---
title: "Lagrange Teoremi"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/kalan-siniflari/lagrange-teoremi
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 4feabf8dc3186790b2c0e76b7668e7b8d85d2d43
---
# 19  Lagrange Teoremi

Sonlu grup teorisinin ilk büyük teoremine geldik. Kalan sınıfları $G$’yi eşit boyutlu ayrık parçalara böldüğüne göre, $G$’nin mertebesi parça boyutunun tam katı olmalıdır: **alt grubun mertebesi, grubun mertebesini böler.** Bu tek cümle, sonlu grupların iskeletini belirler — hangi mertebeden alt grup ya da eleman *olamayacağını* hesap yapmadan söyler. Bölümün sonunda teoremin dört klasik sonucunu çıkarıyoruz; asal mertebeli grupların tam sınıflandırması bunlardan biridir.

## 19.1 Teorem ve İspatı

**Teorem 19.1 (Lagrange Teoremi)** Sonlu bir $G$ grubunun her $H$ alt grubunun mertebesi, $G$’nin mertebesini böler:

$$|H| \,\Big|\, |G|$$

İspat

$|G| = N$ ve $|H| = n$ olsun. $G$ sonlu olduğundan $H$’ye göre birbirinden farklı sol kalan sınıflarının sayısı da sonludur; bu sayıya $j$ diyelim ve her sınıftan birer temsilci $a_1, a_2, \dots, a_j$ seçelim. Her eleman bir sınıfta bulunduğundan ve farklı sınıflar ayrık olduğundan

$$G = a_1 H \cup a_2 H \cup \cdots \cup a_j H, \qquad a_{i_1} H \cap a_{i_2} H = \varnothing \ (i_1 \neq i_2)$$

Ayrık birleşimin eleman sayısı, parçaların eleman sayılarının toplamıdır; her sınıf $|H| = n$ elemanlı olduğundan

$$N = \underbrace{n + n + \cdots + n}_{j \text{ tane}} = j \cdot n$$

O hâlde $n \mid N$’dir.

$\blacksquare$

## 19.2 İndeks

İspattaki $j$ sayısı kendi başına önemlidir:

**Teorem 19.2 (Sol ve Sağ Sınıf Sayıları Eşittir)** Sonlu $G$ grubunun $H$’ye göre birbirinden farklı sol kalan sınıflarının sayısı, birbirinden farklı sağ kalan sınıflarının sayısına eşittir.

İspat

Lagrange ispatındaki sayma soldan $N = j n$ verdi; aynı sayma sağ sınıflarla yapılırsa $N = j' n$ bulunur. İkisinden $j = j' = N/n$ çıkar.

$\blacksquare$

**Tanım 19.1 (İndeks)** $G$’nin $H$’ye göre birbirinden farklı sol (eşdeğer olarak sağ) kalan sınıflarının sayısına **$H$’nin $G$ içindeki indeksi** denir ve $[G : H]$ ile gösterilir. Sonlu grupta

$$|G| = [G : H] \cdot |H|, \qquad [G : H] = \frac{|G|}{|H|}$$

Ayrıca bölmelemedeki temsilcilerden biri her zaman $1_G$ seçilebilir: $G = H \cup a_2 H \cup \cdots \cup a_j H$.

**Örnek 19.1 ($S_3$’te İndeks)** Önceki bölümde $S_3$’ü $H = \{I, (1\,2)\}$’ye göre bölmelemiştik: üç sol sınıf, üç sağ sınıf. Gerçekten

$$[S_3 : H] = \frac{|S_3|}{|H|} = \frac{6}{2} = 3$$

## 19.3 Lagrange Teoreminin Sonuçları

**Sonuç 19.1 (Eleman Mertebesi Grup Mertebesini Böler)** Sonlu bir $G$ grubunun her $a$ elemanının mertebesi, $G$’nin mertebesini böler.

İspat

$|a| = n$ olsun. Eleman mertebesi tanımı gereği $|\langle a \rangle| = n$’dir ve $\langle a \rangle \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$’dir; Lagrange teoreminden $n \mid |G|$.

