---
title: "Bir Alt Gruba Göre Kalan Sınıfları"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/kalan-siniflari/kalan-siniflari
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 10232e257004484c63ad347479f00b67fe827f61
---
# 18  Bir Alt Gruba Göre Kalan Sınıfları

Modüler aritmetikte $\mathbb{Z}$’yi $m$’nin katlarına göre sınıflara ayırmıştık: $a \equiv b \pmod{m}$, yani $a - b$ kümesi $m\mathbb{Z}$ alt grubunda. Bu bölüm aynı fikri keyfî bir gruba taşır: $H$ alt grubu verilince “$a^{-1}b \in H$” bağıntısı $G$’yi **kalan sınıflarına** böler. Sınıfların iki altın özelliği — ya çakışırlar ya ayrıktırlar, ve hepsi aynı büyüklüktedir — bir sonraki bölümde Lagrange teoremini tek hamlede verecek.

## 18.1 Soldan ve Sağdan Eşdeğerlik

**Tanım 18.1 (Soldan ve Sağdan Eşdeğerlik)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup, $H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$ ve $a, b \in G$ olsun.

$$a^{-1} \cdot b \in H$$

ise “$a$, $b$’ye $H$ alt grubuna göre **soldan eşdeğerdir**” denir ve $a \underset{\text{sol}}{\sim} b\ (H)$ yazılır;

$$a \cdot b^{-1} \in H$$

ise “$a$, $b$’ye $H$’ye göre **sağdan eşdeğerdir**” denir ve $a \underset{\text{sağ}}{\sim} b\ (H)$ yazılır.

**Teorem 18.1 (Eşdeğerlikler Denklik Bağıntısıdır)** $\underset{\text{sol}}{\sim}$ ve $\underset{\text{sağ}}{\sim}$ bağıntıları $G$’de birer eşdeğerlik (denklik) bağıntısıdır.

İspat

Soldan eşdeğerlik için üç koşulu denetleyelim; sağdan eşdeğerlik tamamen benzerdir.

**Yansıma:** $H$ alt grup olduğundan $1_G \in H$’dir; her $a$ için $a^{-1} a = 1_G \in H$, yani $a \sim a$.

**Simetri:** $a \sim b$ ise $a^{-1} b \in H$’dir; $H$ terslere kapalı olduğundan

$$(a^{-1} b)^{-1} = b^{-1} a \in H \implies b \sim a$$

**Geçişme:** $a \sim b$ ve $b \sim c$ ise $a^{-1}b \in H$ ve $b^{-1}c \in H$’dir; $H$ çarpmaya kapalı olduğundan

$$(a^{-1} b)(b^{-1} c) = a^{-1} (b b^{-1}) c = a^{-1} c \in H \implies a \sim c$$

$\blacksquare$

**Tanım 18.2 (Kalan Sınıfları)** $\underset{\text{sol}}{\sim}$ eşdeğerlik bağıntısının $G$’de belirttiği denklik sınıflarına **$G$’nin $H$ alt grubuna göre sol kalan sınıfları**; $\underset{\text{sağ}}{\sim}$’ın belirttiği sınıflara **sağ kalan sınıfları** denir.

## 18.2 Sınıfların Kompleks Biçimi

Soyut denklik sınıfları, kompleks çarpımıyla son derece somut bir biçim alır:

**Teorem 18.2 (Sol Kalan Sınıfı $= aH$)** $G$’nin $H$’ye göre bir sol kalan sınıfı, $a$ bu sınıfın herhangi bir elemanı olmak üzere, $G$’nin $aH$ kompleksi ile çakışır.

İspat

$K_a = \{b \in G : b \underset{\text{sol}}{\sim} a\}$, $a$’nın sınıfı olsun. Simetriden $b \sim a \iff a \sim b$ olduğuna dikkat ederek

$$b \in K_a \iff a^{-1} b \in H \iff \exists\, h \in H: \ a^{-1} b = h$$

$$\iff \exists\, h \in H: \ b = a h \iff b \in aH$$

O hâlde $K_a = aH$’dir.

$\blacksquare$

**Teorem 18.3 (Sağ Kalan Sınıfı $= Ha$)** Benzer biçimde, $a$’nın sağ kalan sınıfı $Ha$ kompleksi ile çakışır: $b \underset{\text{sağ}}{\sim} a \iff b a^{-1} \in H \iff b \in Ha$.

İki hızlı gözlem:

- $H$’nin kendisi hem bir sol hem bir sağ kalan sınıfıdır: $H = 1_G H = H 1_G$.
- $a \in aH$’dir ($a = a \cdot 1_G$); her eleman kendi sınıfının içindedir.

