---
title: "Transpozisyonlar ve Alterne Grup"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/permutasyon-gruplari/transpozisyonlar-ve-alterne-grup
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 5e486d10d7579a32f12cff00f0205e60c70d77c4
---
# 11  Transpozisyonlar ve Alterne Grup

Devreler substitüsyonun anatomisini verdi; şimdi devreleri de en küçük yapı taşına indiriyoruz: yalnızca iki elemanı takas eden **transpozisyonlar**. Her substitüsyon transpozisyonların çarpımıdır — ama bu ayrılış tek türlü değildir. Bölümün derin sonucu, yine de değişmeyen bir şeyin olduğudur: kullanılan transpozisyon sayısının *tek mi çift mi* olduğu. Bu görünmez imza, $S_n$’yi tam ortadan ikiye böler ve yarısından $A_n$ alterne grubunu çıkarır.

## 11.1 Transpozisyonlara Ayrılış

**Tanım 11.1 (Transpozisyon)** Uzunluğu $2$ olan $(i\,j)$ devresine bir **transpozisyon** denir: $i$ ile $j$ yer değiştirir, geri kalan her şey sabit kalır.

**Teorem 11.1 (Transpozisyonlara Ayrılış)** Her substitüsyon, bir takım transpozisyonların çarpımı olarak gösterilebilir.

İspat

Her substitüsyon yabancı devrelerin çarpımı olduğundan, her *devrenin* transpozisyonlara ayrılabildiğini göstermek yeterlidir. Doğrudan doğrulanabilen özdeşlik şudur:

$$(a_1\,a_2\,a_3\,\dots\,a_{k-1}\,a_k) = (a_1\,a_k)(a_1\,a_{k-1})\cdots(a_1\,a_3)(a_1\,a_2)$$

Sağ tarafta önce en sağdaki çarpan uygulanır: $a_1 \mapsto a_2$ ve sonraki transpozisyonlar $a_2$’ye dokunmaz; $a_2 \mapsto a_1 \mapsto a_3$ ve sonrakiler $a_3$’e dokunmaz; böyle sürer ve $a_k \mapsto a_1$ ile devre kapanır. $k$ uzunluğundaki devre böylece $k - 1$ transpozisyonun çarpımıdır.

$\blacksquare$

Bu gösteriliş tek türlü **değildir**: $(i\,j)^2 = I$ olduğundan çarpımın herhangi bir yerine bir transpozisyonun karesi sokulabilir. Örneğin $S_7$’de

$$S = (1\,4\,3)(2\,6\,5\,7) = (1\,3)(1\,4)(2\,7)(2\,5)(2\,6) = (1\,3)(1\,4)(2\,3)(2\,3)(2\,7)(2\,5)(2\,6)$$

Beş transpozisyonluk yazılış yedi transpozisyonluğa uzatıldı — ama dikkat: $5$ de $7$ de *tek* sayı. Bu bir rastlantı değildir.

## 11.2 Tek ve Çift Substitüsyonlar

**Teorem 11.2 (Tekliğin-Çiftliğin Değişmezliği)** Bir substitüsyon ne şekilde transpozisyonların çarpımı olarak gösterilirse gösterilsin, çarpımdaki transpozisyonların sayısı ya daima tektir ya daima çifttir.

**Tanım 11.2 (Tek ve Çift Substitüsyon)** Çift (tek) sayıda transpozisyonun çarpımı olarak gösterilebilen substitüsyona **çift (tek) substitüsyon** denir.

Tanımın hemen görülen sonuçları:

- $I = (1\,2)(1\,2)$ olduğundan identik substitüsyon çifttir.
- $k$ uzunluğundaki devre $k - 1$ transpozisyonun çarpımı olduğundan, **uzunluğu çift olan devre tek, uzunluğu tek olan devre çift substitüsyondur**.
- Çarpımda sayılar toplanır: iki çift ya da iki tek substitüsyonun çarpımı çift; bir tekle bir çiftin çarpımı tektir.

**Örnek 11.1 (Teklik-Çiftlik Belirleme)** $S_7$’de aşağıdaki substitüsyonları yabancı devrelere ayırıp tek mi çift mi olduklarını belirleyiniz:

$$S = (1\,2\,3\,4)(5\,6\,7)(2\,6\,1)(4\,7), \qquad T = (1\,2\,3\,4\,5)(6\,7)(1\,3\,5\,7)(1\,6)$$

$$U = (1\,4)(1\,2\,3)(4\,5)(1\,4)$$

Çözüm

**$S$:** Çarpımı sağdan sola izleyerek (önce en sağdaki çarpan) her elemanın yörüngesini çıkaralım: $1 \mapsto 3$, $3 \mapsto 4$, $4 \mapsto 5$, $5 \mapsto 6$, $6 \mapsto 2$, $2 \mapsto 7$, $7 \mapsto 1$. Yani

$$S = (1\,3\,4\,5\,6\,2\,7)$$

Uzunluğu $7$ (tek sayı) olan devre **çift** substitüsyondur ($6$ transpozisyon).

**$T$:** Aynı yöntemle $1 \mapsto 7$, $7 \mapsto 2$, $2 \mapsto 3$, $3 \mapsto 1$ ve $4 \mapsto 5$, $5 \mapsto 6$, $6 \mapsto 4$:

$$T = (1\,7\,2\,3)(4\,5\,6)$$

Dörtlü devre tek ($3$ transpozisyon), üçlü devre çifttir ($2$ transpozisyon); çarpım **tek** substitüsyondur.

