---
title: "Doğurulan Alt Gruplar"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/devresel-gruplar/dogurulan-alt-gruplar
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: d5ed4bbd4d4a67ea6a5f1124b0cfbe15ee07aa6d
---
# 12  Doğurulan Alt Gruplar

Bir grubun içinde belli elemanları — diyelim tek bir $a$ elemanını — kapsayan *en küçük* alt grup hangisidir? Bu sorunun temiz yanıtı iki adımda kurulur: önce alt grupların kesişiminin yine alt grup olduğu gösterilir, sonra “verilen kümeyi kapsayan bütün alt grupların kesişimi” alınır. Bu bölümde bu inşayı yapıyor ve doğurulan alt grubun somut betimlemesini kanıtlıyoruz: o, doğurayların bütün kuvvet çarpımlarının kümesidir.

## 12.1 Alt Grupların Kesişimi

**Teorem 12.1 (Alt Grupların Kesişimi Alt Gruptur)** Bir $G$ grubunun sonlu ya da sonsuz sayıda alt grubunun kesişimi de $G$’nin bir alt grubudur.

İspat

$\dot{I}$ bir indis kümesi ve her $i \in \dot{I}$ için $H_i \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$ olsun. Her alt grup $1_G$’yi içerdiğinden

$$1_G \in \bigcap_{i \in \dot{I}} H_i$$

ve kesişim boş değildir. Şimdi $a, b \in \bigcap H_i$ alalım: her $i$ için $a, b \in H_i$’dir ve $H_i$ alt grup olduğundan tek koşullu ölçüt gereği $a b^{-1} \in H_i$ olur. Bu her $i$ için doğru olduğundan

$$a b^{-1} \in \bigcap_{i \in \dot{I}} H_i$$

Tek koşullu alt grup ölçütüne göre kesişim $G$’nin bir alt grubudur.

$\blacksquare$

## 12.2 Doğurulan Alt Grup

**Tanım 12.1 (Doğurulan Alt Grup ve Doğuraylar)** $G$ bir grup ve $\varnothing \neq M \subseteq G$ olsun. $G$’nin $M$’yi kapsayan bütün alt gruplarının kesişimine **$G$’nin $M$ tarafından doğurulan alt grubu** denir:

$$G(M) = \bigcap_{M \subseteq H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G} H$$

$M$’nin elemanlarına $G(M)$’nin **doğurayları** denir. $M = \{a\}$ tek elemanlıysa $G(\{a\})$ yerine kısaca $G(a)$ yazılır.

$G(M) = G$ oluyorsa “$G$ grubu $M$ tarafından doğurulmuştur” denir; $M$ ayrıca sonluysa $G$’ye **sonlu doğuraylı grup** denir.

Tanım gereği $G(M)$; $M$’yi kapsayan alt grupların *en küçüğüdür*: hem kendisi böyle bir alt gruptur (kesişim teoremi) hem de $M$’yi kapsayan her alt grup, kesişimin bir çarpanı olduğundan $G(M)$’yi kapsar.

Kesişim tanımı zarif ama hesaba elverişsiz; elemanları tek tek betimleyen ikinci bir tanıma ihtiyacımız var.

**Tanım 12.2 (Kuvvet Çarpımı)** $G$ grubunun $a_1, a_2, \dots, a_k$ gibi sonlu sayıda elemanıyla kurulan

$$a_1^{m_1} a_2^{m_2} \cdots a_k^{m_k} \qquad (m_i \in \mathbb{Z})$$

biçimindeki çarpıma, bu elemanların bir **kuvvet çarpımı** denir. (Elemanlar tekrarlanabilir; kuvvetler negatif ya da sıfır olabilir.)

**Teorem 12.2 (Doğurulan Alt Grubun Betimlenmesi)** $G(M)$; $M$’nin elemanlarının bütün kuvvet çarpımlarından oluşan küme ile çakışır.

İspat

$M$’nin elemanlarının bütün kuvvet çarpımlarının kümesine $K$ diyelim; $G(M) = K$ olduğunu iki kapsama ile gösterelim.

