---
title: "Grup Aksiyomlarının Esnetilmesi"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/cebirsel-yapilar/grup-aksiyomlarinin-esnetilmesi
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 9fe143646521e81e3ad15b917919a297d8d4aed9
---
# 4  Grup Aksiyomlarının Esnetilmesi

Grup tanımındaki III ve IV aksiyomları iki yanlıdır: birim eleman her iki yandan etkisiz, ters eleman her iki yandan ters olmalıdır. Bu bölümün ilk sonucu şaşırtıcıdır: yalnızca *sol* birim ve *sol* ters istemek yeterlidir — sağ taraflar kendiliğinden gelir. Ardından aksiyomları bambaşka iki biçimde daha karakterize edeceğiz: denklemlerin çözülebilirliği ve (sonlu kümelerde) sadeleştirme kuralları. Bu ölçütler, bir yapının grup olduğunu göstermenin pratikte en kısa yollarını verir.

## 4.1 Sol Birim ve Sol Ters Yeterlidir

**Teorem 4.1 (Zayıflatılmış Grup Aksiyomları)** $G \neq \varnothing$ kümesinde tanımlı bir $\circ$ işlemi şu koşulları sağlasın:

$$\textbf{I.} \ \forall a, b \in G \quad a \circ b \in G$$

$$\textbf{II.} \ \forall a, b, c \in G \quad (a \circ b) \circ c = a \circ (b \circ c)$$

$$\textbf{III}^{*}\textbf{.} \ \exists\, e \in G \ \text{ öyle ki } \ \forall a \in G \quad e \circ a = a \qquad \text{(sol birim)}$$

$$\textbf{IV}^{*}\textbf{.} \ \forall a \in G \ \ \exists\, a^{*} \in G \ \text{ öyle ki } \ a^{*} \circ a = e \qquad \text{(sol ters)}$$

Bu takdirde $\langle G, \circ \rangle$ bir gruptur.

İspat

**1) Sol ters aynı zamanda sağ terstir.** $a \in G$ olsun ve IV$^{*}$’daki $a^{*}$’yı alalım: $a^{*} \circ a = e$. Önce

$$(a^{*} \circ a) \circ a^{*} = e \circ a^{*} = a^{*}$$

yazalım (III$^{*}$ kullanıldı); asosyatiflikle bu,

$$a^{*} \circ (a \circ a^{*}) = a^{*}$$

demektir. IV$^{*}$’ı bu kez $a^{*}$ için kullanalım: $a^{**} \circ a^{*} = e$ olacak biçimde $a^{**} \in G$ vardır. Son eşitliği soldan $a^{**}$ ile işleme sokup asosyatifliği uygulayalım:

$$a^{**} \circ \big[a^{*} \circ (a \circ a^{*})\big] = a^{**} \circ a^{*} \implies (a^{**} \circ a^{*}) \circ (a \circ a^{*}) = a^{**} \circ a^{*}$$

$$\implies e \circ (a \circ a^{*}) = e \implies a \circ a^{*} = e$$

Son adımda III$^{*}$ kullanıldı. Demek ki $a^{*}$, $a$’nın sağ tersi de olur.

**2) Sol birim aynı zamanda sağ birimdir.** Herhangi bir $a \in G$ için IV$^{*}$’dan $a^{*} \circ a = e$ vardır. O hâlde

$$a \circ e = a \circ (a^{*} \circ a) = (a \circ a^{*}) \circ a = e \circ a = a$$

Burada sırasıyla asosyatiflik, 1)’de kanıtlanan $a \circ a^{*} = e$ ve III$^{*}$ kullanıldı.

Böylece $e$ iki yanlı birim, her $a^{*}$ iki yanlı terstir: $\langle G, \circ \rangle$, grup tanımındaki I–IV koşullarının tümünü sağlar.

$\blacksquare$

Teoremin iki yan ürünü, ileride sürekli kullanılacak:

- III$^{*}$’daki $e$, grubun (tek türlü belirli) birim elemanıdır: bir grubun bir ve yalnız bir birim elemanı vardır.
- 1)’den dolayı $a^{*} \circ a = a \circ a^{*} = e$’dir; işlem asosyatif olduğundan ters tek türlü belirlidir: grubun her elemanının bir ve bir tek tersi vardır.

