---
title: "İkili İşlem ve Cebirsel Yapılar"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/cebirsel-yapilar/ikili-islem-ve-cebirsel-yapilar
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 90fa7cd31cbc9dd1df5ddc1d0e78de43a3053384
---
# 1  İkili İşlem ve Cebirsel Yapılar

Soyut cebir, sayılarla yapageldiğimiz toplama ve çarpma gibi işlemlerin *kendisini* inceleme konusu yapar: bir kümede tanımlı bir işlem hangi kurallara uyarsa hangi yapı ortaya çıkar? Bu ilk bölümde en temel yapı taşlarını kuruyoruz — ikili işlem, cebirsel yapı, asosyatiflik, komutatiflik, birim eleman ve ters eleman. Bölümün iki küçük ama vazgeçilmez teoremi, birim elemanın ve tersin *tek türlü belirli* olduğunu söyler; ilerideki bütün grup teorisi bu iki teklik üzerine oturur.

## 1.1 İkili İşlem ve Cebirsel Yapı

**Tanım 1.1 (İkili İşlem)** $M \neq \varnothing$ bir küme olsun. $M \times M$ kümesini $M$ *içine* resmeden bir

$$\circ : M \times M \longrightarrow M, \qquad (a, b) \longmapsto c \in M$$

fonksiyonu varsa, $M$’de bir **ikili işlem** tanımlanmıştır denir; $\circ$ fonksiyonuna $M$’de tanımlanmış bir ikili işlem denir. $\circ\big((a,b)\big) = c$ yazımı yerine kısaca

$$a \circ b = c$$

gösterimi kullanılır.

Tanımın gizli ama en önemli parçası, sonucun yine $M$’de olmasıdır: işlemin sonucu kümenin dışına çıkıyorsa o fonksiyon $M$’de bir ikili işlem değildir. Bu koşula kümenin işleme göre **kapalı** olması denir.

**Tanım 1.2 (Cebirsel Yapı)** İçinde en az bir ikili işlem tanımlanmış, boş olmayan bir kümeye bir **cebirsel yapı** denir. $M$ kümesinde $\circ$ gibi bir ikili işlem tanımlıysa bu cebirsel yapı $\langle M, \circ \rangle$ ile gösterilir.

## 1.2 Asosyatiflik ve Komutatiflik

**Tanım 1.3 (Asosyatif İşlem)** $M \neq \varnothing$ kümesinde tanımlı bir $\circ$ ikili işlemi

$$\forall a, b, c \in M \quad (a \circ b) \circ c = a \circ (b \circ c)$$

koşulunu sağlıyorsa $\circ$ işlemine $M$’de **asosyatif** (birleşmeli) bir işlem denir; $M$, $\circ$ işlemine göre asosyatiftir denir.

**Tanım 1.4 (Komutatif İşlem)** $M \neq \varnothing$ kümesinde tanımlı bir $\circ$ ikili işlemi

$$\forall a, b \in M \quad a \circ b = b \circ a$$

koşulunu sağlıyorsa $\circ$ işlemine $M$’de **komutatif** (değişmeli) bir işlem denir.

## 1.3 Birim Eleman

Birim elemanı tek hamlede tanımlamak yerine, ileride işimize yarayacak daha ince bir ayrımla başlayalım: işlemin yalnızca bir yanında etkisiz kalan elemanlar.

**Tanım 1.5 (Sol Birim, Sağ Birim ve Birim Eleman)** $\langle M, \circ \rangle$ bir cebirsel yapı olsun.

$$\exists\, e_1 \in M \ \text{ öyle ki } \ \forall a \in M \quad e_1 \circ a = a$$

oluyorsa $e_1$’e bir **sol birim elemanı**;

$$\exists\, e_2 \in M \ \text{ öyle ki } \ \forall a \in M \quad a \circ e_2 = a$$

oluyorsa $e_2$’ye bir **sağ birim elemanı** denir. Hem sol hem sağ birim olan bir $e$ elemanına, yani

$$\forall a \in M \quad e \circ a = a \circ e = a$$

koşulunu sağlayan $e \in M$’ye $\langle M, \circ \rangle$ yapısının bir **birim elemanı** denir.

**Teorem 1.1 (Birim Elemanın Tekliği)** Bir $\langle M, \circ \rangle$ cebirsel yapısının birim elemanı varsa tek türlü belirlidir.

İspat

$e$ ve $e'$, $\langle M, \circ \rangle$’nin iki birim elemanı olsun. $e$ birim eleman olduğundan her elemanı, bu arada $e'$’yü de değiştirmez:

$$e \circ e' = e' \circ e = e'$$

Aynı biçimde $e'$ birim eleman olduğundan

$$e \circ e' = e' \circ e = e$$

olur. İki eşitliğin sol tarafları aynı olduğundan $e = e'$ bulunur.

