---
title: "Devresel Gruplar"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/devresel-gruplar/devresel-gruplar
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 93517933b573498bf5edfd26b3b0dffa97d8ca50
---
# 13  Devresel Gruplar

Tek bir eleman tarafından doğurulan gruplar, grup dünyasının en yalın üyeleridir: bütün grup, $a$’nın kuvvetlerinden ibarettir. Bu bölümde devresel grupları tanımlıyor, her devresel grubun komutatif olduğunu görüyor ve temel ikiliği kuruyoruz: kuvvetlerin hepsi birbirinden farklıysa grup sonsuzdur; iki kuvvet çakışıyorsa grup sonludur ve çok düzenli bir biçimi vardır — $\{1_G, a, a^2, \dots, a^{\tau-1}\}$.

## 13.1 Tanım ve İlk Özellik

**Tanım 13.1 (Devresel Grup)** Bir tek elemanı tarafından doğurulan gruba **devresel grup** denir. $G$ devresel grubu $a \in G$ tarafından doğuruluyorsa

$$G = \langle a \rangle = \{a^n : n \in \mathbb{Z}\} = \{\dots, a^{-2}, a^{-1}, 1_G, a, a^2, \dots\}$$

yazılır; $a$’ya $G$’nin bir **doğurayı** denir.

(Kuvvet çarpımı betimlemesi tek doğurayda kuvvet kümesine indirgenir: $a^{m_1} a^{m_2} \cdots a^{m_k} = a^{m_1 + \cdots + m_k}$.)

**Teorem 13.1 (Devresel Gruplar Komutatiftir)** Her devresel grup komutatiftir.

İspat

$G = \langle a \rangle$ olsun. $G$’nin herhangi iki elemanı $a^m$ ve $a^n$ biçimindedir; kuvvet kuralları ve $\mathbb{Z}$’de toplamanın komutatifliğiyle

$$a^m \cdot a^n = a^{m+n} = a^{n+m} = a^n \cdot a^m$$

$\blacksquare$

Bu basit teorem sık sık *ters yönde* iş görür: komutatif olmayan bir grup ($S_3$ gibi) devresel olamaz.

## 13.2 Sonsuz ve Sonlu Devresel Gruplar

$\langle a \rangle$ devresel grubunda iki durum söz konusudur.

**Birinci durum:** $m \neq n$ olan her $m, n \in \mathbb{Z}$ çifti için $a^m \neq a^n$’dir. Kuvvetlerin hepsi birbirinden farklı olduğundan grup sonsuzdur; $\langle a \rangle$’ya **sonsuz devresel grup** denir. Örnek: $\langle \mathbb{Z}, + \rangle = \langle 1 \rangle$ (toplamsal yazışta kuvvetlerin yerini katlar alır: $n \cdot 1 = n$).

**İkinci durum:** $a^m = a^n$ olacak biçimde $m > n$ tam sayıları vardır. O zaman

$$a^m \cdot a^{-n} = a^n \cdot a^{-n} \implies a^{m-n} = 1_G, \qquad m - n \in \mathbb{N}$$

Yani $a^t = 1_G$ koşulunu sağlayan en az bir doğal sayı $t$ vardır. Bu doğal sayıların en küçüğüne $\tau$ diyelim. Aşağıdaki teorem, grubun tamamını $\tau$ ile betimler.

**Teorem 13.2 (Sonlu Devresel Grubun Yapısı)** $\langle a \rangle$ devresel grubunda $a^t = 1_G$ koşulunu sağlayan doğal sayılar bulunsun ve bunların en küçüğü $\tau$ olsun. Bu takdirde

$$\langle a \rangle = \{1_G, a, a^2, \dots, a^{\tau - 1}\}$$

ve sağdaki $\tau$ eleman birbirinden farklıdır; yani $\langle a \rangle$ sonludur ve mertebesi $\tau$’dur.

