İç içe vektörel çarpım: \(u \times (v \times w) = \langle u, w \rangle v - \langle u, v \rangle w\) (Teorem 9.2).
  • Karma çarpımda sıra: döngüsel kaydırma değeri korur, iki vektörün yer değiştirmesi işareti değiştirir (Teorem 9.3).
  • Birim vektörler: \(e_1 \times e_2 = e_3\), \(e_2 \times e_3 = e_1\), \(e_3 \times e_1 = e_2\); ters sırada işaret değişir.
UyarıSık yapılan hatalar
  • Vektörel çarpımın ikinci bileşeni \(u_3v_1 - u_1v_3\)’tür; determinant açılımında orta terimin işaretini değiştirmek unutulmamalıdır.
  • \(u \times v = -(v \times u)\); vektörel çarpım değişmeli değildir.
  • Bir sonucu her zaman \(\langle u \times v, u \rangle = 0\) ile denetleyin.

Örnek 24.4 (Uzayda bir üçgenin alanı) \(A(1, 0, 2)\), \(B(3, 1, 1)\) ve \(C(2, -1, 4)\) noktalarının belirlediği üçgenin alanını bulunuz.

Çözüm

\(\overrightarrow{AB} = (2, 1, -1)\) ve \(\overrightarrow{AC} = (1, -1, 2)\)’dir. Vektörel çarpım \[ \begin{aligned} \overrightarrow{AB} \times \overrightarrow{AC} &= \big(1 \cdot 2 - (-1)(-1),\ (-1) \cdot 1 - 2 \cdot 2,\\[1mm] &\quad\ 2(-1) - 1 \cdot 1\big) = (1, -5, -3) \end{aligned} \] olur. Denetim: bu vektörün \(\overrightarrow{AB}\) ile iç çarpımı \(2 - 5 + 3 = 0\)’dır. Sonuç 9.4 ile \[ A(ABC) = \frac{1}{2}\sqrt{1 + 25 + 9} = \frac{\sqrt{35}}{2}. \]

\(\blacksquare\)

24.6 Uzayda Doğru ve İki Doğru

Uzayda bir doğru, bir \(P_0(x_0, y_0, z_0)\) noktası ve bir \(v = (a, b, c)\) doğrultmanıyla belirlidir. Bütün sorular bu ikiliyi okumakla başlar.

Tablo 24.8: Uzayda doğru denklemleri
Biçim Denklem Gerekçe
Vektörel \(u = u_0 + \lambda v\) Tanım 10.2
Parametrik \(x = x_0 + \lambda a\), \(y = y_0 + \lambda b\), \(z = z_0 + \lambda c\) Tanım 10.3
Kartezyen \(\dfrac{x - x_0}{a} = \dfrac{y - y_0}{b} = \dfrac{z - z_0}{c}\) Tanım 10.4
İki noktadan \(v = \overrightarrow{P_0P_1}\) Önerme 10.2
İki doğruya dik \(v = v_1 \times v_2\) Önerme 10.3
İki düzlemin arakesiti \(v = n_1 \times n_2\) Teorem 13.1

Doğrultmanın bir bileşeni sıfırsa kartezyen denklemde o kesir yazılmaz, yerine \(x = x_0\) gibi bir eşitlik gelir (Önerme 10.4). Kesirler \(\frac{2x - 1}{4}\) gibi verilmişse önce \(x\)’in katsayısı \(1\) yapılır: \(\frac{x - 1/2}{2}\); doğrultmanın bileşeni \(2\)’dir, \(4\) değil.

İpucuÜç adımda iki doğrunun durumu
  1. \(v_1 \parallel v_2\) mi diye bak.
  2. \(w = \overrightarrow{P_1P_2}\) ile \([v_1, v_2, w]\) karma çarpımını hesapla (Sonuç 11.1).
  3. Karar ver:
    • \(v_1 \nparallel v_2\) ve \([v_1, v_2, w] \neq 0\) ise aykırı; en kısa uzaklık \(\dfrac{\lvert [v_1, v_2, w] \rvert}{\lVert v_1 \times v_2 \rVert}\) (Teorem 11.5).
    • \(v_1 \nparallel v_2\) ve \([v_1, v_2, w] = 0\) ise kesişen; kesim noktası parametrik denklemleri eşitleyerek bulunur.
    • \(v_1 \parallel v_2\) ise \(P_2\), \(d_1\)’in denklemini sağlıyorsa çakışık, sağlamıyorsa paraleldir.

Örnek 24.5 (Aykırı iki doğru arasındaki uzaklık) \(d_1: \dfrac{x - 1}{1} = \dfrac{y}{2} = \dfrac{z + 1}{2}\) ve \(d_2: \dfrac{x - 2}{2} = \dfrac{y - 1}{1} = \dfrac{z - 3}{-2}\) doğrularının durumunu belirleyiniz ve aralarındaki en kısa uzaklığı bulunuz.

Çözüm

Okuma. \(P_1(1, 0, -1)\), \(v_1 = (1, 2, 2)\); \(P_2(2, 1, 3)\), \(v_2 = (2, 1, -2)\). Koordinatlar orantılı olmadığından \(v_1 \nparallel v_2\).

Karma çarpım. \[ v_1 \times v_2 = \big(2(-2) - 2 \cdot 1,\ 2 \cdot 2 - 1(-2),\ 1 \cdot 1 - 2 \cdot 2\big) = (-6, 6, -3), \] \(\lVert v_1 \times v_2 \rVert = \sqrt{36 + 36 + 9} = 9\) ve \(w = \overrightarrow{P_1P_2} = (1, 1, 4)\) ile \[ [v_1, v_2, w] = \langle v_1 \times v_2, w \rangle = -6 + 6 - 12 = -12 \neq 0. \] Doğrular aykırıdır.

