---
title: "Kuvvetler ve Katlar"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/cebirsel-yapilar/kuvvetler-ve-katlar
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: eaeed7b6ac6bb1650fdfc867e8745abd9deff420
---
# 6  Kuvvetler ve Katlar

Bir grupta $a \cdot a \cdot a$ gibi çarpımlar yazabilmek için önce ikiden çok elemanın çarpımının parantezlemeden bağımsız olduğunu bilmemiz gerekir. Bu bölümde önce $n$’li çarpımı tanımlayıp genel asosyatiflik ve genel komutatiflik kurallarını kaydediyor, sonra bir elemanın tam sayılı kuvvetlerini tanımlayarak lise cebirinden tanıdık kuvvet kurallarının grup ortamındaki karşılıklarını kanıtlıyoruz. Bölüm, toplamsal yazıştaki karşılıklar — katlar — ile kapanıyor. Bu aritmetik, devresel gruplar teorisinin tamamının dilidir.

## 6.1 n’li Çarpım

**Tanım 6.1 (n’li Çarpım)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup ve $a_1, a_2, \dots, a_n \in G$ olsun ($n \geq 2$). Bu elemanların (bu sıradaki) çarpımı tümevarımla tanımlanır:

- $n = 2$ için $a_1 a_2$ zaten tanımlıdır;
- $n > 2$ için $a_1 a_2 \cdots a_n = (a_1 a_2 \cdots a_{n-1}) \cdot a_n$.

Gösteriş: $a_1 a_2 \cdots a_n = \prod_{\nu=1}^{n} a_\nu$; $n = 1$ için $\prod_{\nu=1}^{1} a_\nu = a_1$ olarak tanımlanır.

**Teorem 6.1 (Genel Asosyatiflik)** Bir grupta herhangi $n$ ($n \geq 3$) elemanın çarpımında çarpanlar, sıraları bozulmadan istenildiği gibi paranteze alınabilir:

$$a_1 \cdots a_k \, a_{k+1} \cdots a_n = (a_1 \cdots a_k) \cdot (a_{k+1} \cdots a_n) \qquad (1 \leq k \leq n-1)$$

**Teorem 6.2 (Genel Komutatiflik)** $a_1, \dots, a_n$ ($n \geq 2$), bir grubun ikişer ikişer komutatif elemanları olsun ($a_i a_j = a_j a_i$). $i_1, \dots, i_n$, $1, \dots, n$ sayılarının herhangi bir permütasyonu olmak üzere

$$a_1 a_2 \cdots a_n = a_{i_1} a_{i_2} \cdots a_{i_n}$$

İki teorem birlikte şunu söyler: ikişer ikişer komutatif elemanların çarpımında çarpanları istediğimiz sıraya sokabilir ve istediğimiz gibi paranteze alabiliriz. Her iki teorem de $n$ üzerinde tümevarımla kanıtlanır; ispatlar kavramsal bir yenilik içermediğinden ayrıntılarını atlıyoruz.

## 6.2 Tam Sayılı Kuvvetler

**Tanım 6.2 (Bir Elemanın Tam Sayılı Kuvvetleri)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup, $a \in G$ ve $n \in \mathbb{Z}$ olsun. $a$’nın $n$. kuvveti $a^n$ şöyle tanımlanır:

- $n > 0$ için: $a^1 = a$; $n \geq 2$ için $a^n = \underbrace{a \cdot a \cdots a}_{n \text{ tane}}$
- $n = 0$ için: $a^0 = 1_G$
- $n < 0$, $n = -n'$ ($n' > 0$) için: $a^{-1}$, $a$’nın tersi olmak üzere $a^{-n'} = (a^{-1})^{n'} = \underbrace{a^{-1} \cdot a^{-1} \cdots a^{-1}}_{n' \text{ tane}}$

**Teorem 6.3 (Kuvvetlerin Temel Özellikleri)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup, $a, b \in G$ ve $m, n \in \mathbb{Z}$ olsun.

1.  $(a^{-1})^{-1} = a$
2.  $(a \cdot b)^{-1} = b^{-1} \cdot a^{-1}$; daha genel olarak $(a_1 a_2 \cdots a_k)^{-1} = a_k^{-1} \cdots a_2^{-1} a_1^{-1}$
3.  $a^m \cdot a^n = a^{m+n}$; daha genel olarak $a^{m_1} a^{m_2} \cdots a^{m_k} = a^{m_1 + m_2 + \cdots + m_k}$
4.  $(a^m)^n = a^{mn}$
5.  $a \cdot b = b \cdot a$ ise her $n \in \mathbb{Z}$ için $(a b)^n = a^n b^n$; daha genel olarak $a_1, \dots, a_k$ ikişer ikişer komutatif ise $(a_1 \cdots a_k)^n = a_1^n \cdots a_k^n$

İspat

Kuralların tümü tanımdan tümevarımla çıkar; en öğretici üçünü kanıtlayalım.

