---
title: "Homomorfi ve İzomorfi"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/homomorfi/homomorfi-ve-izomorfi
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: b61ab991f8bc6466769ce0b8043be5482013c71b
---
# 23  Homomorfi ve İzomorfi

Cebirsel yapılar arasında önemli olan fonksiyonlar, işlemi işleme taşıyanlardır: $\varphi(a \circ b) = \varphi(a) * \varphi(b)$. Böyle bir fonksiyon iki yapının cebirini birbirine bağlar; birebirse iki yapı cebirsel bakımdan *aynıdır* — yalnız elemanlarının adları değişmiştir. Bu bölümde homomorfi, izomorfi ve otomorfi kavramlarını tanımlıyor, klasik logaritma örneğini işliyor ve ilk yapısal teoremleri kanıtlıyoruz: grup olma özelliği ve alt grup olma özelliği, üzerine homomorfilerle resme taşınır.

## 23.1 Tanımlar

**Tanım 23.1 (Homomorfi)** $\langle M, \circ \rangle$ ve $\langle M', * \rangle$ tek işlemli iki cebirsel yapı olsun. $M$’den $M'$ *üzerine*, işlemi koruyan — yani her $a, b \in M$ için

$$\varphi(a \circ b) = \varphi(a) * \varphi(b)$$

koşulunu sağlayan — bir $\varphi : M \to M'$ fonksiyonu varsa $\varphi$’ye $M$’den $M'$ üzerine bir **homomorfi**, $M'$’ye $M$’nin bir **homomorf resmi** denir ve “$M$, $M'$’ye homomorftur” denir. ($\varphi$ üzerine olduğundan $\varphi(M) = \{\varphi(a) : a \in M\} = M'$’dür.)

**Tanım 23.2 (İzomorfi)** Homomorfi tanımındaki $\varphi$ üstelik birebir ise $\varphi$’ye $M$’den $M'$ üzerine bir **izomorfi**, $M'$’ye $M$’nin bir **izomorf resmi** denir; bu durum

$$M \cong M'$$

ile gösterilir ve “$M$, $M'$’ye izomorftur” denir.

**Tanım 23.3 (Otomorfi)** Bir $M$ cebirsel yapısının kendi üzerine bir izomorfisine $M$’nin bir **otomorfisi** denir. Örneğin $I_M : M \to M$, $m \mapsto m$ identik fonksiyonu her yapının bir otomorfisidir (**identik otomorfi**).

İzomorf yapılar, cebirin gözünde ayırt edilemez: birinde geçerli her işlem tablosu, eleman adları $\varphi$ ile çevrilerek öbürüne taşınır.

**Örnek 23.1 (Klasik Örnek: Logaritma)** $\varphi : \langle \mathbb{R}^{+}, \cdot \rangle \to \langle \mathbb{R}, + \rangle$, $x \mapsto \log x$ fonksiyonunun bir izomorfi olduğunu gösteriniz.

Çözüm

İki yapı da birer komutatif gruptur. Dört koşulu denetleyelim.

*İyi tanımlılık:* $x_1 = x_2 \implies \log x_1 = \log x_2$.

*Üzerinelik:* Her $y \in \mathbb{R}$ için $e^y \in \mathbb{R}^{+}$ ve

$$\varphi(e^y) = \log e^y = y$$

*Birebirlik:* $\varphi(x) = \varphi(y)$ ise $\log x = \log y$; üstel fonksiyon uygulanınca

$$e^{\log x} = e^{\log y} \implies x = y$$

*İşlemi koruma:* Logaritmanın temel özelliğiyle

$$\varphi(x \cdot y) = \log(xy) = \log x + \log y = \varphi(x) + \varphi(y)$$

O hâlde $\varphi$ bir izomorfidir: $\langle \mathbb{R}^{+}, \cdot \rangle \cong \langle \mathbb{R}, + \rangle$. (Logaritma cetvellerinin çalışma ilkesi de budur: çarpma sorusu, izomorfiyle toplama sorusuna çevrilir.)

$\blacksquare$

## 23.2 Homomorf Resim Grup Yapısını Taşır

**Teorem 23.1 (Grubun Homomorf Resmi Gruptur)** $G$ ve $G'$ tek işlemli iki cebirsel yapı ve $\varphi : G \to G'$ bir *üzerine* homomorfi olsun. $G$, içinde tanımlanmış ikili işleme göre bir grup ise $G'$ de kendi işlemine göre bir gruptur.

İspat

Yazıyı kolaylaştırmak için iki yapının işlemini de $\cdot$ ile gösterelim. $1_G \in G$ olduğundan $\varphi(1_G) \in G'$ ve $G' \neq \varnothing$’dür.