Uzaklık. Teorem 11.5 ile en kısa uzaklık \(\frac{12}{9} = \frac{4}{3}\)’tür. Ortak dikmenin ayakları istenseydi Teorem 11.4 sistemi \(\lambda_1 = \frac{11}{9}\), \(\lambda_2 = \frac{5}{9}\) verir; ayaklar arasındaki vektör \(\left(\frac{8}{9}, -\frac{8}{9}, \frac{4}{9}\right)\)’dur ve uzunluğu yine \(\frac{4}{3}\)’tür.

\(\blacksquare\)

Noktanın doğruya uzaklığı ve dikme ayağı. \(\ell = \dfrac{\lVert v \times \overrightarrow{P_0Q} \rVert}{\lVert v \rVert}\) (Teorem 11.2); dikme ayağı \(H = P_0 + \dfrac{\langle \overrightarrow{P_0Q}, v \rangle}{\lVert v \rVert^2}\, v\) (Önerme 11.1). Paralel iki doğru arasındaki uzaklık, birinin bir noktasının ötekine uzaklığıdır.

24.7 Düzlem ve İki Düzlem

Bir düzlem, bir noktası ve bir \(n = (A, B, C)\) normaliyle belirlidir; denklem \(A(x - x_0) + B(y - y_0) + C(z - z_0) = 0\)’dır (Tanım 12.3). Sorunun zor kısmı normali bulmaktır.

Tablo 24.9: Düzlemin normalini bulmak
Verilen Normal \(n\) Gerekçe
Bir doğruya dik doğrunun doğrultmanı \(v\) Tanım 12.1
Bir noktası ve iki doğrultusu \(v_1 \times v_2\) Teorem 12.1
Üç noktası \(P_1, P_2, P_3\) \(\overrightarrow{P_1P_2} \times \overrightarrow{P_1P_3}\) Teorem 12.2
Bir doğru ve dışında bir \(Q\) noktası \(v \times \overrightarrow{P_0Q}\) Teorem 12.1
Kesişen ya da paralel iki doğru \(v_1 \times v_2\); paralelse \(v \times \overrightarrow{P_1P_2}\) Teorem 12.1
İki düzleme dik \(n_1 \times n_2\) Önerme 13.4
Bir düzleme paralel aynı \(n\), yalnız \(D\) değişir Önerme 13.1
Tablo 24.10: İki düzlemin durumu
İki düzlem Koşul Gerekçe
Paralel \(\frac{A_1}{A_2} = \frac{B_1}{B_2} = \frac{C_1}{C_2}\) Önerme 13.1
Çakışık \(\frac{A_1}{A_2} = \frac{B_1}{B_2} = \frac{C_1}{C_2} = \frac{D_1}{D_2}\) Önerme 13.2
Dik \(A_1A_2 + B_1B_2 + C_1C_2 = 0\) Önerme 13.4
Açı \(\cos\theta = \dfrac{\langle n_1, n_2 \rangle}{\lVert n_1 \rVert\, \lVert n_2 \rVert}\) Önerme 13.5
Kesişen arakesit doğrultmanı \(n_1 \times n_2\) Teorem 13.1

Denklemi okuyarak tanımak (Önerme 13.8, Önerme 13.10, Önerme 13.11). \(D = 0\) ise düzlem orijinden geçer. Bir değişken eksikse düzlem o değişkenin eksenine paraleldir (örneğin \(By + Cz + D = 0\), \(X\)-eksenine paralel; \(D = 0\) ise \(X\)-eksenini içerir). İki değişken eksikse koordinat düzlemine paraleldir (\(z = k\), \(XY\)-düzlemine paralel). Bütün katsayılar sıfırdan farklıysa eksen parçaları denklemi \(\frac{x}{a} + \frac{y}{b} + \frac{z}{c} = 1\)’dir, \(a = -\frac{D}{A}\) (Önerme 13.7).

Kısa yollar.

  • Dört nokta aynı düzlemde mi? \([\overrightarrow{AB}, \overrightarrow{AC}, \overrightarrow{AD}] = 0\) mı diye bak (Sonuç 12.1).
  • Arakesit doğrusundan geçen düzlem: \(\mathfrak{D}_1: E_1 = 0\) ve \(\mathfrak{D}_2: E_2 = 0\) ise her \(k\) için \(E_1 + kE_2 = 0\) arakesit doğrusunu içeren bir düzlemdir, çünkü arakesitin her noktasında iki ifade de sıfırdır. İstenen ek koşul (bir noktadan geçmek, bir düzleme dik olmak) \(k\)’yı verir. Bu yol arakesit doğrusunu hiç hesaplamadan sonuca götürür; \(\mathfrak{D}_2\)’nin kendisi bu ailede yoktur, onu ayrıca denemek gerekir.
  • Arakesit doğrusu: \(z = 0\) yazıp kalan iki denklemden bir nokta, \(n_1 \times n_2\)’den doğrultman al (İki Düzlem ve Düzlemin İrdelenmesi).

Örnek 24.6 (İki düzlemin arakesit doğrusu) \(\mathfrak{D}_1: x + y + z - 6 = 0\) ve \(\mathfrak{D}_2: 2x - y + z - 3 = 0\) düzlemlerinin arakesit doğrusunun denklemini bulunuz.

