---
title: "Hasse Diyagramları"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/devresel-gruplar/hasse-diyagramlari
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 5d2e93019b5afa17270026d8cdd7d1a3bb9c4657
---
# 16  Hasse Diyagramları

Devresel grubun alt grup envanterini tam olarak çıkarabiliyoruz; şimdi bu envanteri *görselleştireceğiz*. Hasse diyagramı, alt grupları kapsama ilişkisine göre katlara dizen bir şemadır: kapsanan aşağıda, kapsayan yukarıda, arada bir çizgi. Devresel gruplarda diyagramın tamamı tek bir aritmetik gözlemle çizilir — alt grupların kapsama ilişkisi, mertebelerin bölünebilme ilişkisinin kopyasıdır.

## 16.1 Alt Gruplar Şeması

**Tanım 16.1 (Hasse Diyagramı)** Sonlu sayıda alt grubu bulunan bir $G$ grubu verilsin. $H_1 \subseteq H_2$ olan iki alt gruptan $H_1$, $H_2$’nin altında bir hizaya yerleştirilip iki alt grup bir çizgiyle birleştirilir; biri diğerinin içinde olmayan iki alt grup ise aynı hizaya veya (çizgi çekilmeksizin) farklı hizalara yerleştirilir. Bütün alt grupların bu biçimde yerleştirilmesiyle elde edilen şemaya $G$’nin **Hasse diyagramı** (alt gruplar şeması) denir.

(Şema çizilirken zincirleme kapsamaların ara çizgileri atlanır: $H_1 \subseteq H_2 \subseteq H_3$ durumunda $H_1$–$H_3$ çizgisi çizilmez; o ilişki iki basamaktan zaten okunur. Yerleştirmeyi olabildiğince simetrik yapmak şemayı okunur kılar.)

Devresel gruplarda şemayı çizen anahtar gözlem şudur. $G = \langle a \rangle$, $n$. mertebeden ve $H_{\nu} = \langle a^{n/\nu} \rangle$, $\nu$ mertebeli alt grup olsun:

$$H_{\nu_1} \subseteq H_{\nu_2} \iff \nu_1 \mid \nu_2$$

Gerçekten $H_{\nu_1} \subseteq H_{\nu_2}$ ise, alt grup mertebesi kapsayan alt grubun mertebesini bölmek zorundadır (devresel gruplarda bunu kanıtladık). Tersine $\nu_1 \mid \nu_2$ ise $\mu_1 = n/\nu_1$, $\mu_2 = n/\nu_2$ için $\mu_2 \mid \mu_1$ olur; $a^{\mu_1}$, $a^{\mu_2}$’nün bir kuvvetidir ve $H_{\nu_1} = \langle a^{\mu_1} \rangle \subseteq \langle a^{\mu_2} \rangle = H_{\nu_2}$ çıkar. **Yani devresel grubun Hasse diyagramı, $n$’nin bölenlerinin bölünebilme diyagramının aynısıdır.**

## 16.2 Temel Örnekler

**Örnek 16.1 (Mertebe Asal: En Yalın Şema)** $p$ asal ve $G = \langle a \rangle$, $p$. mertebeden olsun. Alt grup mertebeleri $p$’nin bölenleridir: yalnız $1$ ve $p$. Yani alt gruplar yalnızca trivial olanlardır ve şema tek çizgidir:

$$\begin{array}{c} G \\ \big| \\ \{1_G\} \end{array}$$

Doğuraylar: $a, a^2, \dots, a^{p-1}$ — birimden farklı *her* eleman; sayıları $\varphi(p) = p - 1$.

**Örnek 16.2 (Mertebe 4, 6 ve 8)** **$n = 4$:** Bölenler $1, 2, 4$. Şema bir zincirdir:

$$\begin{array}{c} G \\ \big| \\ H_2 = \langle a^2 \rangle \\ \big| \\ \{1_G\} \end{array}$$

Doğuraylar $a, a^3$; $\varphi(4) = 2$.