$\blacksquare$

## 1.4 Ters Eleman

**Tanım 1.6 (Sol Ters, Sağ Ters ve Ters Eleman)** $\langle M, \circ \rangle$’nin bir $e$ birim elemanı bulunsun ve $a \in M$ olsun.

$$a^{*} \circ a = e$$

olacak biçimde bir $a^{*} \in M$ varsa $a^{*}$’ya $a$’nın bir **sol tersi**;

$$a \circ a^{**} = e$$

olacak biçimde bir $a^{**} \in M$ varsa $a^{**}$’ya $a$’nın bir **sağ tersi** denir. Hem sol hem sağ ters olan bir $b$ elemanına, yani

$$b \circ a = a \circ b = e$$

koşulunu sağlayan $b \in M$’ye $a$’nın bir **ters elemanı** (kısaca tersi) denir.

Ters elemanın tekliği, birim elemanınkinden farklı olarak bedava gelmez: işlemin asosyatif olması gerekir.

**Teorem 1.2 (Ters Elemanın Tekliği)** $M$’de asosyatif bir $\circ$ ikili işlemi tanımlı ve $\langle M, \circ \rangle$’nin birim elemanı $e$ olsun. Herhangi bir $a \in M$ elemanının en çok bir tersi vardır; yani $a$’nın tersi varsa tek türlü belirlidir.

İspat

$a'$ ve $a''$, $a$’nın iki tersi olsun:

$$a' \circ a = a \circ a' = e \qquad (1)$$

$$a'' \circ a = a \circ a'' = e \qquad (2)$$

$(1)$’deki $a \circ a' = e$ eşitliğini soldan $a''$ ile işleme sokalım:

$$a'' \circ (a \circ a') = a'' \circ e = a''$$

$(2)$’deki $a'' \circ a = e$ eşitliğini sağdan $a'$ ile işleme sokalım:

$$(a'' \circ a) \circ a' = e \circ a' = a'$$

İşlem asosyatif olduğundan iki sol taraf eşittir:

$$a'' \circ (a \circ a') = (a'' \circ a) \circ a'$$

O hâlde $a'' = a'$ olur; ters varsa tektir.

$\blacksquare$

## 1.5 Çözümlü Örnekler

**Örnek 1.1 (Birim Elemanı Olmayan Bir Yapı)** $\mathbb{Q}$ kümesinde $a \circ b = ab + 1$ işlemi tanımlanıyor. (Her $a, b \in \mathbb{Q}$ için $ab + 1 \in \mathbb{Q}$ olduğundan bu gerçekten bir ikili işlemdir.)

1.  $\circ$ işlemi $\mathbb{Q}$’da asosyatif midir?

2.  $\circ$ işlemi komutatif midir?

3.  $\langle \mathbb{Q}, \circ \rangle$ yapısının birim elemanı var mıdır?

Çözüm

**a)** İki tarafı ayrı ayrı açalım:

$$(a \circ b) \circ c = (ab + 1) \circ c = (ab+1)c + 1 = abc + c + 1$$

$$a \circ (b \circ c) = a \circ (bc + 1) = a(bc+1) + 1 = abc + a + 1$$

$c \neq a$ olduğu her durumda iki sonuç farklıdır; örneğin $a = 1$, $b = 1$, $c = 2$ için sol taraf $5$, sağ taraf $4$ çıkar. İşlem asosyatif **değildir**.

**b)** $\mathbb{Q}$’da çarpma komutatif olduğundan

$$a \circ b = ab + 1 = ba + 1 = b \circ a$$

olur; işlem komutatiftir.

**c)** Her $a$ için $e \circ a = a$ olacak sabit bir $e$ arıyoruz. $a \in \mathbb{Q} - \{0\}$ alalım:

$$e \circ a = ea + 1 = a \implies e = \frac{a - 1}{a}$$

Bulunan değer $a$’ya bağlı çıktı; oysa birim elemanın $a$’dan bağımsız tek bir eleman olması gerekir. O hâlde $\langle \mathbb{Q}, \circ \rangle$’nin birim elemanı **yoktur**.

$\blacksquare$

**Örnek 1.2 (Birimi ve Tersleri Olan Bir Yapı)** $\mathbb{Q}$ kümesinde $a \circ b = \dfrac{ab}{2}$ işlemi tanımlanıyor.

1.  $\circ$ asosyatif midir?

2.  $\circ$ komutatif midir?

3.  $\langle \mathbb{Q}, \circ \rangle$’nin birim elemanı var mıdır?

4.  $0$’ın bu yapıda tersi var mıdır?