Çözüm

\(n_1 = (1, 1, 1)\) ve \(n_2 = (2, -1, 1)\) orantılı olmadığından düzlemler kesişir. Doğrultman \[ u = n_1 \times n_2 = \big(1 \cdot 1 - 1(-1),\ 1 \cdot 2 - 1 \cdot 1,\ 1(-1) - 1 \cdot 2\big) = (2, 1, -3). \] Bir ortak nokta için \(z = 0\) yazalım: \(x + y = 6\) ve \(2x - y = 3\)’ten \(x = 3\), \(y = 3\) çıkar. Arakesit doğrusu \[ d: \frac{x - 3}{2} = \frac{y - 3}{1} = \frac{z}{-3} \] dür. Denetim: \(\lambda = 1\) için \((5, 4, -3)\) noktası iki denklemi de sağlar: \(5 + 4 - 3 - 6 = 0\) ve \(10 - 4 - 3 - 3 = 0\).

\(\blacksquare\)

Örnek 24.7 (Üç noktadan geçen düzleme uzaklık) \(A(1, 0, 2)\), \(B(3, 1, 1)\) ve \(C(2, -1, 4)\) noktalarından geçen düzlemin \(Q(4, -2, 3)\) noktasına uzaklığını bulunuz.

Çözüm

Üçgenin alanı örneğinde (Örnek 24.4) \(\overrightarrow{AB} \times \overrightarrow{AC} = (1, -5, -3)\) bulundu; bu vektör düzlemin bir normalidir. \(A\)’dan geçen düzlem \[ 1(x - 1) - 5(y - 0) - 3(z - 2) = 0 \iff x - 5y - 3z + 5 = 0 \] dır. \(B\) ve \(C\) de bu denklemi sağlar: \(3 - 5 - 3 + 5 = 0\), \(2 + 5 - 12 + 5 = 0\). Teorem 14.3 ile \[ \ell = \frac{\lvert 4 + 10 - 9 + 5 \rvert}{\sqrt{1 + 25 + 9}} = \frac{10}{\sqrt{35}} = \frac{2\sqrt{35}}{7}. \]

\(\blacksquare\)

24.8 Doğru ile Düzlem, Açılar ve Uzaklıklar

Doğru ile düzlemin durumu tek bir sayıyla, \(\langle n, v \rangle = Aa + Bb + Cc\) ile belirlenir (Teorem 14.1).

İpucuÜç adımda doğru ile düzlemin durumu
  1. Doğrudan \(P_0\) ve \(v\)’yi, düzlemden \(n\)’yi oku; \(\langle n, v \rangle\)’yi hesapla.
  2. \(\langle n, v \rangle \neq 0\) ise kesişirler: \(\lambda = -\dfrac{Ax_0 + By_0 + Cz_0 + D}{\langle n, v \rangle}\)’yı parametrik denklemlere yaz. \(n \parallel v\) ise kesişme diktir.
  3. \(\langle n, v \rangle = 0\) ise doğru düzleme paraleldir: \(P_0\) düzlemi sağlıyorsa doğru düzlemin üzerindedir, sağlamıyorsa düzlemle ortak noktası yoktur.

Örnek 24.8 (Doğru ile düzlemin arakesit noktası) \(d: \dfrac{x - 1}{2} = \dfrac{y + 2}{-1} = \dfrac{z - 3}{1}\) doğrusu ile \(\mathfrak{D}: x + 2y + 2z - 9 = 0\) düzleminin durumunu belirleyiniz; kesişiyorlarsa arakesit noktasını bulunuz.

Çözüm

\(P_0(1, -2, 3)\), \(v = (2, -1, 1)\), \(n = (1, 2, 2)\) ve \(\langle n, v \rangle = 2 - 2 + 2 = 2 \neq 0\); doğru düzlemi keser. \(P_0\) düzlemin sol yanında \(1 - 4 + 6 - 9 = -6\) verir, öyleyse \[ \lambda = -\frac{-6}{2} = 3, \qquad K = (1 + 6,\ -2 - 3,\ 3 + 3) = (7, -5, 6). \] Denetim: \(7 - 10 + 12 - 9 = 0\). Aynı verilerle aralarındaki açı için Teorem 14.2 \(\sin\varphi = \frac{2}{3\sqrt{6}} = \frac{\sqrt{6}}{9}\) verir.

\(\blacksquare\)

Paralellik ve diklik koşulları karıştırılmaya çok elverişlidir. Aşağıdaki tablo hepsini yan yana koyar.

Tablo 24.11: Paralellik, diklik ve açı koşulları
Nesneler Paralel Dik Açı
İki doğru \(v_1 \parallel v_2\) \(\langle v_1, v_2 \rangle = 0\) \(\cos\theta = \frac{\langle v_1, v_2 \rangle}{\lVert v_1 \rVert \lVert v_2 \rVert}\)
İki düzlem \(n_1 \parallel n_2\) \(\langle n_1, n_2 \rangle = 0\) \(\cos\theta = \frac{\langle n_1, n_2 \rangle}{\lVert n_1 \rVert \lVert n_2 \rVert}\)
Doğru ve düzlem \(\langle n, v \rangle = 0\) \(n \parallel v\) \(\sin\varphi = \frac{\lvert \langle n, v \rangle \rvert}{\lVert n \rVert \lVert v \rVert}\)

Gerekçeler: Tanım 10.5, Tanım 10.6, Teorem 11.1, Tanım 13.1, Tanım 13.3, Sonuç 14.1, Tanım 14.3, Teorem 14.2.

