---
title: "Komplekslerle Hesap"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/kalan-siniflari/komplekslerle-hesap
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 5ebf3c4299d9609f3b7d8643f3d9ffc9008f61b1
---
# 17  Komplekslerle Hesap

Grup teorisinin bundan sonraki büyük adımları — kalan sınıfları, Lagrange teoremi, bölüm grupları — elemanlarla değil *elemanlardan oluşan kümelerle* hesap yapmayı gerektirir. Bu bölümde o hesabın gramerini kuruyoruz: iki alt kümenin çarpımı, bir alt kümenin tersi ve bu işlemlerin cebiri. Bölümün yıldız sonucu, iki alt grubun çarpımının ne zaman yine alt grup olduğunu söyleyen $HK = KH$ ölçütüdür.

## 17.1 Kompleks Kavramı

**Tanım 17.1 (Kompleks)** Bir $G$ grubunun boş olmayan bir alt kümesine $G$’nin bir **kompleksi** denir.

**Tanım 17.2 (Komplekslerin Çarpımı)** $A$ ve $B$, $\langle G, \cdot \rangle$ grubunun iki kompleksi olsun. $A$ ile $B$’nin (bu sıradaki) çarpımı

$$A \cdot B = \{a \cdot b \in G : a \in A,\ b \in B\} \subseteq G$$

kompleksdir. $A = \{a\}$ tek elemanlıysa $\{a\} B$ yerine kısaca $aB$; $B = \{b\}$ tek elemanlıysa $Ab$ yazılır:

$$aB = \{a \cdot b : b \in B\}, \qquad Ab = \{a \cdot b : a \in A\}$$

Kompleks çarpımının temel dil bilgisi:

- **Asosyatiflik:** $(A \cdot B) \cdot C = A \cdot (B \cdot C)$ — çünkü elemanlar düzeyinde $(ab)c = a(bc)$’dir.
- **Komutatif grupta:** $A \cdot B = B \cdot A$ — her $ab$ çarpımı $ba$ olarak da yazılır.
- **Komutatif olmayan grupta** genel olarak $A \cdot B \neq B \cdot A$’dır; ama eşitlik *bazı* çiftlerde yine de sağlanabilir. Örneğin $S_3$’te $A = \{I, (1\,2\,3), (1\,3\,2)\}$ ve $B = \{(1\,2), (1\,3)\}$ alınırsa çarpımlar tek tek hesaplandığında

$$A \cdot B = \{(1\,2), (1\,3), (2\,3)\} = B \cdot A$$

bulunur — iki çarpım da $S_3$’ün bütün transpozisyonlarının kümesidir. Önemli nokta: $AB = BA$ eşitliği, *eleman eleman* değişme demek değildir; iki kümenin küme olarak çakışması demektir.

**Tanım 17.3 (Kompleksin Tersi)** $A$ kompleksinin bütün elemanlarının terslerinden oluşan komplekse $A$’nın **tersi** denir:

$$A^{-1} = \{a^{-1} \in G : a \in A\}$$

Uyarı$A \cdot A^{-1}$ birim kompleks değildir

$A$ en az iki elemanlıysa $A \cdot A^{-1} \neq \{1_G\}$’dir: çarpım kümesinde $a a^{-1} = 1_G$’lerin yanı sıra $a \neq b$ için $a b^{-1} \neq 1_G$ çarpımları da bulunur. Kompleks tersi, eleman tersinin bire bir kopyası değildir.

**Teorem 17.1 (Kompleks Tersinin Kuralları)** $A, B$, bir $G$ grubunun kompleksleri olsun.

1.  $(A^{-1})^{-1} = A$
2.  $(A \cdot B)^{-1} = B^{-1} \cdot A^{-1}$

İspat

İki kural da eleman düzeyindeki $(a^{-1})^{-1} = a$ ve $(ab)^{-1} = b^{-1} a^{-1}$ kurallarının kümelere yansımasıdır. Örneğin 2) için: $(AB)^{-1}$’in tipik elemanı $(ab)^{-1} = b^{-1} a^{-1}$’dir ve $b^{-1} \in B^{-1}$, $a^{-1} \in A^{-1}$ olduğundan bu eleman $B^{-1} A^{-1}$’dedir; tersine $B^{-1} A^{-1}$’in tipik elemanı $b^{-1} a^{-1} = (ab)^{-1} \in (AB)^{-1}$’dir.

$\blacksquare$

## 17.2 Alt Grup Ölçütlerinin Kompleks Dili

Alt grup ölçütlerimiz kompleks diliyle tek satırlık koşullara dönüşür. $H$, $G$’nin bir kompleksi olsun:

- $H$ alt gruptur $\iff$ $H \cdot H \subseteq H$ ve $H^{-1} \subseteq H$.
- $G$ **sonlu** ise: $H$ alt gruptur $\iff$ $H \cdot H \subseteq H$.
- $H$ alt gruptur $\iff$ $H \cdot H^{-1} \subseteq H$.

