---
title: "Grup Örnekleri"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/cebirsel-yapilar/grup-ornekleri
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 68947a3655225f5306689e8ecd61128c2f17f604
---
# 3  Grup Örnekleri

Grup tanımı dört maddelik kısa bir listedir; ama bir kümenin grup olduğunu *göstermek*, o listenin her maddesini verilen işlem için tek tek doğrulamak demektir. Bu bölümde iki kapsamlı örnek üzerinde bu denetimin nasıl yürütüldüğünü görüyoruz. İkinci örnek — sıfırdan farklı kompleks sayıların çarpma grubu — ileride alt gruplar ve homomorfiler için ana sahnelerimizden biri olacak.

## 3.1 Bileşenli İşlemle Kurulan Bir Grup

**Örnek 3.1 (Üçlüler Kümesinde Grup)** $G = \{(a, b, 2) : a, b \in \mathbb{R} - \{0\}\}$ kümesinde

$$(a, b, 2) \circ (c, d, 2) = (ac, bd, 2)$$

işlemi tanımlanıyor. $\langle G, \circ \rangle$’nin komutatif bir grup olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$(1, 1, 2) \in G$ olduğundan $G \neq \varnothing$’dir. Aksiyomları sırayla denetleyelim.

**Kapalılık.** $a, b, c, d \in \mathbb{R} - \{0\}$ ise $ac \neq 0$ ve $bd \neq 0$ olur; dolayısıyla

$$(a, b, 2) \circ (c, d, 2) = (ac, bd, 2) \in G$$

**Asosyatiflik.** $\mathbb{R}$’de çarpma asosyatif olduğundan

$$\big[(a, b, 2) \circ (c, d, 2)\big] \circ (e, f, 2) = \big((ac)e,\ (bd)f,\ 2\big)$$

$$= \big(a(ce),\ b(df),\ 2\big) = (a, b, 2) \circ \big[(c, d, 2) \circ (e, f, 2)\big]$$

**Komutatiflik.** $\mathbb{R}$’de çarpma komutatif olduğundan

$$(a, b, 2) \circ (c, d, 2) = (ac, bd, 2) = (ca, db, 2) = (c, d, 2) \circ (a, b, 2)$$

**Birim eleman.** $(x, y, 2) \circ (a, b, 2) = (a, b, 2)$ olması için $xa = a$ ve $yb = b$ gerekir; $a \neq 0$, $b \neq 0$ olduğundan $x = 1$, $y = 1$ bulunur. Birim eleman $(1, 1, 2) \in G$’dir.

**Ters eleman.** $(a^{\circ}, b^{\circ}, 2) \circ (a, b, 2) = (1, 1, 2)$ denkleminden $a^{\circ} a = 1$, $b^{\circ} b = 1$; yani

$$a^{\circ} = \frac{1}{a}, \qquad b^{\circ} = \frac{1}{b}$$

$a, b \neq 0$ olduğundan bu değerler $\mathbb{R} - \{0\}$’dadır: $(a, b, 2)$’nin tersi $\left(\frac{1}{a}, \frac{1}{b}, 2\right) \in G$’dir.

Beş koşulun tümü sağlandığından $\langle G, \circ \rangle$ komutatif bir gruptur.

$\blacksquare$

Üçüncü bileşendeki $2$ hiçbir işe karışmıyor; görevi yalnızca kümenin elemanlarını “etiketlemek”. Örnek, grup yapısının kümenin elemanlarının *ne olduğuna* değil, işlemin *nasıl davrandığına* bağlı olduğunu vurguluyor.

## 3.2 Kompleks Sayıların Çarpma Grubu

**Teorem 3.1 (Sıfırdan Farklı Kompleks Sayılar Grubu)** $\mathbb{C} = \{a + bi : a, b \in \mathbb{R}\}$ ve $0 = 0 + 0i$ olmak üzere $\mathbb{C} - \{0\}$ kümesi,

$$(a + bi)(c + di) = (ac - bd) + (ad + bc)i$$

çarpma işlemine göre komutatif bir gruptur.

İspat

$1 = 1 + 0i \in \mathbb{C} - \{0\}$ olduğundan küme boş değildir.