## 4.2 Denklemlerle Karakterizasyon

**Teorem 4.2 (Çözülebilirlik Aksiyomuyla Grup)** $G \neq \varnothing$ kümesinde tanımlı bir $\circ$ işlemi kapalılık (I) ve asosyatiflik (II) koşullarına ek olarak şunu sağlasın:

$$\textbf{III}'\textbf{.} \ \forall a, b \in G \ \text{ için } \ a \circ x = b \ \text{ ve } \ y \circ a = b \ \text{ denklemleri } G \text{'de çözülebilir.}$$

Bu takdirde $\langle G, \circ \rangle$ bir gruptur.

İspat

Zayıflatılmış aksiyomlar teoreminden dolayı III$^{*}$ ile IV$^{*}$’ı türetmek yeterlidir.

**Sol birim vardır.** Herhangi bir $b \in G$ seçelim. III$'$’den $y \circ b = b$ denkleminin bir çözümü vardır; buna $e$ diyelim: $e \circ b = b$. Şimdi bu $e$’nin *her* $a \in G$ için sol birim olduğunu görelim. III$'$’den $b \circ x = a$ olacak biçimde bir $x \in G$ vardır; o hâlde

$$e \circ a = e \circ (b \circ x) = (e \circ b) \circ x = b \circ x = a$$

**Sol ters vardır.** Herhangi bir $a \in G$ için III$'$’deki $y \circ a = b$ denkleminde $b = e$ alalım: $a^{*} \circ a = e$ olacak biçimde $a^{*} \in G$ vardır.

I, II, III$^{*}$, IV$^{*}$ sağlandığından $\langle G, \circ \rangle$ gruptur.

$\blacksquare$

Grup olduğu bilinen bir yapıda bu denklemlerin çözümleri yalnız var olmakla kalmaz, tek türlü belirlidir:

**Teorem 4.3 (Denklemlerin Tek Çözümü)** Bir $\langle G, \circ \rangle$ grubunda her $a, b \in G$ çifti için $a \circ x = b$ ve $y \circ a = b$ denklemlerinin çözümleri tek türlü belirlidir ve

$$x = a^{-1} \circ b, \qquad y = b \circ a^{-1}$$

ile verilir. (Burada $a^{-1}$, $a$’nın tersidir.)

İspat

$a \circ x = b$ ise iki tarafı soldan $a^{-1}$ ile işleme sokalım:

$$a^{-1} \circ (a \circ x) = a^{-1} \circ b \implies (a^{-1} \circ a) \circ x = a^{-1} \circ b$$

$$\implies e \circ x = a^{-1} \circ b \implies x = a^{-1} \circ b$$

Demek ki çözüm varsa ancak $a^{-1} \circ b$ olabilir. Tersine bu değer gerçekten çözümdür:

$$a \circ (a^{-1} \circ b) = (a \circ a^{-1}) \circ b = e \circ b = b$$

$y \circ a = b$ denklemi için tamamen benzer biçimde: $y \circ a = b$ ise sağdan $a^{-1}$ uygulanarak $y = b \circ a^{-1}$ bulunur ve $(b \circ a^{-1}) \circ a = b \circ (a^{-1} \circ a) = b$ sağlanır.

$\blacksquare$

## 4.3 Sadeleştirme Kuralları

**Teorem 4.4 (Sadeleştirme Kuralları)** $\langle G, \circ \rangle$ bir grup ve $a, x, x', y, y' \in G$ olsun. O zaman

$$a \circ x = a \circ x' \implies x = x', \qquad y \circ a = y' \circ a \implies y = y'$$

İspat

Birinci gerektirme için iki tarafı soldan $a^{-1}$ ile işleme sokmak yeterlidir:

$$a^{-1} \circ (a \circ x) = a^{-1} \circ (a \circ x') \implies (a^{-1} \circ a) \circ x = (a^{-1} \circ a) \circ x'$$

$$\implies e \circ x = e \circ x' \implies x = x'$$

İkincisi için sağdan $a^{-1}$ uygulanır:

$$(y \circ a) \circ a^{-1} = (y' \circ a) \circ a^{-1} \implies y \circ (a \circ a^{-1}) = y' \circ (a \circ a^{-1}) \implies y = y'$$