Bunlar sırasıyla iki koşullu, sonlu ve tek koşullu ölçütlerin yeniden yazılışıdır. Alt gruplar için kapsamalar aslında eşitliğe döner:

**Örnek 17.1 (Alt Gruplarda $H^{-1} = H$ ve $H \cdot H = H$)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup olsun. $G^{-1} = G$ ve $G \cdot G = G$ olduğunu gösteriniz. (Aynı akıl yürütme her $H$ alt grubu için $H^{-1} = H$ ve $H \cdot H = H$ verir.)

Çözüm

**$G^{-1} = G$:** Her $g^{-1}$ yine $G$’de olduğundan $G^{-1} \subseteq G$’dir. Tersine her $g \in G$ için $g = (g^{-1})^{-1}$ yazılabilir ve $g^{-1} \in G$ olduğundan $g \in G^{-1}$’dir: $G \subseteq G^{-1}$.

**$G \cdot G = G$:** Kapalılıktan $G \cdot G \subseteq G$’dir. Tersine her $g \in G$ için $g = g \cdot 1_G \in G \cdot G$’dir: $G \subseteq G \cdot G$.

$\blacksquare$

## 17.3 İki Alt Grubun Çarpımı

**Teorem 17.2 ($HK$ Ne Zaman Alt Gruptur?)** $H$ ve $K$, bir $G$ grubunun iki alt grubu olsun. $H \cdot K$ kompleksinin $G$’nin bir alt grubu olması için gerek ve yeter koşul

$$H \cdot K = K \cdot H$$

olmasıdır.

İspat

**Gereklik.** $HK$ alt grup olsun. Alt gruplar kendi terslerine eşit olduğundan ve kompleks tersi kuralıyla

$$H K = (H K)^{-1} = K^{-1} H^{-1} = K H$$

Son adımda $H$ ile $K$’nin alt grup olarak $H^{-1} = H$, $K^{-1} = K$ eşitlikleri kullanıldı.

**Yeterlik.** $HK = KH$ olsun; iki koşullu kompleks ölçütünü denetleyelim.

*Çarpıma kapalılık:*

$$(HK)(HK) = H(KH)K = H(HK)K = (HH)(KK) = HK$$

Ortadaki adımda hipotez, sonrakinde asosyatiflik ve $HH = H$, $KK = K$ eşitlikleri kullanıldı; sonuç $\subseteq$ yerine doğrudan eşitlik verdi.

*Terslere kapalılık:*

$$(HK)^{-1} = K^{-1} H^{-1} = K H = H K$$

İki koşul sağlandığından $HK \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$’dir.

$\blacksquare$

Komutatif gruplarda $HK = KH$ bedava sağlandığından *iki alt grubun çarpımı daima alt gruptur*. Komutatif olmayan gruplarda ise koşul gerçekten kısıtlayıcıdır; örneğin $S_3$’te $H = \{I, (1\,2)\}$ ve $K = \{I, (1\,3)\}$ için

$$HK = \{I, (1\,3), (1\,2), (1\,3\,2)\}$$

dört elemanlıdır; ama $4 \nmid 6$ olduğundan (bir sonraki bölümlerde kanıtlayacağımız Lagrange teoremi gereği) $S_3$’ün dört elemanlı alt grubu olamaz — nitekim $KH = \{I, (1\,2), (1\,3), (1\,2\,3)\} \neq HK$’dır.

## 17.4 Toplamsal Yazış

$\langle G, + \rangle$ komutatif grubunda kompleks işlemleri toplamsal yazılır:

$$A + B = \{a + b : a \in A,\ b \in B\}, \qquad -A = \{-a : a \in A\}$$

ve kurallar aynen taşınır: $(A + B) + C = A + (B + C)$; $A + B = B + A$; $-(-A) = A$; $-(A + B) = (-A) + (-B)$. Alt grup ölçütü: $H$ alt gruptur $\iff H + (-H) \subseteq H$.

Son bir gözlem, ileride sık kullanılacak: $A = B$ ise her $g \in G$ için $gA = gB$ ve $Ag = Bg$’dir; $A \subseteq B$ ise $gA \subseteq gB$ ve $Ag \subseteq Bg$’dir. (Elemanlara $g$ ile çarpma uygulamak kümeleri aynı biçimde dönüştürür.)

Kompleks hesabı kurulduğuna göre onu asıl amacına koşabiliriz: bir alt grubun $aH$ biçimindeki ötelemeleri, grubu birbirine denk parçalara diler. Bu dilimleme — kalan sınıfları — sonlu grup teorisinin en güçlü teoremine götüren yoldur: [kalan sınıfları](../kalan-siniflari/kalan-siniflari.md).