Tablo 24.12: Uzayda uzaklık formülleri
Uzaklık Formül Gerekçe
Nokta ile düzlem \(\dfrac{\lvert Ax_0 + By_0 + Cz_0 + D \rvert}{\sqrt{A^2 + B^2 + C^2}}\) Teorem 14.3
Paralel iki düzlem (katsayılar aynı) \(\dfrac{\lvert D_2 - D_1 \rvert}{\sqrt{A^2 + B^2 + C^2}}\) Teorem 14.4
Düzleme paralel doğru ile düzlem doğrunun bir noktasının düzleme uzaklığı Önerme 14.2
Nokta ile doğru \(\dfrac{\lVert v \times \overrightarrow{P_0Q} \rVert}{\lVert v \rVert}\) Teorem 11.2
Aykırı iki doğru \(\dfrac{\lvert [v_1, v_2, \overrightarrow{P_1P_2}] \rvert}{\lVert v_1 \times v_2 \rVert}\) Teorem 11.5
UyarıSık yapılan hatalar
  • Doğru düzleme paralelse doğrultmanı normale diktir; doğru düzleme dikse doğrultmanı normale paraleldir.
  • Doğru ile düzlem arasındaki açıda kosinüs değil sinüs çıkar, çünkü normal düzleme diktir.
  • Paralel düzlemlerin uzaklığında \(D\)’ler ancak \(x\), \(y\), \(z\)’nin katsayıları aynı yapıldıktan sonra çıkarılır: \(x + y + z - 1 = 0\) ile \(2x + 2y + 2z - 1 = 0\)’da önce ikincisi \(2\)’ye bölünür.

24.9 Simetri

Simetrinin bütün soruları aynı fikre dayanır: önce dikme ayağı \(K\) bulunur, sonra \(P' = 2K - P\) yazılır, çünkü \(K\), \(PP'\)’nün orta noktasıdır (Lemma 15.1).

Tablo 24.13: Simetri formülleri
Ayna Hesap Gerekçe
Doğru (\(P_0\), \(v\)) \(\lambda = \dfrac{\langle \overrightarrow{P_0P}, v \rangle}{\lVert v \rVert^2}\), \(K = P_0 + \lambda v\), \(P' = 2K - P\) Teorem 15.1
Düzlem (\(n\)) \(\mu = \dfrac{-2(Ax_1 + By_1 + Cz_1 + D)}{A^2 + B^2 + C^2}\), \(P' = P + \mu n\) Teorem 15.2
\(X\)-, \(Y\)-, \(Z\)-ekseni eksenin koordinatı kalır, öbür ikisi işaret değiştirir Sonuç 15.1
\(XY\)-, \(XZ\)-, \(YZ\)-düzlemi düzleme dik eksenin koordinatı işaret değiştirir Sonuç 15.2
Bir doğrunun düzleme göre simetriği iki noktasının simetriklerinden geçen doğru; doğrultman \(v - \frac{2\langle v, n \rangle}{\langle n, n \rangle}n\) Önerme 15.3
\(f(x, y, z) = 0\) yerinin düzleme göre simetriği \(f\)’de \(x\) yerine \(x - \frac{2A\delta}{N}\), benzerleri Önerme 15.2

Kısa yol. Doğru düzlemi kesiyorsa kesim noktası kendi simetriğidir; simetrik doğru bu noktadan ve tek bir başka noktanın simetriğinden geçer. Böylece iki yerine bir simetri hesabı yeter.

Örnek 24.9 (Bir noktanın düzleme göre simetriği) \(P(4, 2, 0)\) noktasının \(\mathfrak{D}: x + 2y - 2z + 1 = 0\) düzlemine göre simetriğini bulunuz.

Çözüm

Noktayı düzlemin sol yanına yazarsak \(4 + 4 - 0 + 1 = 9\) olur; \(A^2 + B^2 + C^2 = 9\) olduğundan \[ \mu = \frac{-2 \cdot 9}{9} = -2, \qquad P' = (4, 2, 0) - 2(1, 2, -2) = (2, -2, 4). \] Denetim: orta nokta \(K(3, 0, 2)\) düzlemi sağlar (\(3 + 0 - 4 + 1 = 0\)) ve \(\overrightarrow{PP'} = (-2, -4, 4)\) normale paraleldir.

\(\blacksquare\)

24.10 Öteleme ve Döndürme

Koordinat dönüşümlerinde en sık hata, noktayı hareket ettirmek ile eksenleri hareket ettirmeyi karıştırmaktır. Tablo ikisini ayırır.

Tablo 24.14: Öteleme ve döndürme formülleri
Dönüşüm Formül Gerekçe
Eksenleri \(O'(a, b)\)’ye ötelemek \(x = x' + a\), \(y = y' + b\) Teorem 16.4
Noktayı \(O\) etrafında \(\theta\) döndürmek \(x' = x\cos\theta - y\sin\theta\), \(y' = x\sin\theta + y\cos\theta\) Teorem 17.1
Noktayı \(M(h, k)\) etrafında \(\theta\) döndürmek \(x' = (x - h)\cos\theta - (y - k)\sin\theta + h\), \(y' = (x - h)\sin\theta + (y - k)\cos\theta + k\) Teorem 17.2
Eksenleri \(\theta\) döndürmek: yeni koordinatlar \(x' = x\cos\theta + y\sin\theta\), \(y' = -x\sin\theta + y\cos\theta\) Teorem 17.3
Eksenleri \(\theta\) döndürmek: eğrinin yeni denklemi için \(x = x'\cos\theta - y'\sin\theta\), \(y = x'\sin\theta + y'\cos\theta\) Sonuç 17.1
Eğik sistemden dik sisteme \(x = x'\cos\theta + y'\cos(\theta + \alpha)\), \(y = x'\sin\theta + y'\sin(\theta + \alpha)\) Teorem 17.5

Kısa yollar.

