---
title: "Bölüm Grupları"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/bolum-gruplari/bolum-gruplari
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 1436e508c7c683bbc062ddfa3c9eaaa35be68ce2
---
# 21  Bölüm Grupları

Normal alt grubun asıl ödülü bu bölümdedir: $H \trianglelefteq G$ ise kalan sınıflarının kümesi üzerinde $aH \cdot bH = (ab)H$ kuralıyla bir çarpma tanımlanabilir ve sınıflar bu çarpmayla *yeni bir grup* oluşturur — bölüm grubu $G/H$. İnşanın kalbi bir iyi tanımlılık meselesidir: çarpım, sınıflardan seçilen temsilcilere bağlı kalmamalıdır; bunu garanti eden şey tam olarak normalliktir.

## 21.1 Çarpma Sınıflara İner

**Teorem 21.1 (Eşdeğerlik Çarpmayla Uyumludur)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup ve $H \trianglelefteq G$ olsun. $x, x', y, y' \in G$ olmak üzere

$$x \underset{\text{sol}}{\sim} x'\ (H), \quad y \underset{\text{sol}}{\sim} y'\ (H) \implies x \cdot y \ \underset{\text{sol}}{\sim}\ x' \cdot y'\ (H)$$

İspat

$x \sim x'$ demek, ikisinin aynı $aH$ sınıfında olması demektir: $x = a h_1$, $x' = a h_2$ olacak biçimde $h_1, h_2 \in H$ vardır. Benzer biçimde $y = b h_3$, $y' = b h_4$ olacak biçimde bir $bH$ sınıfı ve $h_3, h_4 \in H$ vardır. Çarpımları yazalım:

$$x y = (a h_1)(b h_3) = a (h_1 b) h_3, \qquad x' y' = (a h_2)(b h_4) = a (h_2 b) h_4$$

$H$ normal olduğundan $bH = Hb$’dir; yani $h_1 b = b h_1'$ ve $h_2 b = b h_2'$ olacak biçimde $h_1', h_2' \in H$ vardır. Yerine koyalım:

$$x y = a (b h_1') h_3 = (ab)(h_1' h_3) \in (ab)H$$

$$x' y' = a (b h_2') h_4 = (ab)(h_2' h_4) \in (ab)H$$

$x y$ ile $x' y'$ aynı $(ab)H$ sol kalan sınıfına düştüğünden $x y \sim x' y'$ olur.

$\blacksquare$

(Sağdan eşdeğerlik için aynı sonuç tamamen benzer biçimde kanıtlanır. Ayrıca $H \trianglelefteq G$ iken her $a$ için $aH = Ha$ olduğundan soldan ve sağdan eşdeğerlik bağıntıları $G$’yi aynı sınıflara ayırır: iki bağıntı birbiriyle çakışır ve “sol/sağ” ayrımı ortadan kalkar — kısaca *kalan sınıfları*ndan söz edebiliriz.)

## 21.2 Bölüm Grubunun İnşası

**Teorem 21.2 (Kalan Sınıfları Grubu)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup ve $H \trianglelefteq G$ olsun. Kalan sınıflarının kümesi

$$\bar{G} = \{aH : a \in G\}$$

üzerinde

$$aH \circ bH = (a \cdot b)H$$

işlemi tanımlanabilir ve $\langle \bar{G}, \circ \rangle$ bir gruptur.

İspat

İşlemin *iyi tanımlı* olduğu — yani sonucun temsilci seçimine bağlı olmadığı — bir önceki teoremin içeriğidir: $aH = a'H$ ve $bH = b'H$ ise $a \sim a'$, $b \sim b'$ olur; uyum teoremi $ab \sim a'b'$, yani $(ab)H = (a'b')H$ verir.

$1_G H = H \in \bar{G}$ olduğundan $\bar{G} \neq \varnothing$’dir. Aksiyomları denetleyelim.