**$U$:** Çarpanları yine sağdan sola uygulayalım. $1$: en sağdaki $(1\,4)$ ile $1 \mapsto 4$, sonra $(4\,5)$ ile $4 \mapsto 5$, kalan çarpanlar $5$’e dokunmaz — $1 \mapsto 5$. $5$: $(4\,5)$ ile $5 \mapsto 4$, en soldaki $(1\,4)$ ile $4 \mapsto 1$ — $5 \mapsto 1$. $2$: yalnız $(1\,2\,3)$ dokunur — $2 \mapsto 3$. $3$: $(1\,2\,3)$ ile $3 \mapsto 1$, sonra $(1\,4)$ ile $1 \mapsto 4$ — $3 \mapsto 4$. $4$: en sağdaki $(1\,4)$ ile $4 \mapsto 1$, $(1\,2\,3)$ ile $1 \mapsto 2$ — $4 \mapsto 2$. Yani

$$U = (1\,5)(2\,3\,4)$$

Transpozisyon tek, üçlü devre çift; çarpım **tek** substitüsyondur.

Aynı sonuçlara yabancı ayrılış yapmadan da ulaşılabilirdi: verilen çarpanların her birinin tekliği-çiftliği bellidir. $S$ için tek$\cdot$çift$\cdot$çift$\cdot$tek $=$ çift; $T$ için çift$\cdot$tek$\cdot$tek$\cdot$tek $=$ tek; $U$ için tek$\cdot$çift$\cdot$tek$\cdot$tek $=$ tek.

$\blacksquare$

## 11.3 Alterne Grup

**Teorem 11.3 (Çift Substitüsyonlar Alt Grup Oluşturur)** $S_n$’nin bütün çift substitüsyonlarından oluşan $A_n$ kümesi, $S_n$’nin bir alt grubudur.

İspat

$I$ çift olduğundan $A_n \neq \varnothing$’dir. İki çift substitüsyonun çarpımı çift olduğundan $A_n$ çarpmaya göre kapalıdır. $S_n$ sonlu bir grup olduğundan, sonlu gruplarda alt grup ölçütü gereği kapalılık yeterlidir: $A_n \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} S_n$.

$\blacksquare$

**Tanım 11.3 (Alterne Grup)** $S_n$’nin çift substitüsyonlardan oluşan $A_n$ alt grubuna **$n$. dereceden alterne grup** denir.

**Teorem 11.4 (Tek ve Çift Substitüsyonlar Eşit Sayıdadır)** $n > 1$ için $S_n$’deki tek ve çift substitüsyonlar aynı sayıdadır; dolayısıyla

$$|A_n| = \frac{n!}{2}$$

İspat

$S = (1\,2)$ sabit bir transpozisyon (tek substitüsyon) olsun ve

$$f : A_n \to S_n - A_n, \qquad f(T) = ST$$

fonksiyonunu tanımlayalım. $T$ çiftken $ST$ tektir; yani $f$ gerçekten $S_n - A_n$’ye gider ve iyi tanımlıdır.

*$f$ birebirdir:* $ST_1 = ST_2$ ise grupta sadeleştirmeyle $T_1 = T_2$.

*$f$ üzerinedir:* $U$ tek bir substitüsyon olsun. $T = SU$ çift substitüsyondur ($tek \cdot tek$) ve $S^2 = I$ olduğundan

$$f(T) = S(SU) = S^2 U = U$$

Sonlu $A_n$ kümesini $S_n - A_n$ üzerine birebir resmeden fonksiyon bulduğumuzdan iki küme aynı sayıda elemana sahiptir; toplamları $n!$ olduğundan her biri $\frac{n!}{2}$ elemanlıdır.

$\blacksquare$

**Örnek 11.2 (Küçük Alterne Gruplar)** $A_2 = \{I\}$.

$S_3 = \{I, (1\,2), (1\,3), (2\,3), (1\,2\,3), (1\,3\,2)\}$ içinde üçlü devreler çift, transpozisyonlar tektir:

$$A_3 = \{I, (1\,2\,3), (1\,3\,2)\}, \qquad |A_3| = \frac{3!}{2} = 3$$

$S_4$’ün $24$ elemanından çift olanlar: identik, sekiz üçlü devre ve üç ikili-ikili çarpım:

$$A_4 = \{I,\ (1\,2\,3), (1\,2\,4), (1\,3\,2), (1\,3\,4), (1\,4\,2), (1\,4\,3), (2\,3\,4), (2\,4\,3),$$

$$(1\,2)(3\,4),\ (1\,3)(2\,4),\ (1\,4)(2\,3)\}$$

$|A_4| = \frac{4!}{2} = 12$’dir. (Transpozisyonlar ve dörtlü devreler tektir; $S_4 - A_4$’ü onlar oluşturur.)

NotKlein’ın dörtlü grubu

$A_4$’ün içindeki

$$V = \{I,\ (1\,2)(3\,4),\ (1\,3)(2\,4),\ (1\,4)(2\,3)\}$$

alt kümesi çarpmaya göre kapalıdır (iki farklı çift-transpozisyonun çarpımı üçüncüsünü verir) ve dolayısıyla $A_4$’ün bir alt grubudur. Birimden farklı her elemanının karesi birimdir; yani $V$, dördüncü mertebeden iki grup tipinden birincisinin — **Klein tipi** grubun — somut bir örneğidir ve **Klein’ın dörtlü grubu** diye anılır. $V$ komutatiftir.

Simetrik ve alterne gruplar, sonlu grup teorisinin ana laboratuvarıdır; ilerleyen bölümlerin örneklerinde sürekli onlara döneceğiz. Şimdi yönümüzü yeniden genel teoriye çeviriyoruz: bir grubun bir elemanının ürettiği en küçük alt grup nedir ve tek elemanla üretilen gruplar nasıl sınıflandırılır? — [doğurulan alt gruplar](../devresel-gruplar/dogurulan-alt-gruplar.md).