  • Eksenleri \(\theta\) kadar döndürmek, noktayı \(-\theta\) kadar döndürmekle aynı koordinatları verir (Önerme 17.2).
  • Bir eğrinin yeni denklemi istenirse denklemde eski koordinatlar yeni koordinatlar cinsinden yerine yazılır; bu yüzden tablonun son iki döndürme satırından ikincisi kullanılır.
  • Uzunluk, açı ve alan ötelemede de dönmede de değişmez (Teorem 16.5, Teorem 17.4); bir sonucu bunlarla denetleyin.
  • Birinci dereceden terimleri yok etmek için öteleme, \(xy\) terimini yok etmek için dönme gerekir.

Örnek 24.10 (Eksenler döndürülünce yeni koordinatlar) Eksenler \(\frac{\pi}{6}\) radyan döndürülüyor. \(P(2\sqrt{3}, 2)\) noktasının yeni sistemdeki koordinatlarını bulunuz.

Çözüm

Teorem 17.3 ile, \(\cos\frac{\pi}{6} = \frac{\sqrt{3}}{2}\) ve \(\sin\frac{\pi}{6} = \frac{1}{2}\) alınarak, \[ x' = 2\sqrt{3} \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} + 2 \cdot \frac{1}{2} = 4, \qquad y' = -2\sqrt{3} \cdot \frac{1}{2} + 2 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} = 0 \] bulunur: \(P(4, 0)\). Sonuç akla uygundur: \(P\)’nin kutupsal açısı \(\frac{\pi}{6}\), uzaklığı \(4\)’tür; yani \(P\) yeni \(X'\)-ekseninin üzerindedir. Uzaklık da korunmuştur: \(\sqrt{12 + 4} = 4\).

\(\blacksquare\)

24.11 Elips, Hiperbol ve Parabol

Üç koniğin öğeleri aynı kalıpla okunur. Aşağıdaki tablo standart konumu verir: elips ve hiperbolde odaklar \(X\)-ekseninde, parabolde \(y^2 = 2px\) ve \(x^2 = 2py\) biçimleri.

Tablo 24.15: Koniklerin standart öğeleri
Öğe Elips (\(a > b > 0\)) Hiperbol Parabol
Denklem \(\dfrac{x^2}{a^2} + \dfrac{y^2}{b^2} = 1\) \(\dfrac{x^2}{a^2} - \dfrac{y^2}{b^2} = 1\) \(y^2 = 2px\) ya da \(x^2 = 2py\)
Bağıntı \(c^2 = a^2 - b^2\) \(c^2 = a^2 + b^2\) \(p\): odak ile doğrultman arası
Odak \((\pm c, 0)\) \((\pm c, 0)\) \(\left(\frac{p}{2}, 0\right)\) ya da \(\left(0, \frac{p}{2}\right)\)
Köşeler \((\pm a, 0)\), \((0, \pm b)\) \((\pm a, 0)\) \(O(0, 0)\)
Dış merkezlik \(e = \frac{c}{a} < 1\) \(e = \frac{c}{a} > 1\) \(e = 1\)
Doğrultmanlar \(x = \pm\frac{a^2}{c}\) \(x = \pm\frac{a^2}{c}\) \(x = -\frac{p}{2}\) ya da \(y = -\frac{p}{2}\)
Odaktan dik kiriş \(\frac{2b^2}{a}\) \(\frac{2b^2}{a}\) \(2p\)
Asimptotlar yok \(y = \pm\frac{b}{a}x\) yok
\((x_0, y_0)\)’da teğet \(\dfrac{x_0x}{a^2} + \dfrac{y_0y}{b^2} = 1\) \(\dfrac{x_0x}{a^2} - \dfrac{y_0y}{b^2} = 1\) \(y_0y = p(x + x_0)\) ya da \(x_0x = p(y + y_0)\)
\(y = mx + n\) teğet ise \(n^2 = a^2m^2 + b^2\) \(n^2 = a^2m^2 - b^2 \neq 0\) \(2mn = p\) (\(y^2 = 2px\))
Değme noktası \(\left(-\frac{a^2m}{n}, \frac{b^2}{n}\right)\) \(\left(-\frac{a^2m}{n}, -\frac{b^2}{n}\right)\) \(\left(\frac{n}{m}, 2n\right)\)
Parametrik \((a\cos\theta, b\sin\theta)\) \((a\sec\theta, b\tan\theta)\) \(\left(\frac{t^2}{2p}, t\right)\)

Gerekçeler: elips için Teorem 18.1, Tanım 18.13, Tanım 18.15, Teorem 18.3, Teorem 18.4, Sonuç 18.1, Teorem 18.7; hiperbol için Tanım 19.7, Teorem 19.3, Önerme 19.6, Tanım 19.12, Teorem 19.4, Teorem 19.5, Sonuç 19.5, Teorem 19.8; parabol için Önerme 20.2, Teorem 20.2, Sonuç 20.1, Sonuç 20.2, Önerme 20.3.