**$n = 6$:** Bölenler $1, 2, 3, 6$. $H_2 = \langle a^3 \rangle$ ile $H_3 = \langle a^2 \rangle$ birbirini kapsamaz ($2 \nmid 3$); şema bir eşkenar dörtgendir:

$$\begin{array}{ccc} & G & \\ \diagup & & \diagdown \\ H_2 & & H_3 \\ \diagdown & & \diagup \\ & \{1_G\} & \end{array}$$

Doğuraylar $a, a^5$; $\varphi(6) = 2$.

**$n = 8$:** Bölenler $1, 2, 4, 8$ zincir oluşturur ($1 \mid 2 \mid 4 \mid 8$):

$$\begin{array}{c} G \\ \big| \\ H_4 = \langle a^2 \rangle \\ \big| \\ H_2 = \langle a^4 \rangle \\ \big| \\ \{1_G\} \end{array}$$

Doğuraylar $a, a^3, a^5, a^7$; $\varphi(8) = 4$.

**Örnek 16.3 (Mertebe 12)** $n = 12$’nin bölenleri $1, 2, 3, 4, 6, 12$’dir; alt gruplar önceki bölümde listelenmişti. Bölünebilme ilişkileri: $2 \mid 4$, $2 \mid 6$, $3 \mid 6$; $4$ ile $6$’nın üstünde yalnız $12$ vardır. Şema:

$$\begin{array}{ccc} & G & \\ \diagup & & \diagdown \\ H_4 & & H_6 \\ \big| & \diagup & \big| \\ H_2 & & H_3 \\ \diagdown & & \diagup \\ & \{1_G\} & \end{array}$$

(Ortadaki çapraz çizgi $H_2 \subseteq H_6$ kapsamasıdır; $H_2 \subseteq H_4$ ve $H_3 \subseteq H_6$ dikey çizgilerle gösterildi.) Doğuraylar $a, a^5, a^7, a^{11}$; $\varphi(12) = 4$.

## 16.3 Permütasyonlarla İki Büyük Örnek

**Örnek 16.4 (Mertebesi 24 Olan Devresel Grup)** $S_{11}$’de, elemanları $a, b, \dots, k$ harfleriyle yazılmış

$$S = (a\,c\,g\,h\,e\,f\,b\,d)(a\,h\,b\,e)(c\,g\,d\,f)(i\,j\,k)$$

substitüsyonu tarafından doğurulan devresel grubun alt gruplar şemasını çiziniz.

Çözüm

Önce $S$’yi yabancı devrelere ayıralım (çarpanlar sağdan sola uygulanır). Yörüngeler izlenince

$$S = (a\,e\,c\,h\,d\,b\,f\,g)(i\,j\,k)$$

bulunur: sekizli ve üçlü yabancı devreler. Mertebe, EKOK kuralından

$$|S| = [8, 3] = 24$$

ve $G = \langle S \rangle = \{I, S, S^2, \dots, S^{23}\}$’tür.

$24$’ün bölenleri $1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 24$; her $\nu$ bölenine karşılık $H_{\nu} = \langle S^{24/\nu} \rangle$ alt grubu vardır:

$$H_2 = \langle S^{12} \rangle, \quad H_3 = \langle S^{8} \rangle, \quad H_4 = \langle S^{6} \rangle, \quad H_6 = \langle S^{4} \rangle, \quad H_8 = \langle S^{3} \rangle, \quad H_{12} = \langle S^{2} \rangle$$

Kapsamalar bölünebilmeyi izler: $2 \mid 4, 6, 8, 12$; $3 \mid 6 \mid 12$; $4 \mid 8, 12$. Şema:

                G
              ╱   ╲
           H₈       H₁₂
           |  ╲   ╱  |
           |   ╳     |
           |  ╱  ╲   |
           H₄      H₆
           |  ╲   ╱ |
           |   ╳    |
           |  ╱  ╲  |
           H₂      H₃
             ╲    ╱
             {1_G}

Buradaki çizgiler: $G$–$H_8$, $G$–$H_{12}$; $H_8$–$H_4$, $H_{12}$–$H_4$, $H_{12}$–$H_6$; $H_4$–$H_2$, $H_6$–$H_2$, $H_6$–$H_3$; $H_2$–$\{1_G\}$, $H_3$–$\{1_G\}$.