**1)** $a^{-1} \cdot a = a \cdot a^{-1} = 1_G$ eşitliği, ters tanımına göre $a$’nın $a^{-1}$’in tersi olduğunu söyler; ters tek türlü belirli olduğundan $(a^{-1})^{-1} = a$’dır.

**2)** $x = (ab)^{-1}$ diyelim: $x \cdot (ab) = 1_G$. Asosyatiflikle $(x a) b = 1_G$, yani $xa$, $b$’nin sol tersidir: $xa = b^{-1}$. Buradan sağdan $a^{-1}$ uygulayarak $x = b^{-1} a^{-1}$ bulunur. Genelleştirme $k$ üzerinde tümevarımla yapılır.

**5)** Üç durumu ayıralım.

*$n > 0$:* $n = 1$ için eşitlik açıktır. $n \geq 2$ için

$$(ab)^n = \underbrace{(ab)(ab)\cdots(ab)}_{n} = \underbrace{(a a \cdots a)}_{n}\underbrace{(b b \cdots b)}_{n} = a^n b^n$$

Ortadaki adımda $a$ ile $b$’nin komutatifliği sayesinde genel komutatiflik ve genel asosyatiflik kuralları kullanıldı.

*$n = 0$:* $(ab)^0 = 1_G = 1_G \cdot 1_G = a^0 b^0$.

*$n < 0$, $n = -n'$:* Önce $ab = ba$’dan $(ab)^{-1} = (ba)^{-1}$, yani $b^{-1}a^{-1} = a^{-1}b^{-1}$ olduğunu not edelim: tersler de komutatiftir. O hâlde

$$(ab)^{-n'} = \big[(ab)^{-1}\big]^{n'} = (b^{-1}a^{-1})^{n'} = (a^{-1}b^{-1})^{n'}$$

$$= (a^{-1})^{n'} (b^{-1})^{n'} = a^{-n'} b^{-n'} = a^n b^n$$

Ortadaki adımda pozitif kuvvet durumu ($n' > 0$) uygulandı.

$\blacksquare$

UyarıKomutatiflik olmadan 5. kural çöker

$ab \neq ba$ ise $(ab)^n = a^n b^n$ eşitliği genel olarak yanlıştır. Örneğin $(ab)^2 = abab$’dir; bunun $a^2 b^2 = aabb$’ye eşit olması, ortadaki $ba$’nın $ab$’ye çevrilebilmesini — yani tam da komutatifliği — gerektirir.

4\. kuralın iki kullanışlı özel hâli, $m = -1$ ve $n = -1$ değerleriyle elde edilir:

$$a^{-n} = (a^{-1})^n = (a^n)^{-1}$$

Yani “önce ters alıp sonra kuvvet almak” ile “önce kuvvet alıp sonra ters almak” aynı sonucu verir.

## 6.3 Toplamsal Yazış: Katlar

Komutatif gruplarda işlem çoğu zaman $+$ ile yazılır; $\langle G, + \rangle$ yapısına **toplam grubu** denir. Bu yazışta birim eleman $0_G$ ile gösterilir ve **sıfır elemanı** adını alır; $a$’nın tersi $-a$ ile gösterilir. Kuvvetin karşılığı ise *kat*tır:

**Tanım 6.3 (Bir Elemanın Tam Sayılı Katları)** $\langle G, + \rangle$ komutatif bir grup, $a \in G$ ve $n \in \mathbb{Z}$ olsun. $a$’nın $n$ katı $na$ şöyle tanımlanır:

- $n > 0$ için: $1a = a$; $n \geq 2$ için $na = \underbrace{a + a + \cdots + a}_{n \text{ tane}}$
- $n = 0$ için: $0a = 0_G$
- $n < 0$, $n = -n'$ ($n' > 0$) için: $(-n')a = n'(-a) = \underbrace{(-a) + (-a) + \cdots + (-a)}_{n' \text{ tane}}$

Kuvvet kurallarının katlara çevirisi şöyledir; her biri, çarpımsal kardeşinin birebir kopyasıdır:

1.  $-(-a) = a$
2.  $-(a + b) = (-a) + (-b)$; genel olarak $-(a_1 + \cdots + a_k) = (-a_1) + \cdots + (-a_k)$
3.  $ma + na = (m + n)a$; genel olarak $m_1 a + \cdots + m_k a = (m_1 + \cdots + m_k)a$
4.  $n(ma) = (nm)a$
5.  $n(a + b) = na + nb$ (grup komutatif olduğundan bu kural her zaman geçerlidir)

Artık grup elemanlarıyla serbestçe hesap yapabiliyoruz. Sıradaki doğal soru şu: bir grubun *içindeki* hangi alt kümeler, aynı işlemle kendi başlarına grup oluşturur? Bu sorunun yanıtı — alt gruplar — dersin bundan sonraki bütün bölümlerinin zeminidir: [alt gruplar](../alt-gruplar/alt-gruplar.md).