Ek formüller. Elipsin normali \(\frac{a^2x}{x_0} - \frac{b^2y}{y_0} = a^2 - b^2\) (Önerme 18.5), hiperbolün normali \(\frac{a^2x}{x_0} + \frac{b^2y}{y_0} = c^2\) (Önerme 19.5). Elipsin dik teğetleri \(x^2 + y^2 = a^2 + b^2\) Monge çemberi üzerinde kesişir (Teorem 18.6). Odağı kutup alan konik \(r = \frac{ep}{1 - e\cos\theta}\)’dır; burada \(p\) odağın doğrultmana uzaklığıdır (Teorem 20.4).

İpucuÜç adımda genel denklemden koniğin öğeleri
  1. Tam kareye tamamla. \(x\)’li ve \(y\)’li terimleri ayrı ayrı gruplayıp denklemi \(\frac{(x - m_1)^2}{\square} \pm \frac{(y - m_2)^2}{\square} = 1\) ya da \((y - m_2)^2 = k(x - m_1)\) biçimine getir.
  2. Merkezi ya da köşeyi oku. Elipste büyük payda \(a^2\)’dir ve asal eksenin yönünü verir; hiperbolde pozitif terimin paydası \(a^2\)’dir; parabolde \(\lvert k \rvert = 2p\) ve \(k\)’nın işareti açılma yönüdür.
  3. Öğeleri taşı. Tablodaki öğeleri hesapla ve hepsine merkezin (köşenin) koordinatlarını ekle; asimptotlarda \(x\) yerine \(x - m_1\), \(y\) yerine \(y - m_2\) yaz (Önerme 18.4, Önerme 19.4).

Örnek 24.11 (Merkezi kaymış bir hiperbolün öğeleri) \[ 9x^2 - 16y^2 - 36x - 32y - 124 = 0 \] eğrisinin merkezini, odaklarını, dış merkezliğini ve asimptotlarını bulunuz.

Çözüm

Tam kare. \(9(x^2 - 4x) - 16(y^2 + 2y) = 124\) ve \[ 9(x - 2)^2 - 36 - 16(y + 1)^2 + 16 = 124 \iff \frac{(x - 2)^2}{16} - \frac{(y + 1)^2}{9} = 1. \] Bu, merkezi \(M(2, -1)\) olan, asal ekseni \(X\)-eksenine paralel bir hiperboldür; \(a = 4\), \(b = 3\), \(c = \sqrt{16 + 9} = 5\).

Öğeler. Odaklar \((2 \pm 5, -1)\), yani \((7, -1)\) ve \((-3, -1)\); köşeler \((6, -1)\) ve \((-2, -1)\); dış merkezlik \(e = \frac{5}{4}\). Asimptotlar \[ y + 1 = \pm\frac{3}{4}(x - 2) \] doğrularıdır. Gerekirse doğrultmanlar \(x = 2 \pm \frac{16}{5}\) ve odaktan dik kiriş \(\frac{2 \cdot 9}{4} = \frac{9}{2}\)’dir.

\(\blacksquare\)

Örnek 24.12 (Köşesi kaymış bir parabol) \(y^2 - 4y - 8x + 28 = 0\) parabolünün köşesini, odağını ve doğrultmanını bulunuz.

Çözüm

Karesi alınan değişken \(y\)’dir: \((y - 2)^2 - 4 = 8x - 28\), yani \[ (y - 2)^2 = 8(x - 3). \] Köşe \(A(3, 2)\)’dir. \(k = 8 > 0\) olduğundan parabol sağa açılır ve \(2p = 8\), \(p = 4\)’tür. Köşeden asal eksen boyunca \(\frac{p}{2} = 2\) birim gidilerek odak \(F(5, 2)\), ters yönde gidilerek doğrultman \(x = 1\) bulunur. Denetim: parabolün \((5, 6)\) noktası odağa da doğrultmana da \(4\) birim uzaktadır.

\(\blacksquare\)

Örnek 24.13 (Elipsin verilen doğrultudaki teğetleri) \(\dfrac{x^2}{16} + \dfrac{y^2}{9} = 1\) elipsinin \(x - y + 1 = 0\) doğrusuna paralel olan teğetlerini ve değme noktalarını bulunuz.

Çözüm

Paralel doğruların eğimi \(m = 1\)’dir; teğetler \(y = x + n\) biçimindedir. Sonuç 18.1 ile \[ n^2 = a^2m^2 + b^2 = 16 + 9 = 25, \qquad n = \pm 5. \] Teğetler \(y = x + 5\) ve \(y = x - 5\)’tir. Değme noktaları \(\left(-\frac{a^2m}{n}, \frac{b^2}{n}\right)\)’den \[ n = 5:\ \left(-\frac{16}{5}, \frac{9}{5}\right), \qquad n = -5:\ \left(\frac{16}{5}, -\frac{9}{5}\right) \] çıkar. Denetim: \(\frac{256}{25 \cdot 16} + \frac{81}{25 \cdot 9} = \frac{16}{25} + \frac{9}{25} = 1\).

\(\blacksquare\)

UyarıSık yapılan hatalar
  • Elipste \(c^2 = a^2 - b^2\), hiperbolde \(c^2 = a^2 + b^2\)’dir. Hiperbolde \(a\) büyük payda değil, pozitif terimin paydasıdır.
  • Bu kitapta parabolün parametresi \(p\), odak ile doğrultman arasındaki uzaklıktır; odak köşeden \(\frac{p}{2}\) uzaktadır ve \(y^2 = 2px\) biçiminde \(p\), \(x\)’in katsayısının yarısıdır.
  • Hiperbolde asimptota paralel bir doğru (\(m = \pm\frac{b}{a}\)) teğet olamaz; hiperbolü tek noktada keser (Teorem 19.6).