**Kapalılık.** $a, b \in G$ için $ab \in G$ olduğundan $aH \circ bH = (ab)H \in \bar{G}$’dir.

**Asosyatiflik.** $G$’deki asosyatiflikten

$$(aH \circ bH) \circ cH = \big((ab)c\big)H = \big(a(bc)\big)H = aH \circ (bH \circ cH)$$

**Birim eleman.** $H = 1_G H$ sınıfı birimdir:

$$1_G H \circ aH = (1_G \cdot a)H = aH, \qquad aH \circ 1_G H = aH$$

**Ters eleman.** $aH$’nin tersi $a^{-1}H$’dir:

$$a^{-1}H \circ aH = (a^{-1}a)H = 1_G H = H, \qquad aH \circ a^{-1}H = H$$

Dört aksiyom sağlandığından $\langle \bar{G}, \circ \rangle$ bir gruptur.

$\blacksquare$

**Tanım 21.1 (Bölüm Grubu)** $\langle \bar{G}, \circ \rangle$ grubuna **$G$’nin $H$ normal alt grubuna göre bölüm grubu** denir ve $G/H$ ile gösterilir.

**Teorem 21.3 (Sınıf Çarpımı, Kompleks Çarpımıdır)** $H \trianglelefteq G$ iken $aH \circ bH$ çarpımı, $aH$ ile $bH$ komplekslerinin kompleks çarpımı anlamındaki $aH \cdot bH$ ile aynıdır.

İspat

Kompleks çarpımının asosyatifliği, normallik ($Hb = bH$) ve $H \cdot H = H$ eşitliğiyle

$$aH \cdot bH = a(Hb)H = a(bH)H = (ab)(H \cdot H) = (ab)H$$

$\blacksquare$

Bu uyum sayesinde $\circ$ işareti için ayrı bir sembol taşımaya gerek kalmaz; bundan böyle bölüm grubunda da çarpımı $\cdot$ ile (ya da yan yana yazarak) göstereceğiz.

## 21.3 Sonlu Durum ve Komutatif Durum

Üç pratik not:

1.  **Mertebe.** $G$ sonlu ve $H \trianglelefteq G$ ise bölüm grubunun mertebesi indekstir:

$$|G/H| = [G : H] = \frac{|G|}{|H|}$$

2.  **Komutatif grupta her alt grup bölüm grubu verir.** Komutatif grubun her alt grubu normal olduğundan her $H$ alt grubuna göre $G/H$ kurulabilir; üstelik $G/H$ de komutatiftir:

$$aH \cdot bH = (ab)H = (ba)H = bH \cdot aH$$

3.  **Toplamsal yazış.** $\langle G, + \rangle$ komutatif grubunda kalan sınıfları $a + H = \{a + h : h \in H\}$ biçimini alır ve

$$G/H = \{a + H : a \in G\}, \qquad (a + H) + (b + H) = (a + b) + H$$

toplamasıyla bir toplamsal gruptur.

**Örnek 21.1 (En Tanıdık Bölüm Grubu: $\mathbb{Z}_m$)** $\langle \mathbb{Z}, + \rangle$ grubunda $H = m\mathbb{Z} = \{0, \mp m, \mp 2m, \dots\}$ alt grubunu alalım ($m \geq 2$). Grup komutatif olduğundan $H$ normaldir ve kalan sınıfları tam olarak modüler aritmetiğin sınıflarıdır:

$$k + m\mathbb{Z} = \bar{k}, \qquad \mathbb{Z}/m\mathbb{Z} = \{\bar{0}, \bar{1}, \dots, \overline{m-1}\}$$

Sınıflar üzerindeki toplama $(\bar{a} + \bar{b} = \overline{a+b})$, bölüm grubu toplamasının kendisidir: $\langle \mathbb{Z}_m, + \rangle$, ilk günden beri kullandığımız yapı, aslında bir bölüm grubudur — $\mathbb{Z}_m = \mathbb{Z}/m\mathbb{Z}$.

Bölüm grubu inşası soyut görünebilir; gücünü örneklerde gösterir. Bir sonraki bölüm baştan sona örneklere ayrılmıştır: $S_3/A_3$’ten kompleks sayı gruplarına, alt grup çarpımlarının normalliğinden $\mathbb{Z}_{15}$’in çarpımsal yapısına — [bölüm grubu örnekleri](../bolum-gruplari/bolum-grubu-ornekleri.md).
