---
title: "Devresel Grubun Alt Grupları"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/devresel-gruplar/devresel-grubun-alt-gruplari
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 5e510f8fc8bc58212da624d117df8d2b56294957
---
# 15  Devresel Grubun Alt Grupları

Devresel gruplar yalnız kendileri düzenli değildir; alt grup dünyaları da tamamen şeffaftır. Bu bölümün dört sonucu, sonlu devresel grubun alt grup teorisini eksiksiz kapatır: her alt grup devreseldir, her alt grubun mertebesi grup mertebesini böler, her bölene karşılık *tam bir* alt grup vardır ve doğuraylar $(m, n) = 1$ koşuluyla belirlenir. Bölümün sonunda doğuray sayısını Euler’in $\varphi$ fonksiyonuyla sayacağız.

## 15.1 Her Alt Grup Devreseldir

**Teorem 15.1 (Devresel Grubun Alt Grupları Devreseldir)** Bir devresel grubun her alt grubu da devreseldir.

İspat

$G = \langle a \rangle$ ve $H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$ olsun. İki durum vardır.

$H = \{1_G\}$ ise $H = \langle 1_G \rangle$ devreseldir.

$H \neq \{1_G\}$ olsun. $H$’de $1_G$’den farklı bir eleman, yani $m \neq 0$ için bir $a^m$ vardır. $H$ grup olduğundan $a^m$ ile birlikte $(a^m)^{-1} = a^{-m}$’yi de içerir; $m$ ile $-m$’den biri pozitif olduğundan, $a^m \in H$ koşulunu sağlayan en az bir *doğal sayı* $m$ vardır. Bu doğal sayıların en küçüğüne $\mu$ diyelim.

**İddia: $H = \langle a^{\mu} \rangle$.**

*$H \subseteq \langle a^{\mu} \rangle$:* $a^n \in H$ olsun. Bölme algoritmasıyla $n = \mu q + r$, $0 \leq r < \mu$ yazalım:

$$a^r = a^{n - \mu q} = (a^{\mu})^{-q} \cdot a^n \in H$$

çünkü sağdaki iki çarpan da $H$’dedir. $0 < r < \mu$ olsaydı $\mu$’nün en küçüklüğü bozulurdu; o hâlde $r = 0$ ve

$$a^n = (a^{\mu})^{q} \in \langle a^{\mu} \rangle$$

*$\langle a^{\mu} \rangle \subseteq H$:* $a^{\mu} \in H$ ve $H$ grup olduğundan $a^{\mu}$’nün bütün kuvvetleri $H$’dedir.

İki kapsama birlikte $H = \langle a^{\mu} \rangle$ verir: $H$ devreseldir.

$\blacksquare$

**Sonuç 15.1 (Sonsuz Devresel Grubun Alt Grupları)** Sonsuz devresel bir grubun $\{1_G\}$’den farklı her alt grubu da sonsuz devreseldir.

İspat

$G = \langle a \rangle$ sonsuz devresel, $H \neq \{1_G\}$ bir alt grup olsun. Teoremden $H = \langle a^{\mu} \rangle$’dür ($\mu \in \mathbb{N}$). $m \neq n$ tam sayıları için $\mu m \neq \mu n$ ve $G$ sonsuz devresel olduğundan

$$(a^{\mu})^m = a^{\mu m} \neq a^{\mu n} = (a^{\mu})^n$$

$a^{\mu}$’nün kuvvetleri birbirinden farklıdır: $H$ sonsuz devreseldir.

$\blacksquare$

## 15.2 Mertebe Ayrışımı: $n = \mu\nu$

**Teorem 15.2 (Alt Grubun Mertebesi)** $G = \langle a \rangle$, $n$. mertebeden devresel bir grup ve $H$, $G$’nin $a^{\mu}$ tarafından doğurulan alt grubu olsun ($\mu$, $a^m \in H$ koşulunu sağlayan doğal sayıların en küçüğü). Bu takdirde

$$n = \mu \nu \quad \text{ve} \quad |H| = \nu$$

olacak biçimde bir $\nu \in \mathbb{N}$ vardır ve tek türlü belirlidir.