24.12 Genel Konik Denklemini Sınıflandırmak

\[ F(x, y) = a_{11}x^2 + 2a_{12}xy + a_{22}y^2 + 2a_{13}x + 2a_{23}y + a_{33} = 0 \] denkleminin cinsi, dönme ya da öteleme yapmadan, üç sayının işaretinden okunur (Tanım 21.2, Tanım 21.8): \[ d = a_{12}^2 - a_{11}a_{22}, \qquad D = \begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} & a_{13} \\ a_{12} & a_{22} & a_{23} \\ a_{13} & a_{23} & a_{33} \end{vmatrix}, \qquad a_{11} + a_{22}. \]

Tablo 24.16: Genel konik denkleminin sınıflandırılması
\(d\) \(D\) Ek koşul Konik
\(> 0\) \(\neq 0\) Hiperbol
\(> 0\) \(0\) Kesişen iki doğru
\(< 0\) \(\neq 0\) \(D\) ile \(a_{11} + a_{22}\) ters işaretli Elips
\(< 0\) \(\neq 0\) \(D\) ile \(a_{11} + a_{22}\) aynı işaretli Sanal elips (\(\varnothing\))
\(< 0\) \(0\) Tek nokta
\(0\) \(\neq 0\) Parabol
\(0\) \(0\) \(a_{11} + a_{22} > 0\) yapılınca \(a_{33}' < 0\), \(= 0\), \(> 0\) Paralel iki doğru, çakışık iki doğru, \(\varnothing\)

Gerekçeler: Teorem 21.7, Teorem 21.8, Teorem 21.9, Teorem 21.10.

İpucuBeş adımda koniği sınıflandırıp indirgemek
  1. Katsayıları oku. \(a_{12}\), \(a_{13}\), \(a_{23}\) ilgili terimlerin katsayılarının yarısıdır.
  2. Cinsi belirle. \(d\), \(D\) ve \(a_{11} + a_{22}\)’yi hesaplayıp tablodan oku.
  3. Merkezi bul (\(d \neq 0\) ise). \(a_{11}x_0 + a_{12}y_0 = -a_{13}\), \(a_{12}x_0 + a_{22}y_0 = -a_{23}\) sistemini çöz (Lemma 21.1). Merkeze ötelemede birinci dereceden terimler kaybolur ve sabit terim \(a_{33}' = -\frac{D}{d}\) olur (Sonuç 21.5).
  4. Dönme açısını seç. \(a_{11} = a_{22}\) ise \(\theta = \frac{\pi}{4}\); değilse \(\tan 2\theta = \dfrac{2a_{12}}{a_{11} - a_{22}}\), \(0 < 2\theta < \pi\) (Teorem 21.2).
  5. İndirgenmiş biçimi yaz. Yeni kare katsayıları \(t^2 - (a_{11} + a_{22})t - d = 0\)’ın kökleridir (Sonuç 21.2) ve \(d \neq 0\) ise denklem \(a_{11}'x''^2 + a_{22}'y''^2 = \frac{D}{d}\) olur (Teorem 21.6).

Örnek 24.14 (Dönmüş ve ötelenmiş bir elips) \[ 5x^2 + 4xy + 8y^2 - 6x + 12y - 27 = 0 \] koniğinin cinsini belirleyiniz ve indirgenmiş denklemini bulunuz.

Çözüm

Katsayılar. \(a_{11} = 5\), \(a_{12} = 2\), \(a_{22} = 8\), \(a_{13} = -3\), \(a_{23} = 6\), \(a_{33} = -27\).

Cins. \(d = 4 - 40 = -36 < 0\) olduğundan konik eliptiktir. \[ D = \begin{vmatrix} 5 & 2 & -3 \\ 2 & 8 & 6 \\ -3 & 6 & -27 \end{vmatrix} = -1296 \] ve \(a_{11} + a_{22} = 13 > 0\); \(D\) ile iz ters işaretli olduğundan konik bir elipstir.

Merkez. \(5x_0 + 2y_0 = 3\) ve \(2x_0 + 8y_0 = -6\) sisteminden \(x_0 = 1\), \(y_0 = -1\) çıkar. Merkeze ötelemede sabit terim \(-\frac{D}{d} = -\frac{1296}{36} = -36\)’dır; Sonuç 21.5 ile doğrudan da \(-3 - 6 - 27 = -36\) çıkar.

Dönme. \(\tan 2\theta = \frac{4}{5 - 8} = -\frac{4}{3}\), dolayısıyla \(\cos 2\theta = -\frac{3}{5}\), \(\cos\theta = \frac{1}{\sqrt{5}}\), \(\sin\theta = \frac{2}{\sqrt{5}}\). \(-d = 36\) olduğundan kare katsayıları \(t^2 - 13t + 36 = 0\)’ın kökleri \(9\) ve \(4\)’tür; \(a_{12} = 2 > 0\) olduğundan \(a_{11}' = 9\), \(a_{22}' = 4\).

İndirgenmiş biçim. \(\frac{D}{d} = \frac{-1296}{-36} = 36\) ile \[ 9x''^2 + 4y''^2 = 36 \iff \frac{x''^2}{4} + \frac{y''^2}{9} = 1. \] Elipsin merkezi \((1, -1)\)’dir; asal ekseni \(y''\)-ekseni doğrultusundadır ve yarı eksenleri \(3\) ile \(2\)’dir.