$\blacksquare$

**Sonuç 19.2 ($a^{|G|} = 1_G$)** $G$ sonlu bir grup ve $|G| = N$ ise her $a \in G$ için $a^N = 1_G$’dir.

İspat

$|a| = n$ diyelim; önceki sonuçtan $n \mid N$, yani $N = n t$ olacak bir $t \in \mathbb{N}$ vardır. $a^n = 1_G$ olduğundan

$$a^N = a^{nt} = (a^n)^t = 1_G^t = 1_G$$

$\blacksquare$

NotSayılar teorisiyle bağ

$G = \mathbb{Z}_p^{*}$ ($p$ asal) alınırsa $|G| = p - 1$ ve son sonuç, sayılar teorisinden tanıdık **Fermat’nın küçük teoremi** olur: $p \nmid a$ için $a^{p-1} \equiv 1 \pmod{p}$. Grup teorisi, bu teoremi tek satırlık bir özel duruma indirger.

**Sonuç 19.3 (Asal Mertebeli Gruplar Devreseldir)** Mertebesi asal olan her grup devreseldir.

İspat

$|G| = p$ asal ve $a \in G - \{1_G\}$ olsun. $|a|$, $p$’yi böler: $|a| = 1$ veya $|a| = p$. $a \neq 1_G$ olduğundan $|a| \neq 1$’dir; o hâlde $|a| = p$ ve

$$\langle a \rangle \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G, \qquad |\langle a \rangle| = p = |G| \implies G = \langle a \rangle = \{1_G, a, a^2, \dots, a^{p-1}\}$$

$G$ devreseldir; üstelik birimden farklı her elemanı bir doğuraydır.

$\blacksquare$

Bu sonuç, küçük mertebeli grupların sınıflandırmasındaki gözlemlerimizi açıklar ve genişletir: mertebesi $2, 3, 5, 7, \dots$ olan gruplar zorunlu olarak devreseldir — mertebe $4$’te iki tip çıkmasının nedeni, $4$’ün asal olmamasıdır.

## 19.4 Bir Uygulama: Tersinin Doğru Olmadığı

**Örnek 19.2 (Alt Grupları Devresel Olan Grup Devresel Olmayabilir)** “Devresel grubun her alt grubu devreseldir” teoreminin tersi doğru mudur? Yani kendisinden farklı bütün alt grupları devresel olan bir grup devresel olmak zorunda mıdır?

Çözüm

Hayır. $S_3$ bir karşı örnektir. $H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} S_3$ ve $H \neq S_3$ olsun. Lagrange teoreminden $|H| \in \{1, 2, 3\}$’tür:

- $|H| = 1$ ise $H = \{I\} = \langle I \rangle$ devreseldir.
- $|H| = 2$ veya $3$ ise mertebe asaldır; asal mertebeli her grup devreseldir.

Demek ki $S_3$’ün kendisinden farklı her alt grubu devreseldir. Ama $S_3$ devresel değildir: devresel gruplar komutatiftir, oysa

$$(1\,2)(1\,3) = (1\,3\,2) \neq (1\,2\,3) = (1\,3)(1\,2)$$

$\blacksquare$

Lagrange teoremi “alt grup mertebesi böler” der; ama *tersini söylemez*: $|G|$’nin her böleni için o mertebeden bir alt grup bulunacağının garantisi yoktur. (Devresel gruplarda bu garanti vardı; genel gruplarda örneğin $A_4$’ün mertebesi $12$ olduğu hâlde $6$. mertebeden alt grubu yoktur.)

Kalan sınıflarının hikâyesi burada bitmiyor. $S_3$ örneğinde sol ve sağ bölmelemelerin *farklı* çıktığını gördük; bazı alt gruplar içinse ikisi çakışır. Bu özel alt gruplar — normal alt gruplar — kalan sınıflarının kendilerinin bir grup oluşturmasına izin verir ve bizi bölüm gruplarına götürür: [normal alt gruplar](../bolum-gruplari/normal-alt-gruplar.md).
