---
title: "Yarı Grup, Monoid ve Grup"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/cebirsel-yapilar/yari-grup-monoid-grup
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: d5d2c07502e6fde29c2a2e9131b0e3b619a20a97
---
# 2  Yarı Grup, Monoid ve Grup

Önceki bölümde kapalılık, asosyatiflik, birim ve ters koşullarının birbirinden bağımsız olduğunu gördük. Şimdi bu koşulları katman katman ekleyerek cebirin temel yapı hiyerarşisini kuruyoruz: yalnız asosyatiflik varsa **yarı grup**, birim de eklenirse **monoid**, her elemanın tersi de varsa **grup**. Bu dersin geri kalanının kahramanı gruptur; yarı grup ve monoid ise grubun hangi koşuldan vazgeçilince nasıl zayıfladığını gösteren ara duraklardır.

## 2.1 Yarı Grup ve Monoid

**Tanım 2.1 (Tek İşlemli Cebirsel Yapı)** İçinde bir tane ikili işlem tanımlanmış cebirsel yapıya **tek işlemli cebirsel yapı** denir.

**Tanım 2.2 (Yarı Grup)** İçinde asosyatif bir ikili işlem tanımlanmış tek işlemli cebirsel yapıya **yarı grup** denir. Yarı grubun işlemi ayrıca komutatif ise yapıya **komutatif (abelyen) yarı grup** denir.

**Tanım 2.3 (Monoid)** Birim elemanı olan yarı gruba **monoid** denir. Monoidin işlemi komutatif ise yapıya **komutatif (abelyen) monoid** denir.

Tanımları aksiyom listeleri hâlinde yazmak, bir yapıyı denetlerken neyi sırayla kontrol edeceğimizi netleştirir. $M \neq \varnothing$ kümesinde bir $\circ$ işlemi verilsin.

**Yarı grup aksiyomları:**

$$\textbf{I.} \ \forall a, b \in M \quad a \circ b \in M \qquad \text{(kapalılık)}$$

$$\textbf{II.} \ \forall a, b, c \in M \quad (a \circ b) \circ c = a \circ (b \circ c) \qquad \text{(asosyatiflik)}$$

**Monoid aksiyomları:** I ve II’ye ek olarak

$$\textbf{III.} \ \exists\, e \in M \ \text{ öyle ki } \ \forall a \in M \quad e \circ a = a \circ e = a \qquad \text{(birim eleman)}$$

Komutatif yapılar için listeye $\forall a, b \in M$ için $a \circ b = b \circ a$ koşulu eklenir; bu durumda III’te tek taraflı $e \circ a = a$ koşulu yeterlidir, çünkü komutatiflik diğer tarafı bedavaya getirir.

## 2.2 Grup Kavramı

**Tanım 2.4 (Grup)** $G \neq \varnothing$ kümesinde aşağıdaki dört koşulu sağlayan bir $\circ$ ikili işlemi tanımlanmış olsun:

$$\textbf{I.} \ \forall a, b \in G \quad a \circ b \in G$$

$$\textbf{II.} \ \forall a, b, c \in G \quad (a \circ b) \circ c = a \circ (b \circ c)$$

$$\textbf{III.} \ \exists\, e \in G \ \text{ öyle ki } \ \forall a \in G \quad e \circ a = a \circ e = a$$

$$\textbf{IV.} \ \forall a \in G \ \ \exists\, a^{*} \in G \ \text{ öyle ki } \ a^{*} \circ a = a \circ a^{*} = e$$

Bu durumda $\langle G, \circ \rangle$ tek işlemli cebirsel yapısına bir **grup** denir; $G$, $\circ$ işlemine göre bir gruptur denir.

**Tanım 2.5 (Komutatif (Abelyen) Grup)** $\langle G, \circ \rangle$ grubundaki $\circ$ işlemi komutatif ise gruba **komutatif grup** veya **abelyen grup** denir.

Grup, birimli ve her elemanı tersinir bir monoiddir: yarı grup $\subset$ monoid $\subset$ grup zinciri, her adımda bir aksiyom ekler. Birim elemanın ve terslerin teklik teoremleri önceki bölümde kanıtlandığından, bir grupta $e$ ve her $a$’nın tersi otomatik olarak tek türlü belirlidir; bu gerçeğe sık sık başvuracağız.