**Kapalılık.** $G'$ bir cebirsel yapı olduğundan işlemi kapalıdır (hipotez).

**Asosyatiflik.** $a', b', c' \in G'$ olsun. $\varphi$ üzerine olduğundan $\varphi(a) = a'$, $\varphi(b) = b'$, $\varphi(c) = c'$ olacak biçimde $a, b, c \in G$ vardır. $G$’de $(ab)c = a(bc)$ olduğundan iki tarafın resmi alınıp homomorfi koşulu iki kez uygulanınca

$$\big(\varphi(a)\varphi(b)\big)\varphi(c) = \varphi(a)\big(\varphi(b)\varphi(c)\big) \implies (a'b')c' = a'(b'c')$$

**Birim eleman.** $a' \in G'$ ve $\varphi(a) = a'$ olsun. $1_G a = a 1_G = a$ eşitliklerinin resmi:

$$\varphi(1_G)\, a' = a'\, \varphi(1_G) = a'$$

$a'$ keyfî olduğundan $\varphi(1_G)$, $G'$’nün birim elemanıdır:

$$1_{G'} = \varphi(1_G)$$

**Ters eleman.** $a' = \varphi(a)$ için $a^{-1}a = a a^{-1} = 1_G$ eşitliklerinin resmi:

$$\varphi(a^{-1})\, a' = a'\, \varphi(a^{-1}) = \varphi(1_G) = 1_{G'}$$

Yani $\varphi(a^{-1})$, $a'$’nün tersidir:

$$\big(\varphi(a)\big)^{-1} = \varphi(a^{-1})$$

Dört aksiyom sağlandığından $G'$ bir gruptur.

$\blacksquare$

İspat, iki taşınabilir formül bıraktı; sürekli kullanacağız:

$$1_{G'} = \varphi(1_G), \qquad \big(\varphi(a)\big)^{-1} = \varphi(a^{-1})$$

**Teorem 23.2 (Alt Grubun Resmi Alt Gruptur)** $G$ bir grup, $G'$ tek işlemli bir cebirsel yapı ve $\varphi : G \to G'$ üzerine bir homomorfi olsun. $G$’nin herhangi bir $H$ alt grubunun $\varphi(H) = \{\varphi(h) : h \in H\}$ resmi, $G'$’nün bir alt grubudur.

İspat

Önceki teoremden $G'$ bir gruptur. $1_G \in H$ olduğundan $\varphi(1_G) \in \varphi(H)$: küme boş değildir. İki koşullu ölçütü denetleyelim.

**Kapalılık.** $a', b' \in \varphi(H)$ olsun: $\varphi(a) = a'$, $\varphi(b) = b'$ olacak biçimde $a, b \in H$ vardır. $H$ alt grup olduğundan $ab \in H$ ve

$$a'b' = \varphi(a)\varphi(b) = \varphi(ab) \in \varphi(H)$$

**Terslere kapalılık.** $a' = \varphi(a) \in \varphi(H)$ ($a \in H$) olsun. $a^{-1} \in H$ ve

$$(a')^{-1} = \big(\varphi(a)\big)^{-1} = \varphi(a^{-1}) \in \varphi(H)$$

İki koşul sağlandığından $\varphi(H) \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G'$’dür.

$\blacksquare$

## 23.3 Trivial Bölüm Gruplarının Kimliği

Bölüm grubu inşasının en uç iki örneği, izomorfi diliyle kimliklerine kavuşur.

**Örnek 23.2 ($G/G \cong {1_G}$)** $G/G$ bölüm grubu tek elemanlıdır: her $a$ için $aG = G$ olduğundan

$$G/G = \{aG : a \in G\} = \{G\}$$

$\varphi : G/G \to \{1_G\}$, $G \mapsto 1_G$ fonksiyonu üzerine ve birebirdir; işlemi de korur:

$$\varphi(G \cdot G) = \varphi(G) = 1_G = 1_G \cdot 1_G = \varphi(G)\,\varphi(G)$$

O hâlde $G/G \cong \{1_G\}$: bütün grubu “bölmek”, birim grubu bırakır.

**Örnek 23.3 ($G/{1_G} \cong G$)** $\{1_G\}$’ye göre her kalan sınıfı tek elemanlıdır: $a\{1_G\} = \{a\}$. O hâlde

$$G/\{1_G\} = \{\{a\} : a \in G\}$$

$\psi : G/\{1_G\} \to G$, $\{a\} \mapsto a$ fonksiyonu iyi tanımlı, üzerine ve birebirdir; işlemi korur:

$$\psi\big(\{a\} \cdot \{b\}\big) = \psi\big(\{ab\}\big) = ab = \psi(\{a\})\,\psi(\{b\})$$

O hâlde $G/\{1_G\} \cong G$: birim grupla “bölmek” hiçbir şeyi değiştirmez.

İki uç örnek arasında asıl ilginç olanlar duruyor: $G$’nin *özsel* normal alt gruplarına göre bölümleri. Bir sonraki bölümün ana teoremi, bu bölümlerin tam olarak $G$’nin homomorf resimleri olduğunu söyleyecek — grup teorisinin en temel köprülerinden biri: [gruplarda homomorfi teoremi](../homomorfi/homomorfi-teoremi.md).