**Sonuç 18.1 (Sınıflar Ya Eşit Ya Ayrıktır)** $aH$ ve $bH$ gibi iki sol kalan sınıfı ya birbirinin aynıdır ya da tamamen ayrıktır:

$$aH = bH \qquad \text{veya} \qquad aH \cap bH = \varnothing$$

Aynısı sağ kalan sınıfları için de geçerlidir.

İspat

Kalan sınıfları bir denklik bağıntısının sınıflarıdır; denklik sınıfları kümeyi ayrık parçalara böler.

$\blacksquare$

## 18.3 Bütün Sınıflar Aynı Kuvvettedir

**Teorem 18.4 (Sınıfların Eş Kuvvetliliği)** $aH$ ve $bH$ gibi iki sol kalan sınıfı aynı kuvvettedir (aralarında birebir ve üzerine bir eşleme vardır); aynısı sağ kalan sınıfları için de geçerlidir.

İspat

Önce her sınıfın $H$ ile eş kuvvette olduğunu görelim:

$$\varphi_a : H \to aH, \qquad h \mapsto a h$$

*İyi tanımlıdır:* $h_1 = h_2 \implies a h_1 = a h_2$. *Üzerinedir:* $aH$’nin tipik elemanı zaten $ah$ biçimindedir. *Birebirdir:* $a h_1 = a h_2$ ise grupta sadeleştirmeyle $h_1 = h_2$.

O hâlde $H$ ile $aH$ eş kuvvettedir ve $\varphi_a^{-1} : aH \to H$, $ah \mapsto h$ de birebir-üzerinedir. İki sınıf için

$$\varphi_b \circ \varphi_a^{-1} : aH \to bH, \qquad a h \mapsto b h$$

bileşkesi, birebir-üzerine iki fonksiyonun bileşkesi olarak birebir ve üzerinedir: $aH$ ile $bH$ eş kuvvettedir.

$\blacksquare$

**Sonuç 18.2 (Sonlu Durumda Eleman Sayısı)** $|H| = n$ ise her $aH$ sol kalan sınıfının ve her $Ha$ sağ kalan sınıfının eleman sayısı da $n$’dir.

## 18.4 Somut Bir Bölmeleme

**Örnek 18.1 ($S_3$’ün ${I, (1,2)}$’ye Göre Sınıfları)** $S_3$’ün $H = \{I, (1\,2)\}$ alt grubuna göre sol ve sağ kalan sınıflarını bulunuz.

Çözüm

**Sol sınıflar.** $H$’nin kendisi bir sınıftır. $H$’de olmayan $(1\,3)$ ile

$$(1\,3)H = \{(1\,3),\ (1\,3)(1\,2)\} = \{(1\,3),\ (1\,2\,3)\}$$

($(1\,3)(1\,2)$: önce $(1\,2)$, sonra $(1\,3)$ uygulanır — $1 \mapsto 2$, $2 \mapsto 1 \mapsto 3$, $3 \mapsto 1$; sonuç $(1\,2\,3)$.) Henüz sınıfı çıkmamış $(2\,3)$ ile

$$(2\,3)H = \{(2\,3),\ (2\,3)(1\,2)\} = \{(2\,3),\ (1\,3\,2)\}$$

Altı eleman üçe bölündü:

$$S_3 = H \cup (1\,3)H \cup (2\,3)H$$

**Sağ sınıflar.** Aynı temsilcilerle

$$H(1\,3) = \{(1\,3),\ (1\,2)(1\,3)\} = \{(1\,3),\ (1\,3\,2)\}$$

$$H(2\,3) = \{(2\,3),\ (1\,2)(2\,3)\} = \{(2\,3),\ (1\,2\,3)\}$$

$$S_3 = H \cup H(1\,3) \cup H(2\,3)$$

Dikkat: $(1\,3)H \neq H(1\,3)$’tür — sol ve sağ bölmelemeler *farklı* parçalamalardır. (Sınıf sayıları yine de eşit çıktı; bunun bir rastlantı olmadığını bir sonraki bölümde göreceğiz.)

$\blacksquare$

Elimizde artık kusursuz bir dilimleme var: $G$, her biri $|H|$ elemanlı, ikişer ikişer ayrık sınıfların birleşimidir. Sonlu gruplar için bunun tek satırlık ama çığır açıcı bir sonucu vardır: [Lagrange teoremi](../kalan-siniflari/lagrange-teoremi.md).