İspat

**$\mu \mid n$:** $n$’yi $\mu$’ye bölelim: $n = \mu\nu + r$, $0 \leq r < \mu$. O zaman

$$a^r = a^{n - \mu\nu} = a^n \cdot (a^{\mu})^{-\nu} = 1_G \cdot (a^{\mu})^{-\nu} \in H$$

$0 < r < \mu$, $\mu$’nün en küçüklüğüyle çelişeceğinden $r = 0$’dır: $n = \mu\nu$.

**$|H| = \nu$:** Önce $H$’nin listesini çıkaralım:

$$H = \langle a^{\mu} \rangle = \{1_G, a^{\mu}, (a^{\mu})^2, \dots, (a^{\mu})^{\nu - 1}\}$$

Gerçekten herhangi bir $(a^{\mu})^k$ için $k = \nu q + r'$, $0 \leq r' < \nu$ yazılırsa

$$(a^{\mu})^k = \big((a^{\mu})^{\nu}\big)^q (a^{\mu})^{r'} = (a^{\mu\nu})^q (a^{\mu})^{r'} = (a^n)^q (a^{\mu})^{r'} = (a^{\mu})^{r'}$$

listeye düşer. Listedekiler birbirinden farklıdır: $0 \leq r_1 < r_2 < \nu$ için $(a^{\mu})^{r_1} = (a^{\mu})^{r_2}$ olsaydı $a^{\mu(r_2 - r_1)} = 1_G$ olur, kuvvet aritmetiğinden $n = \mu\nu \mid \mu(r_2 - r_1)$, yani $\nu \mid (r_2 - r_1)$ çıkardı; oysa $0 < r_2 - r_1 < \nu$’dür. O hâlde $|H| = \nu$’dür.

$\blacksquare$

**Sonuç 15.2 (Alt Grup Mertebesi Grup Mertebesini Böler)** Sonlu devresel bir grubun her alt grubunun mertebesi, grubun mertebesini böler.

İspat

$|G| = n$ olsun. $H = \{1_G\}$ için $|H| = 1 \mid n$’dir. $H \neq \{1_G\}$ ise $H = \langle a^{\mu} \rangle$ ve mertebe ayrışımı teoreminden $|H| = \nu$ ile $n = \mu\nu$; yani $\nu \mid n$’dir.

$\blacksquare$

Bu sonuç, ileride *her* sonlu grup için kanıtlayacağımız Lagrange teoreminin devresel öncüsüdür. Devresel gruplarda tersi de doğrudur:

**Teorem 15.3 (Her Bölene Karşılık Tek Alt Grup)** $G = \langle a \rangle$, $n$. mertebeden devresel bir grup olsun. $n$’nin her $\nu$ doğal bölenine karşılık $G$’nin $\nu$. mertebeden bir ve yalnız bir alt grubu vardır; bu alt grup $\langle a^{n/\nu} \rangle$’dür.

İspat

**Varlık.** $\nu \mid n$ olsun ve $\mu = n / \nu$ yazalım. Mertebe ayrışımı teoreminin hesabı, $\langle a^{\mu} \rangle$ alt grubunun tam $\nu$ elemanlı olduğunu gösterir.

**Teklik.** $H$, $\nu$. mertebeden herhangi bir alt grup olsun. Alt gruplar devreseldir: $H = \langle a^{\mu'} \rangle$, $\mu'$ en küçük üs. Mertebe ayrışımından $n = \mu' \cdot |H| = \mu' \nu$; yani $\mu' = n/\nu = \mu$ tek türlü belirlidir ve $H = \langle a^{n/\nu} \rangle$’dür.

