---
title: "Bir Elemanın Mertebesi"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/devresel-gruplar/eleman-mertebesi
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: a6113dbf5a2b0f7cdfef78d76b0b0dd219af006a
---
# 14  Bir Elemanın Mertebesi

Sonlu devresel grup teorisi bize her elemana iliştirilebilen bir sayı armağan etti: elemanın kuvvetlerinin birime ilk döndüğü an. Bu bölümde eleman mertebesini tanımlayıp kalan sınıfı gruplarında ve permütasyon gruplarında hesaplıyoruz. Permütasyonlar için sonuç zarif bir formüle dönüşür: mertebe, yabancı devre uzunluklarının en küçük ortak katıdır. Yüksek kuvvet hesapları — $S^{3045}$ gibi — bu formülle birkaç satıra iner.

## 14.1 Tanım

**Tanım 14.1 (Bir Elemanın Mertebesi)** $G$ bir grup ve $a \in G$ olsun. $a$’nın doğurduğu $\langle a \rangle$ devresel alt grubu sonluysa bu alt grubun mertebesine — eşdeğer biçimde, $a^t = 1_G$ koşulunu sağlayan doğal sayıların en küçüğüne — **$a$ elemanının ($G$ grubundaki) mertebesi** denir ve $|a|_G$ veya kısaca $|a|$ ile gösterilir.

$\langle a \rangle$ sonsuz devresel grup ise $a$’nın mertebesi sonsuzdur denir.

Sonlu bir grupta her elemanın mertebesi sonludur: kuvvetler sonlu kümede sonsuza dek farklı kalamaz. Sonsuz bir grupta ise iki tür eleman bir arada yaşayabilir; örneğin $\langle \mathbb{R} - \{0\}, \cdot \rangle$ grubunda $|-1| = 2$ sonlu, $|2|$ sonsuzdur.

**Örnek 14.1 ($S_4$’te İki Mertebe)** $S = (1\,2)(3\,4)$ için $S^2 = (1\,2)^2 (3\,4)^2 = I$ ve $S \neq I$ olduğundan $|S| = 2$’dir.

$T = (1\,2\,3)$ için $T^2 = (1\,3\,2) \neq I$ ve $T^3 = I$ olduğundan $|T| = 3$’tür.

**Örnek 14.2 ($\mathbb{Z}_{17}^{*}$’da Mertebeler)** $\mathbb{Z}_{17}^{*} = \langle \mathbb{Z}_{17} - \{\bar{0}\}, \cdot \rangle$ grubunun mertebesi $16$’dır; elemanları $\{\mp\bar{1}, \dots, \mp\bar{8}\}$ olarak yazalım. $\bar{5}$, $\bar{4}$ ve $\bar{2}$’nin mertebelerini bulunuz.

Çözüm

**$\bar{5}$:** Kuvvetleri izleyelim ($17$’ye göre kalanlarla):

$$\bar{5}^2 = \overline{25} = \bar{8}, \quad \bar{5}^3 = \bar{5} \cdot \bar{8} = \overline{40} = \overline{6}, \quad \bar{5}^4 = \bar{5} \cdot \bar{6} = \overline{30} = -\bar{4}$$

$$\bar{5}^8 = (\bar{5}^4)^2 = (-\bar{4})^2 = \overline{16} = -\bar{1}$$

$\bar{5}^8 = -\bar{1} \neq \bar{1}$ olduğundan mertebe $8$’i böler ama $8$ olamaz; $\bar{5}^{16} = (-\bar{1})^2 = \bar{1}$’dir. Mertebe $16$’nın bir böleni olup $1, 2, 4, 8$ olamayacağından (ilk kuvvetler $\bar{1}$ vermedi) $|\bar{5}| = 16$’dır. Mertebesi grubun mertebesine eşit olduğundan $\bar{5}$ bir doğuraydır:

$$\mathbb{Z}_{17}^{*} = \langle \bar{5} \rangle$$

**$\bar{4}$:** $\bar{4}^2 = \overline{16} = -\bar{1}$, dolayısıyla $\bar{4}^4 = \bar{1}$; daha küçük kuvvetler birim vermediğinden $|\bar{4}| = 4$.