**Kapalılık.** Çarpımın bileşenleri gerçel olduğundan $(a+bi)(c+di) \in \mathbb{C}$’dir; asıl gösterilmesi gereken, çarpımın $0$ olamayacağıdır. Tersini varsayalım: $a + bi \neq 0$, $c + di \neq 0$ iken

$$(ac - bd) + (ad + bc)i = 0 + 0i \implies ac = bd, \qquad ad = -bc$$

olsun. $a + bi \neq 0$ olduğundan $a$ ve $b$’den en az biri sıfırdan farklıdır; $a \neq 0$ kabul edebiliriz (aksi hâlde $b \neq 0$ ile aynı akıl yürütme simetrik olarak yapılır). Birinci eşitliği $c$, ikincisini $d$ ile çarpalım:

$$ac^2 = bdc, \qquad ad^2 = -bcd$$

Taraf tarafa toplarsak $a(c^2 + d^2) = 0$ olur; $a \neq 0$ olduğundan $c^2 + d^2 = 0$, yani $c = d = 0$ bulunur. Bu, $c + di \neq 0$ varsayımıyla çelişir. Demek ki çarpım sıfır olamaz ve $\mathbb{C} - \{0\}$ çarpmaya göre kapalıdır.

**Asosyatiflik.** İki tarafı bileşenlerine açalım:

$$\begin{aligned} \big[(a+bi)(c+di)\big](e+fi) &= \big((ac-bd)e - (ad+bc)f\big) \\ &\quad + \big((ac-bd)f + (ad+bc)e\big)i \end{aligned}$$

$$\begin{aligned} (a+bi)\big[(c+di)(e+fi)\big] &= \big(a(ce-df) - b(cf+de)\big) \\ &\quad + \big(a(cf+de) + b(ce-df)\big)i \end{aligned}$$

Parantezler açıldığında iki tarafın gerçel bileşenleri de sanal bileşenleri de $ace - adf - bcf - bde$ ve $acf + ade + bce - bdf$ olarak çakışır; işlem asosyatiftir.

**Komutatiflik.** $\mathbb{R}$’de toplama ve çarpma komutatif olduğundan

$$(a+bi)(c+di) = (ac-bd) + (ad+bc)i$$

$$= (ca-db) + (cb+da)i = (c+di)(a+bi)$$

**Birim eleman.** $(1 + 0i)(a + bi) = a + bi$ olduğundan birim eleman $1 = 1 + 0i$’dir.

**Ters eleman.** $(a^{\circ} + b^{\circ} i)(a + bi) = 1 + 0i$ denklemi, bileşenlere göre

$$a a^{\circ} - b b^{\circ} = 1, \qquad a^{\circ} b + b^{\circ} a = 0$$

sistemini verir. Birinci denklemi $a$ ile, ikincisini $b$ ile çarpıp toplarsak

$$a^{\circ}(a^2 + b^2) = a$$

birinci denklemi $-b$ ile, ikincisini $a$ ile çarpıp toplarsak

$$b^{\circ}(a^2 + b^2) = -b$$

bulunur. $a + bi \neq 0$ olduğundan $a^2 + b^2 \neq 0$’dır; o hâlde

$$a^{\circ} = \frac{a}{a^2 + b^2}, \qquad b^{\circ} = \frac{-b}{a^2 + b^2}$$

$a$ ve $b$’den en az biri sıfırdan farklı olduğundan $a^{\circ}$ ile $b^{\circ}$’den de en az biri sıfırdan farklıdır; yani

$$(a + bi)^{-1} = \frac{a}{a^2 + b^2} - \frac{b}{a^2 + b^2}\, i \in \mathbb{C} - \{0\}$$

Bütün koşullar sağlandığından $\langle \mathbb{C} - \{0\}, \cdot \rangle$ komutatif bir gruptur.

$\blacksquare$

Bu grubu bundan böyle $\mathbb{C}^{*} = \langle \mathbb{C} - \{0\}, \cdot \rangle$ ile göstereceğiz. Kapalılık adımında kanıtlanan “iki sıfırdan farklı kompleks sayının çarpımı sıfırdan farklıdır” gerçeği, $\mathbb{C}$’nin *sıfır bölensiz* olması demektir; alt grup örneklerinde bu gerçeğe yeniden başvuracağız.

## 3.3 Alıştırmalar

**Alıştırma 3.1 (Bir Yapay İşlem Grubu)** $G = \mathbb{R} - \{-1\}$ kümesinde $a * b = a + b + ab$ işlemi tanımlanıyor. $\langle G, * \rangle$’nin komutatif bir grup olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Önce kapalılığı görelim: $a * b = a + b + ab = (1+a)(1+b) - 1$’dir. $a, b \neq -1$ ise $1 + a \neq 0$ ve $1 + b \neq 0$, dolayısıyla $(1+a)(1+b) \neq 0$ ve $a * b \neq -1$ olur: işlem $G$’de kapalıdır.

*Asosyatiflik:* Aynı özdeşlikle

$$(a * b) * c = (1 + a*b)(1+c) - 1 = (1+a)(1+b)(1+c) - 1$$

$$a * (b * c) = (1+a)(1 + b*c) - 1 = (1+a)(1+b)(1+c) - 1$$

iki taraf eşittir.