$\blacksquare$

## 15.3 Doğuraylar ve Euler’in φ Fonksiyonu

**Teorem 15.4 (Doğuray Ölçütü)** $G = \langle a \rangle$, $n$. mertebeden devresel bir grup olsun. $a^m$ ($m \in \mathbb{Z}$) elemanının $G$’nin bir doğurayı olması için gerek ve yeter koşul $(m, n) = 1$ olmasıdır.

İspat

Bézout teoremini hatırlayalım: $m$ ile $n$’nin aralarında asal olması, $km + \ell n = 1$ olacak biçimde $k, \ell$ tam sayılarının varlığına denktir.

**Gereklik.** $G = \langle a^m \rangle$ olsun. $a \in G$ olduğundan $a = (a^m)^u = a^{mu}$ olacak bir $u \in \mathbb{Z}$ vardır; kuvvet aritmetiğinden

$$1 \equiv mu \pmod{n} \implies 1 - mu = vn \implies mu + vn = 1$$

olacak bir $v \in \mathbb{Z}$ bulunur: $(m, n) = 1$’dir.

**Yeterlik.** $(m, n) = 1$ olsun: $km + \ell n = 1$ yazalım. O zaman

$$a = a^{km + \ell n} = (a^m)^k \cdot (a^n)^{\ell} = (a^m)^k \cdot 1_G = (a^m)^k \in \langle a^m \rangle$$

$a$’nın bütün kuvvetleri de $\langle a^m \rangle$’de olduğundan $G = \langle a \rangle \subseteq \langle a^m \rangle \subseteq G$; yani $G = \langle a^m \rangle$ ve $a^m$ doğuraydır.

$\blacksquare$

**Sonuç 15.3 (Doğuray Sayısı)** $n$. mertebeden devresel bir grubun doğuraylarının sayısı $\varphi(n)$’dir; burada $\varphi$, **Euler’in φ fonksiyonu**dur: $\varphi(n)$, $n$’yi aşmayan ve $n$ ile aralarında asal olan doğal sayıların sayısıdır. $n = p_1^{\alpha_1} \cdots p_k^{\alpha_k}$ asal çarpanlara ayrılışıyla

$$\varphi(n) = n \left(1 - \frac{1}{p_1}\right)\left(1 - \frac{1}{p_2}\right) \cdots \left(1 - \frac{1}{p_k}\right)$$

**Örnek 15.1 (Mertebesi 12 Olan Devresel Grubun Envanteri)** $G = \langle a \rangle$, $|G| = 12$ olsun. Bütün alt gruplarını ve doğuraylarını bulunuz.

Çözüm

$12$’nin bölenleri $1, 2, 3, 4, 6, 12$’dir; her bölene karşılık tam bir alt grup vardır ve $\nu$ mertebeli alt grup $\mu = 12/\nu$ ile $\langle a^{\mu} \rangle$’dür:

$$H_1 = \{1_G\}, \qquad H_2 = \langle a^6 \rangle = \{1_G, a^6\}, \qquad H_3 = \langle a^4 \rangle = \{1_G, a^4, a^8\}$$

$$H_4 = \langle a^3 \rangle = \{1_G, a^3, a^6, a^9\}$$

$$H_6 = \langle a^2 \rangle = \{1_G, a^2, a^4, a^6, a^8, a^{10}\}, \qquad H_{12} = G$$

Doğuraylar, $12$ ile aralarında asal üslü kuvvetlerdir:

$$a, \quad a^5, \quad a^7, \quad a^{11}; \qquad \varphi(12) = 12\left(1 - \frac{1}{2}\right)\left(1 - \frac{1}{3}\right) = 4$$

$\blacksquare$

Alt grup envanteri elimizde; ama altı alt grubun *birbiriyle ilişkisi* — hangisi hangisinin içinde? — listeden okunmuyor. Bu ilişkiyi tek bakışta gösteren bir çizim tekniği var: [Hasse diyagramları](../devresel-gruplar/hasse-diyagramlari.md).