**$\bar{2}$:** $\bar{2}^4 = \overline{16} = -\bar{1}$, dolayısıyla $\bar{2}^8 = \bar{1}$; $1, 2, 4$. kuvvetler birim vermediğinden $|\bar{2}| = 8$.

$\blacksquare$

Toplamsal gruplarda mertebe, $na = 0_G$ yapan en küçük $n \in \mathbb{N}$’dir:

**Örnek 14.3 ($\langle \mathbb{Z}_{25}, + \rangle$’da Bir Doğuray)** $\langle \mathbb{Z}_{25}, + \rangle$’da $\overline{11}$’in mertebesini bulunuz.

Çözüm

$n \cdot \overline{11} = \overline{11n} = \bar{0}$ olması, $25 \mid 11n$ demektir. $25$ ile $11$ aralarında asal olduğundan $25 \mid n$ gerekir; bunun en küçük doğal çözümü $n = 25$’tir:

$$|\overline{11}| = 25$$

Mertebe grubun mertebesine eşit olduğundan $\mathbb{Z}_{25} = \langle \overline{11} \rangle$’dir: $\overline{11}$ bir doğuraydır. (Katları sırayla yazarak da görülebilir: $\overline{11}, \overline{22}, \overline{8}, \overline{19}, \dots$ dizisi $25$ adımda bütün sınıfları dolaşır.)

$\blacksquare$

## 14.2 Permütasyonların Mertebesi

**Teorem 14.1 (Devrenin Mertebesi)** $S_n$’de $k$ uzunluğundaki bir devrenin mertebesi $k$’dır.

İspat

$D = (a_1\,a_2\,\dots\,a_k)$ olsun. $D^j$ kuvveti her $a_i$’yi devre içinde $j$ adım öteler; $0 < j < k$ için $a_1 \mapsto a_{j+1} \neq a_1$ olduğundan $D^j \neq I$’dır. $j = k$’de ise her eleman tam tur atar: $D^k = I$. En küçük doğal kuvvet $k$ olduğundan $|D| = k$’dır.

$\blacksquare$

**Teorem 14.2 (Mertebe EKOK Kuralı)** $S_n$’de bir $S$ substitüsyonunun mertebesi, $S$’nin ayrıldığı yabancı devrelerin uzunluklarının en küçük ortak katına eşittir:

$$S = D_1 D_2 \cdots D_r, \quad |D_i| = k_i \implies |S| = [k_1, k_2, \dots, k_r]$$

İspat

$m = [k_1, \dots, k_r]$ diyelim.

**$S^m = I$:** Her $i$ için $k_i \mid m$, diyelim $m = k_i t_i$; o hâlde

$$D_i^m = (D_i^{k_i})^{t_i} = I$$

Yabancı devreler ikişer ikişer komutatif olduğundan kuvvet, çarpanlara dağıtılabilir:

$$S^m = (D_1 \cdots D_r)^m = D_1^m \cdots D_r^m = I$$

**$m$ en küçüktür:** $\ell \in \mathbb{N}$, $S^\ell = I$ olsun:

$$I = S^\ell = D_1^\ell D_2^\ell \cdots D_r^\ell$$

$D_1^\ell, \dots, D_r^\ell$ substitüsyonları da ikişer ikişer yabancıdır (her biri kendi devresinin elemanlarını oynatır). Yabancı substitüsyonların çarpımı birimse her biri birim olmak zorundadır; çünkü biri bir elemanı oynatsaydı, öbürleri o elemana dokunamayacağından çarpım da onu oynatırdı. O hâlde her $i$ için $D_i^\ell = I$, kuvvet aritmetiği teoremiyle $k_i \mid \ell$’dir. Bütün $k_i$’lerin ortak katı olan $\ell$, EKOK tanımı gereği $m$’ye bölünür: $m \mid \ell$, özel olarak $m \leq \ell$. Demek ki $|S| = m$’dir.

