---
title: "Transformasyonlar ve Simetrik Grup"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/permutasyon-gruplari/permutasyon-gruplari
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: ebb660ec2c22af3beede49119e88f045838f552b
---
# 9  Transformasyonlar ve Simetrik Grup

Soyut grup kavramı tarihte önce permütasyonlarla ortaya çıktı: bir kümenin elemanlarını kendi aralarında yeniden dizen eşlemeler, bileşke işlemiyle doğal bir grup oluşturur. Bu bölümde önce keyfî bir kümenin transformasyonlar grubunu kuruyor, sonra sonlu kümelere inerek $n$. dereceden simetrik grup $S_n$’yi tanımlıyoruz. $S_n$, bu dersin en çok iş görecek örnek grubudur: komutatif olmayan ilk gruplarımız da buradan çıkacak.

## 9.1 Transformasyonlar Grubu

**Tanım 9.1 (Transformasyon)** $M \neq \varnothing$ bir küme olsun. $M$’yi kendi *üzerine* birebir resmeden bir fonksiyona $M$’nin bir **transformasyonu** denir.

**Teorem 9.1 (Transformasyonlar Grubu)** $M \neq \varnothing$ kümesinin bütün transformasyonlarından oluşan $\widetilde{M}$ kümesi, fonksiyonların bileşke işlemine göre bir gruptur.

İspat

$I_M : M \to M$, $m \mapsto m$ identik fonksiyonu $M$’yi kendi üzerine birebir resmettiğinden $I_M \in \widetilde{M}$: küme boş değildir.

**Kapalılık.** $f, g \in \widetilde{M}$ ise $fg$ (önce $g$, sonra $f$) yine birebir ve üzerinedir: birebirlik, $f(g(x)) = f(g(y))$ eşitliğinden önce $f$’nin sonra $g$’nin birebirliğiyle $x = y$ çıkmasından; üzerinelik, her $z \in M$ için önce $f(u) = z$ olan $u$’nun, sonra $g(x) = u$ olan $x$’in bulunmasından görülür.

**Asosyatiflik.** Her $m \in M$ için

$$\big((fg)h\big)(m) = (fg)\big(h(m)\big) = f\Big(g\big(h(m)\big)\Big) = f\big((gh)(m)\big) = \big(f(gh)\big)(m)$$

İki fonksiyon her noktada çakıştığından eşittir.

**Birim eleman.** Her $m$ için $(I_M f)(m) = I_M(f(m)) = f(m)$ ve $(f I_M)(m) = f(m)$; birim eleman $I_M$’dir.

**Ters eleman.** $f \in \widetilde{M}$ birebir ve üzerine olduğundan ters fonksiyonu $f^{-1}$ vardır ve $f^{-1}$ de $M$’yi kendi üzerine birebir resmeder: $f^{-1} \in \widetilde{M}$. Her $m$ için

$$(f^{-1} f)(m) = f^{-1}\big(f(m)\big) = m = I_M(m)$$

ve benzer biçimde $f f^{-1} = I_M$’dir.

O hâlde $\langle \widetilde{M}, \cdot \rangle$ bir gruptur.

$\blacksquare$

**Tanım 9.2 (Transformasyonlar Grubu)** Yukarıdaki $\widetilde{M}$ grubuna $M$ kümesinin **transformasyonlar grubu** denir.

## 9.2 Substitüsyonlar ve $S_n$

**Tanım 9.3 (Substitüsyon (Permütasyon))** $M$ sonlu bir küme ise transformasyon sözcüğü yerine **substitüsyon** veya **permütasyon** sözcüğü kullanılır. $n$ elemanlı bir kümenin bir transformasyonuna **$n$. dereceden bir substitüsyon** denir.

Elemanları $1, 2, \dots, n$ ile numaralayalım. $j$’yi $i_j$’ye götüren $S$ substitüsyonu iki satırlı biçimde yazılır:

$$S = \begin{pmatrix} 1 & 2 & \cdots & n \\ i_1 & i_2 & \cdots & i_n \end{pmatrix}$$

Üst satırda argümanlar, alt satırda resimleri durur: $S(j) = i_j$.

**Tanım 9.4 (Simetrik Grup)** Bütün $n$. dereceden substitüsyonların (transformasyonlar grubu teoremine göre) bileşkeye göre oluşturdukları gruba **$n$. dereceden simetrik grup** denir ve $S_n$ ile gösterilir.

$S_n$ ile hesap yaparken şu kurallar geçerlidir:

- **Birim:** $I = \begin{pmatrix} 1 & 2 & \cdots & n \\ 1 & 2 & \cdots & n \end{pmatrix}$
- **Çarpım:** $ST$ bileşkesi “önce $T$, sonra $S$” demektir: $(ST)(m) = S\big(T(m)\big)$.
- **Ters:** $S$’nin satırları yer değiştirilir (ve istenirse sütunlar üst satıra göre yeniden sıralanır):

$$S^{-1} = \begin{pmatrix} i_1 & i_2 & \cdots & i_n \\ 1 & 2 & \cdots & n \end{pmatrix}$$

- **Mertebe:** $|S_n| = n!$’dir; çünkü alt satır, $1, \dots, n$’nin $n!$ permütasyonundan herhangi biri olabilir.
- Bir substitüsyon $n!$ ayrı biçimde yazılabilir: sütunların sırası önemsizdir, örneğin $\begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 3 & 1 & 2 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 2 & 1 & 3 \\ 1 & 3 & 2 \end{pmatrix}$.