*Komutatiflik:* $a * b = a + b + ab = b + a + ba = b * a$.

*Birim eleman:* $e * a = a$ için $e + a + ea = a$, yani $e(1 + a) = 0$; $a \neq -1$ olduğundan $e = 0 \in G$ bulunur.

*Ters eleman:* $a^{*} * a = 0$ için $a^{*}(1 + a) = -a$, yani

$$a^{*} = \frac{-a}{1 + a}$$

Bu değerin $-1$ olamayacağını görelim: $\frac{-a}{1+a} = -1$ olsaydı $-a = -1 - a$, yani $0 = -1$ çıkardı. O hâlde $a^{*} \in G$’dir ve komutatiflikten iki yanlı ters koşulu sağlanır.

Dört aksiyom ve komutatiflik sağlandığından $\langle G, * \rangle$ komutatif bir gruptur.

$\blacksquare$

**Alıştırma 3.2 (Bileşenleri Karışık Bir Grup)** $G = \{(2a, b) : a \in \mathbb{Z},\ b \in \mathbb{Q} - \{0\}\}$ kümesinde

$$(2a, b) \circ (2c, d) = \left(2a + 2c,\ \frac{bd}{3}\right)$$

işlemi tanımlanıyor. $\langle G, \circ \rangle$’nin komutatif bir grup olduğunu gösteriniz.

Çözüm

*Kapalılık:* $2a + 2c = 2(a + c)$ çift tam sayıdır ve $b, d \neq 0$ iken $\frac{bd}{3} \in \mathbb{Q} - \{0\}$’dır; sonuç $G$’dedir.

*Asosyatiflik:* Birinci bileşen sıradan tam sayı toplaması olduğundan asosyatiftir; ikinci bileşende iki taraf da aynı sonucu verir:

$$\frac{\frac{bd}{3} \cdot f}{3} = \frac{bdf}{9} = \frac{b \cdot \frac{df}{3}}{3}$$

O hâlde işlem asosyatiftir.

*Komutatiflik:* Her iki bileşendeki işlem de komutatiftir.

*Birim eleman:* $(2x, y) \circ (2a, b) = (2a, b)$ için $2x + 2a = 2a$ ve $\frac{yb}{3} = b$ gerekir; $x = 0$ ve $y = 3$ bulunur. Birim eleman $(0, 3) \in G$’dir.

*Ters eleman:* $(2a^{\circ}, b^{\circ}) \circ (2a, b) = (0, 3)$ denkleminden $2a^{\circ} = -2a$ ve $\frac{b^{\circ} b}{3} = 3$, yani

$$(2a, b)^{-1} = \left(-2a,\ \frac{9}{b}\right) \in G$$

Hepsi sağlandığından $\langle G, \circ \rangle$ komutatif bir gruptur.

$\blacksquare$

**Alıştırma 3.3 (Kompleks Sayıların Toplam Grubu)** $\mathbb{C} = \{a + bi : a, b \in \mathbb{R}\}$ kümesinin

$$(a + bi) + (c + di) = (a + c) + (b + d)i$$

toplama işlemine göre komutatif bir grup olduğunu gösteriniz.

Çözüm

*Kapalılık:* Bileşenler gerçel sayı toplamları olduğundan sonuç $\mathbb{C}$’dedir.

*Asosyatiflik ve komutatiflik:* Her iki bileşende de $\mathbb{R}$’deki toplamanın asosyatifliği ve komutatifliği kullanılır:

$$\big[(a+bi) + (c+di)\big] + (e+fi) = \big((a+c)+e\big) + \big((b+d)+f\big)i$$

$$= \big(a+(c+e)\big) + \big(b+(d+f)\big)i$$

ve $(a+c) + (b+d)i = (c+a) + (d+b)i$.

*Birim eleman:* $0 = 0 + 0i$ için $(0 + 0i) + (a + bi) = a + bi$’dir.

*Ters eleman:* $a + bi$’nin tersi $(-a) + (-b)i \in \mathbb{C}$’dir:

$$(a + bi) + \big((-a) + (-b)i\big) = 0 + 0i$$

Böylece $\langle \mathbb{C}, + \rangle$ komutatif bir gruptur.

$\blacksquare$

Şimdiye dek grup olduğunu gösterdiğimiz her yapıda dört aksiyomun dördünü de tek tek denetledik. Bir sonraki bölümün konusu tam bu yükü hafifletmek: aksiyomların bir bölümünü zayıflatıp gerisini *teorem olarak* elde edeceğiz — [grup aksiyomlarının esnetilmesi](../cebirsel-yapilar/grup-aksiyomlarinin-esnetilmesi.md).