## 2.3 Tanıdık Yapıların Sınıflandırması

**Örnek 2.1 (Sayı Kümelerinin Sınıflandırması)** Aşağıdaki yapıların her birinin yarı grup mu, monoid mi, grup mu olduğunu belirleyiniz. ($\mathbb{N} = \{1, 2, 3, \dots\}$; $\mathbb{Z}_{\text{ç}}$ çift, $\mathbb{Z}_{\text{t}}$ tek tam sayılar.)

$$\langle \mathbb{N}, + \rangle, \quad \langle \mathbb{N}, \cdot \rangle, \quad \langle \mathbb{Z}, + \rangle, \quad \langle \mathbb{Z}, \cdot \rangle, \quad \langle \mathbb{Q}, + \rangle, \quad \langle \mathbb{Q} - \{0\}, \cdot \rangle$$

$$\langle \mathbb{R}, + \rangle, \quad \langle \mathbb{R} - \{0\}, \cdot \rangle, \quad \langle \mathbb{R}^{+}, + \rangle, \quad \langle \mathbb{R}^{-}, + \rangle, \quad \langle \mathbb{R}^{+}, \cdot \rangle$$

$$\langle \mathbb{Z}_{\text{ç}}, + \rangle, \quad \langle \mathbb{Z}_{\text{t}}, \cdot \rangle, \quad \langle \mathbb{Z}_{\text{ç}}, \cdot \rangle$$

Çözüm

Hepsinde işlem, alışılmış toplama ya da çarpma olduğundan asosyatiflik ve komutatiflik hazırdır; ayırt edici sorular kapalılık, birim ve terslerdir.

- $\langle \mathbb{N}, + \rangle$: kapalı, ama $0 \notin \mathbb{N}$ olduğundan birim yok — **komutatif yarı grup**. Grup olamaz.
- $\langle \mathbb{N}, \cdot \rangle$: kapalı, birimi $1$; ama örneğin $x \cdot 2 = 1$ denkleminin $\mathbb{N}$’de çözümü olmadığından $2$’nin tersi yok — **komutatif monoid**.
- $\langle \mathbb{Z}, + \rangle$: birimi $0$, her $a$’nın tersi $-a$ — **komutatif grup**.
- $\langle \mathbb{Z}, \cdot \rangle$: birimi $1$; $\mp 1$ dışındakilerin tersi yok — **komutatif monoid**.
- $\langle \mathbb{Q}, + \rangle$, $\langle \mathbb{R}, + \rangle$: **komutatif grup**.
- $\langle \mathbb{Q} - \{0\}, \cdot \rangle$, $\langle \mathbb{R} - \{0\}, \cdot \rangle$: sıfır atıldığı için her elemanın tersi kümededir — **komutatif grup**. (Sıfırdan farklı iki sayının çarpımı sıfırdan farklı olduğundan kapalılık da korunur.)
- $\langle \mathbb{R}^{+}, + \rangle$ ve $\langle \mathbb{R}^{-}, + \rangle$: birim eleman yok — birer **komutatif yarı grup**.
- $\langle \mathbb{R}^{+}, \cdot \rangle$: birimi $1$, tersler $\frac{1}{\alpha}$ — **komutatif grup**.
- $\langle \mathbb{Z}_{\text{ç}}, + \rangle$: birimi $0$, tersler $-a$ — **komutatif grup**.
- $\langle \mathbb{Z}_{\text{t}}, \cdot \rangle$: birimi $1$; $\mp 1$ dışında ters yok — **komutatif monoid**.
- $\langle \mathbb{Z}_{\text{ç}}, \cdot \rangle$: birim eleman yok ($1$ çift değildir) — **komutatif yarı grup**.

$\blacksquare$

Tablonun dengesine dikkat edin: aynı küme bir işleme göre grupken ($\langle \mathbb{Z}, + \rangle$) öbür işleme göre yalnızca monoid kalabilir ($\langle \mathbb{Z}, \cdot \rangle$). Yapı, kümenin değil *küme ile işlemin birlikte* özelliğidir.

Bir sonraki bölümde soyut tanımın ete kemiğe büründüğü daha zengin örnekleri inceleyeceğiz: üçlüler kümesi üzerinde kurulan gruplar ve sıfırdan farklı kompleks sayıların çarpma grubu — [grup örnekleri](../cebirsel-yapilar/grup-ornekleri.md).