$\blacksquare$

Sadeleştirme kurallarına **bölümün tekliği aksiyomu** veya **kısaltma aksiyomu** da denir. Sonsuz kümelerde bu kurallar tek başına grup olmaya yetmez; ama sonlu kümelerde durum bambaşkadır:

**Teorem 4.5 (Sonlu Kümelerde Grup Ölçütü)** $G \neq \varnothing$ **sonlu** bir küme olsun. $G$’de tanımlı bir $\circ$ işlemi kapalılık (I), asosyatiflik (II) ve sadeleştirme kurallarını (III$^{\circ}$) sağlıyorsa $\langle G, \circ \rangle$ bir gruptur.

İspat

Çözülebilirlik teoreminden dolayı III$'$’yü, yani $a \circ x = b$ ve $y \circ a = b$ denklemlerinin çözülebilirliğini göstermek yeterlidir.

$a, b \in G$ verilsin. $\Psi_a : G \to G$, $x \mapsto a \circ x$ fonksiyonunu tanımlayalım (kapalılıktan her $x$ için $a \circ x \in G$’dir).

*$\Psi_a$ iyi tanımlıdır:* $x = x'$ ise $a \circ x = a \circ x'$’dir.

*$\Psi_a$ birebirdir:* $\Psi_a(x) = \Psi_a(x')$ ise $a \circ x = a \circ x'$, sadeleştirme kuralından $x = x'$ olur.

*$\Psi_a$ üzerinedir:* Sonlu bir kümeyi kendi içine resmeden birebir fonksiyon üzerinedir.

O hâlde $b \in G$’ye karşılık $\Psi_a(x) = a \circ x = b$ olacak biçimde bir $x \in G$ vardır: birinci denklem çözülebilir. $y \circ a = b$ denklemi için $\Phi_a : G \to G$, $y \mapsto y \circ a$ fonksiyonuyla tamamen benzer akıl yürütme yapılır. III$'$ sağlandığından $\langle G, \circ \rangle$ gruptur.

$\blacksquare$

UyarıSonluluk vazgeçilmezdir

Sonlu kümelerde grup ölçütü sonsuz kümelerde geçerli olmak zorunda değildir. Örneğin $\langle \mathbb{N}, \cdot \rangle$ yapısı kapalıdır, asosyatiftir ve sadeleştirme kurallarını sağlar ($ax = ax' \Rightarrow x = x'$); ama grup değildir — birimden başka hiçbir elemanın tersi yoktur. İspattaki “sonlu kümede birebir fonksiyon üzerinedir” adımı, sonsuz kümelerde çöker.

## 4.4 Sonlu Grup ve Mertebe

**Tanım 4.1 (Sonlu ve Sonsuz Grup)** $\langle G, \circ \rangle$ yapısında $G$ sonlu bir küme ise yapıya **sonlu cebirsel yapı**, sonsuz ise **sonsuz cebirsel yapı** denir. Özel olarak bir grup, sonlu kümeyse **sonlu grup**, sonsuz kümeyse **sonsuz grup** adını alır.

**Tanım 4.2 (Grubun Mertebesi)** $G$ sonlu bir grup ve eleman sayısı $n$ ise $n$’ye $G$’nin **mertebesi** denir ve $|G| = n$ yazılır. Sonsuz bir grubun mertebesi sonsuz olarak tanımlanır.

Elimizde artık üç ayrı grup ölçütü var: tanımın kendisi, çözülebilirlik ve — sonlu kümelerde — sadeleştirme. Sıradaki bölümde sonlu grupları somut biçimde *görmenin* aracını tanıyacağız: işlem tabloları. Tablolar bize aynı zamanda küçük mertebeli bütün grupları sınıflandırma imkânı verecek — [işlem tabloları ve küçük mertebeli gruplar](../cebirsel-yapilar/islem-tablolari-ve-kucuk-gruplar.md).