**$K \subseteq G(M)$:** $a_1^{m_1} \cdots a_k^{m_k} \in K$ olsun ($a_i \in M$). $M \subseteq G(M)$ ve $G(M)$ bir gruptur; grup, elemanlarının terslerini ve çarpımlarını içerdiğinden her $a_i^{m_i}$’yi, dolayısıyla bunların çarpımını da içerir:

$$a_1^{m_1} \cdots a_k^{m_k} \in G(M)$$

**$G(M) \subseteq K$:** Önce $M \subseteq K$’dir: her $a \in M$ için $a = a^1$ bir kuvvet çarpımıdır. Şimdi $K$’nin bir alt grup olduğunu görelim: $K \neq \varnothing$ ve $K \subseteq G$’dir; iki kuvvet çarpımı için

$$\big(a_1^{m_1} \cdots a_k^{m_k}\big)\big(b_1^{n_1} \cdots b_l^{n_l}\big)^{-1} = a_1^{m_1} \cdots a_k^{m_k}\, b_l^{-n_l} \cdots b_2^{-n_2}\, b_1^{-n_1}$$

sağ taraf yine $M$’nin elemanlarının bir kuvvet çarpımıdır, yani $K$’dedir. Tek koşullu ölçüt gereği $K \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$’dir. $M$’yi kapsayan bir alt grup bulduk; $G(M)$, böyle alt grupların kesişimi olduğundan

$$G(M) \subseteq K$$

İki kapsama birlikte $G(M) = K$ verir.

$\blacksquare$

## 12.3 İlk Örnekler

**Örnek 12.1 ($\mathbb{Z}_{13}^{*}$’da Doğurulan Alt Gruplar)** $13$ asal olduğundan $\mathbb{Z}_{13}^{*} = \langle \mathbb{Z}_{13} - \{\bar{0}\}, \cdot \rangle$ bir gruptur; elemanlarını $\{\mp\bar{1}, \mp\bar{2}, \dots, \mp\bar{6}\}$ biçiminde yazmak hesabı kısaltır ($\overline{12} = -\bar{1}$ gibi).

1.  $\bar{4}$ tarafından doğurulan alt grubu bulunuz.

2.  $\bar{2}$ tarafından doğurulan alt grubu bulunuz.

Çözüm

Tek elemanla doğurulan alt grup, o elemanın bütün kuvvetlerinin kümesidir.

**a)** Kuvvetleri sırayla hesaplayalım:

$$\bar{4}^0 = \bar{1}, \quad \bar{4}^1 = \bar{4}, \quad \bar{4}^2 = \overline{16} = \bar{3}, \quad \bar{4}^3 = \bar{4} \cdot \bar{3} = \overline{12} = -\bar{1}$$

$-\bar{1}$’e ulaştık; sonraki üç kuvvet öncekilerin işaretlisidir:

$$\bar{4}^4 = -\bar{4}, \quad \bar{4}^5 = -\bar{3}, \quad \bar{4}^6 = \bar{1}$$

Kuvvetler bundan sonra dönmeye başlar (negatif kuvvetler de aynı kümede kalır: $\bar{4}^{-1} = \bar{4}^{5}$). O hâlde

$$\mathbb{Z}_{13}^{*}(\bar{4}) = \{\mp\bar{1}, \mp\bar{3}, \mp\bar{4}\}$$

altı elemanlı bir alt gruptur.

**b)** Aynı hesap:

$$\bar{2}^1 = \bar{2}, \quad \bar{2}^2 = \bar{4}, \quad \bar{2}^3 = \overline{8} = -\bar{5}, \quad \bar{2}^4 = \overline{16} = \bar{3}, \quad \bar{2}^5 = \bar{6}, \quad \bar{2}^6 = \overline{12} = -\bar{1}$$

$$\bar{2}^7 = -\bar{2}, \quad \bar{2}^8 = -\bar{4}, \quad \bar{2}^9 = \bar{5}, \quad \bar{2}^{10} = -\bar{3}, \quad \bar{2}^{11} = -\bar{6}, \quad \bar{2}^{12} = \bar{1}$$

On iki kuvvet, grubun on iki elemanının tamamını verdi:

$$\mathbb{Z}_{13}^{*}(\bar{2}) = \mathbb{Z}_{13}^{*}$$

Yani $\mathbb{Z}_{13}^{*}$ grubu $\bar{2}$ tarafından doğurulmuştur.

$\blacksquare$

**Örnek 12.2 ($S_3$’te Bir Transpozisyonun Doğurdukları)** $S_3$’te $(1\,2)$ tarafından doğurulan alt grup:

$$(1\,2)^0 = I, \qquad (1\,2)^1 = (1\,2), \qquad (1\,2)^2 = I$$

Kuvvetler iki değer arasında salınır:

$$S_3\big((1\,2)\big) = \{I, (1\,2)\}$$

Aynı grupta bir eleman bütün grubu doğurabiliyor ($\bar{2}$), bir başkası küçücük bir alt grupta takılıp kalabiliyor ($\bar{4}$ ya da $(1\,2)$). Tek elemanla doğurulan bu gruplar o kadar temel ki kendilerine ayrılmış bir ada ve ayrıntılı bir teoriye sahipler: [devresel gruplar](../devresel-gruplar/devresel-gruplar.md).
