---
title: "Devreler"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/permutasyon-gruplari/devreler
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 980b6914936e11a3bdf36f474160c0e813794528
---
# 10  Devreler

İki satırlı gösterim, bir substitüsyonun ne yaptığını satır satır söyler ama *nasıl bir hareket* olduğunu göstermez. Bu bölümün ana fikri, her substitüsyonun elemanları halkalar hâlinde döndürdüğüdür: $2 \to 4 \to 6 \to 2$ gibi kapalı yörüngeler. Bu yörüngelere devre diyeceğiz ve her substitüsyonun ortak elemanı olmayan devrelerin çarpımı olarak *tek türlü* yazılabildiğini göreceğiz. Devre dili, çarpım, kuvvet ve ters hesaplarını birkaç satırlık işe indirger.

## 10.1 Devre Kavramı

**Tanım 10.1 (Devre)** $S \in S_n$ ve $a$, $S$’nin yerinden oynattığı bir eleman olsun. $S$; $a$’yı $S(a)$’ya, $S(a)$’yı $S^2(a)$’ya, … götürür. Uygun bir $k \in \mathbb{N}$ için

$$S^k(a) = a$$

oluyorsa (böyle en küçük $k$’yı alalım) ve $S$; $a, S(a), S^2(a), \dots, S^{k-1}(a)$ dışındaki elemanların hepsini sabit bırakıyorsa, $S$’ye **$k$ uzunluğunda bir devre** denir ve

$$S = \big(a,\ S(a),\ S^2(a),\ \dots,\ S^{k-1}(a)\big)$$

ile gösterilir: parantezdeki her eleman bir sağındakine, sonuncusu da baştakine gider.

Gösterimle ilgili iki not:

- Devre, elemanlarının dairesel kaydırılmasıyla değişmez: $(2\,4\,6\,7\,3) = (4\,6\,7\,3\,2) = (6\,7\,3\,2\,4) = \cdots$ Hangi elemandan başladığımız önemsizdir; önemli olan dönüş sırasıdır.
- Uzunluğu $1$ olan “devreler” — yani $S(a) = a$ diyen $(a)$ parantezleri — devre sayılmaz; sabit elemanlar yazılmaz.

**Örnek 10.1 (Devre Tanıma)** $S = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 & 8 \\ 1 & 4 & 2 & 6 & 5 & 7 & 3 & 8 \end{pmatrix} \in S_8$ substitüsyonuna bakalım. $1, 5, 8$ sabittir; öbür elemanlar tek bir yörünge çizer:

$$2 \mapsto 4 \mapsto 6 \mapsto 7 \mapsto 3 \mapsto 2$$

O hâlde $S$, $5$ uzunluğunda bir devredir:

$$S = (2\,4\,6\,7\,3) = (4\,6\,7\,3\,2) = (6\,7\,3\,2\,4) = (7\,3\,2\,4\,6) = (3\,2\,4\,6\,7)$$

## 10.2 Yabancı Devrelere Ayrılış

**Tanım 10.2 (Yabancı Devreler)** Hiçbir ortak elemanı bulunmayan devrelere **yabancı devreler** denir. Örneğin $(1\,2\,3)$ ile $(4\,7\,6\,5)$ yabancıdır.

**Teorem 10.1 (Yabancı Devrelere Ayrılış)** Her substitüsyon, bir takım yabancı devrelerin çarpımı olarak gösterilebilir; devrelerin sırasından vazgeçildiği takdirde bu gösteriliş tek türlü belirlidir.

İspatın fikri, uygulamadaki tarifin kendisidir: yerinden oynayan bir elemandan başlayıp yörüngesi kapanana dek izleyin — bu bir devredir; sonra henüz kullanılmamış bir elemandan yeni bir yörünge başlatın. Yörüngeler ya çakışır ya hiç kesişmez; bu da tekliği verir.

**Örnek 10.2 (Ayrılış Örnekleri)** $$\begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 & 8 \\ 3 & 6 & 4 & 7 & 2 & 5 & 1 & 8 \end{pmatrix} = (1\,3\,4\,7)(2\,6\,5)$$

çünkü $1 \mapsto 3 \mapsto 4 \mapsto 7 \mapsto 1$ ve $2 \mapsto 6 \mapsto 5 \mapsto 2$; $8$ sabittir. Benzer biçimde

$$\begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 & 8 \\ 4 & 5 & 2 & 8 & 3 & 6 & 1 & 7 \end{pmatrix} = (1\,4\,8\,7)(2\,5\,3)$$

Identik substitüsyon hiçbir elemanı oynatmadığından ayrılışı boş çarpımdır; $S_n$’de $I = (1)(2)\cdots(n)$ diye de yazılır.