İspat

**Her kuvvet listeye düşer.** $a^n \in \langle a \rangle$ olsun ($n \in \mathbb{Z}$ herhangi bir tam sayı). $n$’yi $\tau$’ya bölelim: bölme algoritmasına göre

$$n = \tau q + r, \qquad 0 \leq r < \tau$$

olacak biçimde $q, r$ tam sayıları tek türlü belirlidir. O hâlde

$$a^n = a^{\tau q + r} = (a^{\tau})^q \cdot a^r = 1_G^q \cdot a^r = a^r, \qquad 0 \leq r \leq \tau - 1$$

yani $a^n \in \{1_G, a, \dots, a^{\tau-1}\}$’dir. Ters kapsama açıktır.

**Listedekiler birbirinden farklıdır.** $0 \leq r < s < \tau$ için $a^r = a^s$ olsaydı

$$a^{s-r} = 1_G, \qquad 0 < s - r < \tau$$

olurdu; bu, $\tau$’nun en küçük seçilmesiyle çelişir.

İki gözlem birlikte $|\langle a \rangle| = \tau$ verir.

$\blacksquare$

**Örnek 13.1 (Dördüncü Mertebeden Devresel Grup)** $S_4$’te $S = (1\,2\,3\,4)$ alalım:

$$S^2 = (1\,3)(2\,4), \qquad S^3 = (1\,4\,3\,2), \qquad S^4 = I$$

O hâlde $\langle S \rangle = \{I, (1\,2\,3\,4), (1\,3)(2\,4), (1\,4\,3\,2)\}$ dördüncü mertebeden devresel bir gruptur. Küçük gruplar sınıflandırmamızdaki iki tipten *devresel* olanın somut örneğidir.

Grubun ikinci bir doğurayı $(1\,4\,3\,2) = S^3 = S^{-1}$’dir: tersinin kuvvetleri de aynı kümeyi tarar. Buna karşılık $T = (1\,3)(2\,4)$ doğuray olamaz; çünkü $T^2 = I$ olduğundan $\langle T \rangle = \{I, T\}$ iki elemanda kapanır.

## 13.3 Kuvvet Hesabının Aritmetiği

Sonlu devresel grupta kuvvet hesabı, $\tau$ modülüne göre aritmetiğe dönüşür:

**Teorem 13.3 (Kuvvetler ve Bölünebilme)** $G = \langle a \rangle$, mertebesi $\tau$ olan sonlu devresel grup olsun.

1.  $s \in \mathbb{Z}$ için: $a^s = 1_G \iff \tau \mid s$
2.  $m, n \in \mathbb{Z}$ için: $a^m = a^n \iff m \equiv n \pmod{\tau}$

İspat

**1)** ($\Leftarrow$) $\tau \mid s$ ise $s = \tau s'$ yazılır ve

$$a^s = (a^{\tau})^{s'} = 1_G^{s'} = 1_G$$

($\Rightarrow$) $a^s = 1_G$ olsun. Bölme algoritmasıyla $s = \tau q + r$, $0 \leq r < \tau$ yazalım:

$$1_G = a^s = (a^{\tau})^q \cdot a^r = a^r$$

$r \neq 0$ olsaydı, $a^r = 1_G$ ve $0 < r < \tau$ birlikte $\tau$’nun en küçüklüğüyle çelişirdi. O hâlde $r = 0$, yani $\tau \mid s$’dir.

**2)** $a^m = a^n \iff a^{m-n} = 1_G \iff \tau \mid (m - n) \iff m \equiv n \pmod{\tau}$; ortadaki adımda 1) kullanıldı.

$\blacksquare$

Bu teorem, sonlu devresel grupla $\langle \mathbb{Z}_\tau, + \rangle$ arasındaki derin benzerliğin ilk işaretidir: kuvvetlerin üsleri, $\tau$ modülüne göre kalan sınıfları gibi davranır.

Sonlu devresel grubun mertebesi $\tau$, doğurayın kendine has bir niceliğidir: $a^t = 1_G$ yapan en küçük doğal sayı. Bu sayı yalnız devresel gruplarda değil, herhangi bir grubun herhangi bir elemanı için tanımlanabilir ve grup teorisinin en çok kullanılan kavramlarından biridir: [bir elemanın mertebesi](../devresel-gruplar/eleman-mertebesi.md).