$\blacksquare$

**Örnek 14.4 (Hızlı Mertebe Okuma)** $S_8$’de $S = (2\,5)(1\,3\,7)(4\,6\,8)$ için uzunluklar $2, 3, 3$’tür:

$$|S| = [2, 3, 3] = 6$$

**Örnek 14.5 (Yüksek Kuvvet Hesabı)** $S_8$’de $S = (1\,2\,7\,3)(6\,4)(3\,8\,7\,4\,5)$ substitüsyonu veriliyor (devreler yabancı değildir). $S^{3045}$’in yabancı devrelere ayrılışını bulunuz.

Çözüm

Önce $S$’nin kendisini yabancı devrelere ayıralım; çarpanlar sağdan sola uygulanır. Yörüngeleri izleyince

$$S = (1\,2\,7\,6\,4\,5)(3\,8)$$

bulunur. (Denetim örneği: en sağdaki devre $3 \mapsto 8$ der, kalan çarpanlar $8$’e dokunmaz — $S(3) = 8$; yine sağdaki devre $8 \mapsto 7$, soldaki devre $7 \mapsto 3$ der — $S(8) = 3$.)

Uzunluklar $6$ ve $2$ olduğundan

$$|S| = [6, 2] = 6, \qquad S^6 = I$$

$3045$’i $6$’ya bölelim: $3045 = 6 \cdot 507 + 3$. O hâlde

$$S^{3045} = (S^6)^{507} \cdot S^3 = S^3 = (1\,2\,7\,6\,4\,5)^3 (3\,8)^3$$

Altılı devrenin küpü, her elemanı üç adım öteler ve devreyi transpozisyonlara kırar; $(3\,8)^3 = (3\,8)$’dir:

$$S^{3045} = (1\,6)(2\,4)(7\,5)(3\,8)$$

$\blacksquare$

## 14.3 Komutatif Elemanların Çarpımı

**Teorem 14.3 (Komutatif Çarpımın Mertebesi)** $a$ ve $b$, bir grubun **komutatif** iki elemanı olsun ($ab = ba$). $|a| = m$, $|b| = n$ ve $(m, n) = 1$ (aralarında asal) ise

$$|a \cdot b| = m \cdot n$$

Daha genel olarak $a_1, \dots, a_k$ ikişer ikişer komutatif, mertebeleri $n_1, \dots, n_k$ ikişer ikişer aralarında asal ise $|a_1 a_2 \cdots a_k| = n_1 n_2 \cdots n_k$’dır.

EKOK kuralı bu teoremin permütasyonlardaki yansımasıdır: yabancı devreler komutatiftir ve uzunlukları aralarında asalsa $[k_1, \dots, k_r] = k_1 \cdots k_r$ olur.

## 14.4 Alıştırma

**Alıştırma 14.1 (Yüksek Kuvvet)** $S_9$’da $S = (1\,3\,8)(2\,7)(4\,9\,6\,5)$ substitüsyonu için $S^{1012}$’nin yabancı devrelere ayrılışını bulunuz.

Çözüm

Devreler zaten yabancıdır; uzunluklar $3, 2, 4$:

$$|S| = [3, 2, 4] = 12, \qquad S^{12} = I$$

$1012 = 12 \cdot 84 + 4$ olduğundan

$$S^{1012} = S^4 = (1\,3\,8)^4 (2\,7)^4 (4\,9\,6\,5)^4 = (1\,3\,8) \cdot I \cdot I = (1\,3\,8)$$

Üçlü devrenin dördüncü kuvveti kendisidir ($D^4 = D^3 D = D$); transpozisyonun ve dörtlü devrenin dördüncü kuvvetleri birimdir.

$\blacksquare$

Eleman mertebesi, devresel alt grupların boyunu ölçüyor. Sıradaki soru yapısal: bir devresel grubun *bütün* alt grupları nasıl görünür? Yanıt şaşırtıcı ölçüde eksiksizdir — hepsi devreseldir ve mertebeleri, grup mertebesinin bölenleriyle birebir eşleşir: [devresel grubun alt grupları](../devresel-gruplar/devresel-grubun-alt-gruplari.md).