5.  $a \in \mathbb{Q} - \{0\}$ elemanının tersi var mıdır; varsa nedir?

Çözüm

**a)** $\mathbb{Q}$’da çarpmanın asosyatifliğinden

$$(a \circ b) \circ c = \frac{ab}{2} \circ c = \frac{abc}{4}, \qquad a \circ (b \circ c) = a \circ \frac{bc}{2} = \frac{abc}{4}$$

olur; işlem asosyatiftir.

**b)** $a \circ b = \dfrac{ab}{2} = \dfrac{ba}{2} = b \circ a$; işlem komutatiftir.

**c)** $e \circ a = \dfrac{ea}{2} = a$ eşitliğini her $a$ için sağlayan tek rasyonel sayı $e = 2$’dir ve $2 \in \mathbb{Q}$’dur. Birim eleman $2$’dir.

**d)** $x$’in $0$’ın tersi olması için $x \circ 0 = 2$ olması gerekir. Ama

$$x \circ 0 = \frac{x \cdot 0}{2} = 0 \neq 2$$

olduğundan böyle bir $x$ yoktur: $0$’ın tersi **yoktur**.

**e)** $x \circ a = 2$ denkleminden

$$\frac{xa}{2} = 2 \implies x = \frac{4}{a} \in \mathbb{Q} \qquad (a \neq 0)$$

bulunur; komutatiflikten $a \circ \dfrac{4}{a} = 2$ de sağlanır. Sıfırdan farklı her $a$’nın tersi $\dfrac{4}{a}$’dır.

$\blacksquare$

## 1.6 Tanıdık Kümelerde Bir Tur

Aşağıdaki gözlemler, tanımları en bildik kümeler üzerinde sınar. $\mathbb{Z}_{\text{ç}} = \{0, \mp 2, \mp 4, \dots\}$ çift tam sayıları, $\mathbb{Z}_{\text{t}} = \{\mp 1, \mp 3, \mp 5, \dots\}$ tek tam sayıları göstersin.

1.  $M = \{0, 1, 2, \dots\}$ kümesi toplamaya göre kapalıdır; $\langle M, + \rangle$ asosyatif ve komutatif bir cebirsel yapıdır, birimi $0$’dır. Ama $0$’dan farklı hiçbir elemanın tersi yoktur; $0$’ın tersi kendisidir.

2.  $M = \mathbb{Z} \cup \left\{ \frac{1}{n} : n = 2, 3, \dots \right\}$ kümesi $\mathbb{Q}$’daki çarpmaya göre kapalı **değildir**: $2$ ve $\frac{1}{3}$ kümededir ama $2 \cdot \frac{1}{3} = \frac{2}{3}$ kümede değildir.

3.  $\mathbb{R}^{+}$ ve $\mathbb{R}^{-}$ kümeleri toplamaya göre kapalıdır ve işlem asosyatif ile komutatiftir; fakat $0$ bu kümelerde olmadığından $\langle \mathbb{R}^{+}, + \rangle$ ve $\langle \mathbb{R}^{-}, + \rangle$’nin birim elemanı yoktur.

4.  $\mathbb{Z}_{\text{t}}$ toplamaya göre kapalı değildir: iki tek sayının toplamı çifttir.

5.  $\langle \mathbb{Z}_{\text{ç}}, + \rangle$ kapalı, asosyatif ve komutatiftir; birimi $0$, her $a$’nın tersi $-a \in \mathbb{Z}_{\text{ç}}$’dir.

6.  $\langle \mathbb{R}^{+}, \cdot \rangle$ kapalı, asosyatif ve komutatiftir; birimi $1$, her $\alpha$’nın tersi $\frac{1}{\alpha} \in \mathbb{R}^{+}$’dır.

7.  $\langle \mathbb{Z}_{\text{t}}, \cdot \rangle$ kapalı, asosyatif ve komutatiftir, birimi $1$’dir; ama $\mp 1$ dışındaki hiçbir tek sayının tersi yoktur ($1$ ile $-1$ kendi kendisinin tersidir).

8.  $\langle \mathbb{Z}_{\text{ç}}, \cdot \rangle$ kapalı, asosyatif ve komutatiftir; fakat $1$ çift olmadığından birim elemanı yoktur.

Bu tablo şunu gösteriyor: kapalılık, asosyatiflik, birim ve ters birbirinden bağımsız koşullardır — her biri diğerleri sağlanırken tek başına bozulabilir. Bir sonraki bölümde bu koşulların hangi bileşimlerinin hangi yapıları doğurduğunu adlandıracağız: [yarı grup, monoid ve grup](../cebirsel-yapilar/yari-grup-monoid-grup.md).