\(\blacksquare\)

Kısa yollar.

  • Hangi kök \(a_{11}'\)? Dördüncü adımdaki \(\theta\) için Teorem 21.1 ve Teorem 21.2 eşitliklerinden \[ 2a_{12}(a_{11}' - a_{22}') = \big((a_{11} - a_{22})^2 + 4a_{12}^2\big)\sin 2\theta > 0 \] çıkar. Yani \(a_{12} > 0\) ise \(a_{11}'\) büyük kök, \(a_{12} < 0\) ise küçük köktür. Böylece dönme formüllerini denkleme yazmadan indirgenmiş biçim bulunur.
  • Açının kosinüsü ve sinüsü: \(\cos 2\theta\)’nın işareti \(\tan 2\theta\)’nınkiyle aynıdır; sonra \(\cos\theta = \sqrt{\frac{1 + \cos 2\theta}{2}}\), \(\sin\theta = \sqrt{\frac{1 - \cos 2\theta}{2}}\).
  • Ezberlemeden işaret: \(d\)’nin işareti, terim katsayılarıyla yazılan \(B^2 - 4AC\)’nin işaretiyle aynıdır (\(B = 2a_{12}\)).
  • Karma terim yoksa dönmeye gerek yoktur; tam kareye tamamlamak yeter (Önerme 21.1).

24.13 Yüzeyler

Bir ikinci derece yüzeyi tanımak için tam kareye tamamlandıktan sonra kare terimlerin işaretleri sayılır ve birinci dereceden bir değişken kalıp kalmadığına bakılır.

Tablo 24.17: İkinci derece yüzeyler
Standart denklem Yüzey Tanıma \(z = k\) izleri
\(\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} + \frac{z^2}{c^2} = 1\) Elipsoid üç kare de \(+\) elips (\(\lvert k \rvert < c\))
\(\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} - \frac{z^2}{c^2} = 1\) Tek kanatlı hiperboloid bir \(-\); eksen o değişkenin ekseni her \(k\) için elips
\(\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} - \frac{z^2}{c^2} = 1\) İki kanatlı hiperboloid iki \(-\); eksen \(+\) terimin ekseni \(x = k\) izleri elips (\(\lvert k \rvert > a\))
\(\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = \frac{z^2}{c^2}\) Eliptik koni sağ taraf sıfır elips, \(k = 0\)’da nokta
\(\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = z\) Eliptik paraboloid iki kare aynı işaretli, bir değişken birinci dereceden elips (\(k > 0\))
\(-\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = z\) Hiperbolik paraboloid iki kare zıt işaretli, bir değişken birinci dereceden hiperbol, \(k = 0\)’da kesişen iki doğru
\(f(x, y) = 0\) Silindir bir değişken hiç yok hep aynı eğri

Gerekçeler: Tanım 23.8, Tanım 23.11, Tanım 23.12, Tanım 23.10, Tanım 23.9, Tanım 23.13, Önerme 23.1.

Silindir, koni ve dönel yüzey denklemleri.

  • Dönel yüzey: \(xy\)-düzlemindeki \(G(x, y^2) = 0\) eğrisi \(X\)-ekseni etrafında döndürülürse \(y^2\) yerine \(y^2 + z^2\) yazılır (Önerme 23.2). Genel kural: dönme ekseninin değişkeni kalır, öbür değişkenin karesi iki değişkenin karelerinin toplamı olur. Örneğin \(y = x^2\), \(Y\)-ekseni etrafında döndürülünce \(y = x^2 + z^2\) paraboloidi çıkar.
  • Silindir: dayanak eğrisi \(\Gamma(t)\), doğrultman \(v\) ise \(P = \Gamma(t) + \lambda v\) (Teorem 23.1). Koni: tepe \(T\) ise \(P = (1 - \lambda)\Gamma(t) + \lambda T\) (Teorem 23.2). Kartezyen denklem için önce \(\lambda\) bir denklemden çekilir, sonra \(t\) bir trigonometrik özdeşlikle (\(\cos^2 t + \sin^2 t = 1\)) yok edilir.

Örnek 24.15 (Tam kareye tamamlayarak bir yüzeyi tanımak) \[ x^2 - 4y^2 + z^2 - 2x - 16y + 6z - 10 = 0 \] denklemiyle verilen yüzeyi tanıyınız.

Çözüm

Her değişkenin terimlerini tam kareye tamamlayalım: \[ \begin{aligned} &(x - 1)^2 - 1 - 4\big((y + 2)^2 - 4\big) + (z + 3)^2 - 9 - 10 = 0\\[1mm] &\quad\iff (x - 1)^2 - 4(y + 2)^2 + (z + 3)^2 = 4. \end{aligned} \] İki yanı \(4\)’e bölüp \(X = x - 1\), \(Y = y + 2\), \(Z = z + 3\) ötelemesini yaparsak \[ \frac{X^2}{4} - \frac{Y^2}{1} + \frac{Z^2}{4} = 1 \] olur. Tek bir eksi işaret vardır; yüzey, merkezi \((1, -2, -3)\) olan ve ekseni \(Y\)-eksenine paralel olan tek kanatlı bir hiperboloiddir. \(Y\)-eksenine dik izler (\(y = k\)) \(X^2 + Z^2 = 4 + 4(k + 2)^2\) çemberleridir.

\(\blacksquare\)

Bu sayfadaki yöntemlerin ayrıntılı gerekçeleri ve daha fazla örnek için Müfredat ve Giriş sayfasından ilgili bölüme gidilebilir.