Doğuraylar, $24$ ile aralarında asal üslerdir:

$$S, \ S^5, \ S^7, \ S^{11}, \ S^{13}, \ S^{17}, \ S^{19}, \ S^{23}; \qquad \varphi(24) = 24\left(1 - \frac{1}{2}\right)\left(1 - \frac{1}{3}\right) = 8$$

$\blacksquare$

**Örnek 16.5 (Mertebesi 42 Olan Devresel Grup)** $S_{20}$’de, elemanları yirmi harften oluşan

$$S = (a\,u\,p\,b\,i\,s)(k\,m\,o\,b\,h)(d\,t\,e\,f\,n\,j)(g\,r\,u\,v\,c)$$

substitüsyonu tarafından doğurulan devresel grubun alt gruplar şemasını çiziniz.

Çözüm

Devreler yabancı değildir ($b$ ile $u$ iki devrede geçiyor); yörüngeleri izleyerek yabancı ayrılışı çıkaralım:

$$S = (a\,u\,v\,c\,g\,r\,p\,b\,h\,k\,m\,o\,i\,s)(d\,t\,e\,f\,n\,j)$$

on dörtlü ve altılı yabancı devreler. Mertebe:

$$|S| = [14, 6] = 42, \qquad G = \langle S \rangle = \{I, S, \dots, S^{41}\}$$

$42 = 2 \cdot 3 \cdot 7$’nin bölenleri $1, 2, 3, 6, 7, 14, 21, 42$’dir; alt gruplar $H_{\nu} = \langle S^{42/\nu} \rangle$:

$$H_2 = \langle S^{21} \rangle, \quad H_3 = \langle S^{14} \rangle, \quad H_6 = \langle S^{7} \rangle$$

$$H_7 = \langle S^{6} \rangle, \quad H_{14} = \langle S^{3} \rangle, \quad H_{21} = \langle S^{2} \rangle$$

Kapsamalar: $2 \mid 6, 14$; $3 \mid 6, 21$; $7 \mid 14, 21$. Şema, küpün köşelerine yerleşmiş gibi tam simetrik çıkar (bölenler $2^{\epsilon_1} 3^{\epsilon_2} 7^{\epsilon_3}$, $\epsilon_i \in \{0,1\}$ biçimindedir):

                G
             ╱  |  ╲
          H₆   H₁₄   H₂₁
          | ╲ ╱  ╲ ╱ |
          |  ╳    ╳  |
          | ╱ ╲  ╱ ╲ |
          H₂    H₃   H₇
             ╲  |  ╱
             {1_G}

Çizgiler: $G$–$H_6$, $G$–$H_{14}$, $G$–$H_{21}$; $H_6$–$H_2$, $H_6$–$H_3$; $H_{14}$–$H_2$, $H_{14}$–$H_7$; $H_{21}$–$H_3$, $H_{21}$–$H_7$; $H_2, H_3, H_7$–$\{1_G\}$.

Doğuray sayısı:

$$\varphi(42) = 42\left(1 - \frac{1}{2}\right)\left(1 - \frac{1}{3}\right)\left(1 - \frac{1}{7}\right) = 12$$

Doğuraylar: $S, S^5, S^{11}, S^{13}, S^{17}, S^{19}, S^{23}, S^{25}, S^{29}, S^{31}, S^{37}, S^{41}$.

$\blacksquare$

Devresel grupların dünyası artık baştan sona haritalanmış durumda. Genel gruplara dönme vakti: bir alt grup, kendisini kapsayan grubu nasıl dilimler? Bu sorunun aygıtı — alt kümelerle çarpma — bir sonraki bölümün konusudur: [komplekslerle hesap](../kalan-siniflari/komplekslerle-hesap.md).