## 10.3 Devrelerle Hesap Kuralları

Yabancı ayrılışın gücü, dört pratik kuraldan gelir:

1.  **Yabancı devreler komutatiftir:** $D_1 D_2 = D_2 D_1$ — her biri diğerinin elemanlarını sabit bıraktığından sıra fark etmez. (Yabancı *olmayan* devrelerin çarpımı genel olarak komutatif değildir.)

2.  **Kuvvet, devre içinde öteleme demektir:** yabancı devrelere ayrılmış $S$’nin $k$. kuvvetini almak için her devrenin içinde her elemanı $k$ adım ileri götürmek yeterlidir; devreler birbirine karışmaz:

$$S = D_1 D_2 \cdots D_r \implies S^k = D_1^k D_2^k \cdots D_r^k$$

3.  **$m$ uzunluğundaki devrenin $m$. kuvveti birimdir:** $(a_1 a_2 \dots a_m)^m = I$; her eleman tam tur atar.

4.  **Ters, devreyi tersten okumaktır:**

$$\big(a_1\,a_2\,a_3\,\dots\,a_k\big)^{-1} = \big(a_1\,a_k\,a_{k-1}\,\dots\,a_2\big)$$

ve yabancı devrelerin komutatifliği sayesinde $S = D_1 \cdots D_r$ için $S^{-1} = D_1^{-1} \cdots D_r^{-1}$’dir.

**Örnek 10.3 (Bir Devrenin Bütün Kuvvetleri)** $(1\,2\,3\,4\,5\,6) \in S_6$ devresinin kuvvetlerini hesaplayalım; $k$. kuvvet, her elemanı devre içinde $k$ adım öteler:

$$(1\,2\,3\,4\,5\,6)^2 = (1\,3\,5)(2\,4\,6), \qquad (1\,2\,3\,4\,5\,6)^3 = (1\,4)(2\,5)(3\,6)$$

$$(1\,2\,3\,4\,5\,6)^4 = (1\,5\,3)(2\,6\,4), \qquad (1\,2\,3\,4\,5\,6)^5 = (1\,6\,5\,4\,3\,2), \qquad (1\,2\,3\,4\,5\,6)^6 = I$$

Uzunluk $6$ çift olduğundan ara kuvvetlerde devre küçük parçalara kırılıyor; $5$. kuvvet ise tersten okunmuş devredir: $(1\,2\,3\,4\,5\,6)^5 = (1\,2\,3\,4\,5\,6)^{-1}$.

**Örnek 10.4 ($S_8$’de Devrelerle Hesap)** $S_8$’de

$$S = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 & 8 \\ 3 & 4 & 7 & 1 & 6 & 2 & 8 & 5 \end{pmatrix}, \qquad T = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 & 7 & 8 \\ 8 & 5 & 7 & 6 & 1 & 3 & 4 & 2 \end{pmatrix}$$

substitüsyonlarının, ayrıca $S^{-1}$, $T^{-1}$, $ST$ ve $TS$’nin yabancı devrelere ayrılışlarını bulunuz; $S^2$ ile $T^3$’ü hesaplayınız.

Çözüm

**$S$:** $1 \mapsto 3 \mapsto 7 \mapsto 8 \mapsto 5 \mapsto 6 \mapsto 2 \mapsto 4 \mapsto 1$ — tek büyük yörünge:

$$S = (1\,3\,7\,8\,5\,6\,2\,4)$$

**$T$:** $1 \mapsto 8 \mapsto 2 \mapsto 5 \mapsto 1$ ve $3 \mapsto 7 \mapsto 4 \mapsto 6 \mapsto 3$:

$$T = (1\,8\,2\,5)(3\,7\,4\,6)$$

**Tersler:** Devreler tersten okunur:

$$S^{-1} = (1\,4\,2\,6\,5\,8\,7\,3), \qquad T^{-1} = (1\,5\,2\,8)(3\,6\,4\,7)$$

**$ST$** (önce $T$, sonra $S$): $1 \mapsto 8 \mapsto 5$, $5 \mapsto 1 \mapsto 3$, $3 \mapsto 7 \mapsto 8$, $8 \mapsto 2 \mapsto 4$, $4 \mapsto 6 \mapsto 2$, $2 \mapsto 5 \mapsto 6$, $6 \mapsto 3 \mapsto 7$, $7 \mapsto 4 \mapsto 1$:

$$ST = (1\,5\,3\,8\,4\,2\,6\,7)$$

**$TS$** (önce $S$, sonra $T$): $1 \mapsto 3 \mapsto 7$, $7 \mapsto 8 \mapsto 2$, $2 \mapsto 4 \mapsto 6$, $6 \mapsto 2 \mapsto 5$, $5 \mapsto 6 \mapsto 3$, $3 \mapsto 7 \mapsto 4$, $4 \mapsto 1 \mapsto 8$, $8 \mapsto 5 \mapsto 1$:

$$TS = (1\,7\,2\,6\,5\,3\,4\,8)$$

**$S^2$:** $8$’li devrede herkes iki adım ilerler; sıra $1, 3, 7, 8, 5, 6, 2, 4$ olduğundan

$$S^2 = (1\,7\,5\,2)(3\,8\,6\,4)$$

**$T^3$:** $4$ uzunluğundaki devrenin küpü, tersidir ($D^3 = D^{-1}$, çünkü $D^4 = I$):

$$T^3 = (1\,8\,2\,5)^3 (3\,7\,4\,6)^3 = (1\,5\,2\,8)(3\,6\,4\,7)$$

$\blacksquare$

**Örnek 10.5 ($S_6$’da Devrelerle Hesap)** $S_6$’da

$$S = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 \\ 1 & 6 & 5 & 4 & 3 & 2 \end{pmatrix}, \qquad T = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 & 5 & 6 \\ 5 & 3 & 6 & 2 & 4 & 1 \end{pmatrix}$$

için $S$, $T$, $ST$, $TS$, $S^2$, $T^2$, $S^{-1}$, $T^{-1}$, $(ST)^{-1}$, $(TS)^{-1}$’in yabancı devrelere ayrılışlarını bulunuz.

Çözüm

**$S = (2\,6)(3\,5)$** ($1$ ve $4$ sabit); **$T = (1\,5\,4\,2\,3\,6)$**.

**$ST$** (önce $T$): $1 \mapsto 5 \mapsto 3$, $3 \mapsto 6 \mapsto 2$, $2 \mapsto 3 \mapsto 5$, $5 \mapsto 4 \mapsto 4$, $4 \mapsto 2 \mapsto 6$, $6 \mapsto 1 \mapsto 1$:

$$ST = (1\,3\,2\,5\,4\,6)$$

**$TS$** (önce $S$): $1 \mapsto 1 \mapsto 5$, $5 \mapsto 3 \mapsto 6$, $6 \mapsto 2 \mapsto 3$, $3 \mapsto 5 \mapsto 4$, $4 \mapsto 4 \mapsto 2$, $2 \mapsto 6 \mapsto 1$:

$$TS = (1\,5\,6\,3\,4\,2)$$

**Kuvvetler:** Transpozisyonların karesi birimdir:

$$S^2 = (2\,6)^2 (3\,5)^2 = I$$

$T^2$’de altılı devrenin herkesi iki adım ilerler; sıra $1, 5, 4, 2, 3, 6$:

$$T^2 = (1\,4\,3)(5\,2\,6) = (1\,4\,3)(2\,6\,5)$$

**Tersler:** $S^{-1} = (2\,6)(3\,5) = S$; öbürleri devrenin tersten okunuşudur:

$$T^{-1} = (1\,6\,3\,2\,4\,5), \qquad (ST)^{-1} = (1\,6\,4\,5\,2\,3), \qquad (TS)^{-1} = (1\,2\,4\,3\,6\,5)$$

$\blacksquare$

Devre dili elimizde: artık her substitüsyon, yapısını açık eden standart bir biçimde yazılabiliyor. Sıradaki adım, devreleri de en küçük parçalarına — iki elemanlı takaslara — kırmak. Bu kırılım, substitüsyonların “tek” ve “çift” diye ikiye ayrılmasını ve $S_n$’nin en ünlü alt grubunu getirecek: [transpozisyonlar ve alterne grup](../permutasyon-gruplari/transpozisyonlar-ve-alterne-grup.md).