**Örnek 9.1 (İlk Üç Simetrik Grup)** $|S_1| = 1! = 1$: $S_1 = \{I\}$.

$|S_2| = 2! = 2$: $S_2 = \left\{ I,\ \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 1 \end{pmatrix} \right\}$.

$|S_3| = 3! = 6$:

$$S_3 = \left\{ \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 1 & 2 & 3 \end{pmatrix}, \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 1 & 3 & 2 \end{pmatrix}, \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 2 & 1 & 3 \end{pmatrix}, \right.$$

$$\left. \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 2 & 3 & 1 \end{pmatrix}, \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 3 & 1 & 2 \end{pmatrix}, \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 3 & 2 & 1 \end{pmatrix} \right\}$$

## 9.3 $S_n$ Komutatif Değildir

$n > 2$ için $S_n$ komutatif değildir. Bunu $S_3$’te bir çiftle görelim:

$$S = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 1 & 3 & 2 \end{pmatrix}, \qquad T = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 2 & 3 & 1 \end{pmatrix}$$

$ST$ için önce $T$, sonra $S$ uygulanır: $1 \mapsto 2 \mapsto 3$, $2 \mapsto 3 \mapsto 2$, $3 \mapsto 1 \mapsto 1$; $TS$ için önce $S$: $1 \mapsto 1 \mapsto 2$, $2 \mapsto 3 \mapsto 1$, $3 \mapsto 2 \mapsto 3$. Yani

$$ST = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 3 & 2 & 1 \end{pmatrix} \neq \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 2 & 1 & 3 \end{pmatrix} = TS$$

$n \geq 3$ için aynı çift ($1, 2, 3$ üzerinde çalışan, gerisini sabit bırakan iki substitüsyon) her $S_n$’de komutatifliği bozar.

**Örnek 9.2 ($S_7$’de Hesap Pratiği)** $S_7$’de

$$S = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 \\ 7 & 3 & 1 & 6 & 2 & 4 & 5 \end{pmatrix}, \qquad T = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 \\ 3 & 2 & 1 & 7 & 5 & 4 & 6 \end{pmatrix}$$

veriliyor. $ST$, $TS$, $S^2$, $T^2$, $S^{-1}$, $T^{-1}$ substitüsyonlarını bulunuz.

Çözüm

**$ST$:** Her $m$ için önce $T$, sonra $S$: $1 \mapsto 3 \mapsto 1$, $2 \mapsto 2 \mapsto 3$, $3 \mapsto 1 \mapsto 7$, $4 \mapsto 7 \mapsto 5$, $5 \mapsto 5 \mapsto 2$, $6 \mapsto 4 \mapsto 6$, $7 \mapsto 6 \mapsto 4$:

$$ST = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 \\ 1 & 3 & 7 & 5 & 2 & 6 & 4 \end{pmatrix}$$

**$TS$:** Önce $S$, sonra $T$: $1 \mapsto 7 \mapsto 6$, $2 \mapsto 3 \mapsto 1$, $3 \mapsto 1 \mapsto 3$, $4 \mapsto 6 \mapsto 4$, $5 \mapsto 2 \mapsto 2$, $6 \mapsto 4 \mapsto 7$, $7 \mapsto 5 \mapsto 5$:

$$TS = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 \\ 6 & 1 & 3 & 4 & 2 & 7 & 5 \end{pmatrix}$$

($ST \neq TS$ olduğuna dikkat edin.)

**$S^2$:** $S$’yi iki kez uygula: $1 \mapsto 7 \mapsto 5$, $2 \mapsto 3 \mapsto 1$, $3 \mapsto 1 \mapsto 7$, $4 \mapsto 6 \mapsto 4$, $5 \mapsto 2 \mapsto 3$, $6 \mapsto 4 \mapsto 6$, $7 \mapsto 5 \mapsto 2$:

$$S^2 = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 \\ 5 & 1 & 7 & 4 & 3 & 6 & 2 \end{pmatrix}$$

**$T^2$:** $1 \mapsto 3 \mapsto 1$, $2 \mapsto 2$, $3 \mapsto 1 \mapsto 3$, $4 \mapsto 7 \mapsto 6$, $5 \mapsto 5$, $6 \mapsto 4 \mapsto 7$, $7 \mapsto 6 \mapsto 4$:

$$T^2 = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 \\ 1 & 2 & 3 & 6 & 5 & 7 & 4 \end{pmatrix}$$

**$S^{-1}$:** Satırları yer değiştirip sütunları sırala: $S$’de $7 \mapsto 5$ olduğundan $S^{-1}$’de $5 \mapsto 7$ olur, vb.:

$$S^{-1} = \begin{pmatrix} 7 & 3 & 1 & 6 & 2 & 4 & 5 \\ 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 \\ 3 & 5 & 2 & 6 & 7 & 4 & 1 \end{pmatrix}$$

**$T^{-1}$:**

$$T^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 \\ 3 & 2 & 1 & 6 & 5 & 7 & 4 \end{pmatrix}$$

$\blacksquare$

İki satırlı gösterim hesap için işlevsel ama hantal: yedi sütunun dördü yerinde saymış olabilir. Bir sonraki bölümde substitüsyonların gerçek anatomisini açığa çıkaran çok daha ekonomik bir dil kuracağız: [devreler](../permutasyon-gruplari/devreler.md).
