---
title: "Bölüm Grubu Örnekleri"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/bolum-gruplari/bolum-grubu-ornekleri
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: af9bce3c0c4a3095ab4cb566afa2fcac3283aecc
---
# 22  Bölüm Grubu Örnekleri

Bölüm grubu makinesi kuruldu; şimdi onu çalıştırıyoruz. Bu bölümde önce normal alt gruplarla ilgili iki yapısal sonuç kanıtlıyoruz — $N \trianglelefteq G$ iken $NH$ çarpımının alt grup, iki normal alt grubun çarpımının normal alt grup olması — sonra üç somut bölüm grubunu elemanlarına kadar hesaplıyoruz: $S_3/A_3$, $\mathbb{Z}_{15}$’in çarpımsal grubunun bir bölümü ve dördüncü birim köklerinin $\{1, -1\}$’e göre bölümü.

## 22.1 Yapısal Örnekler

**Örnek 22.1 ($N \trianglelefteq G$ İse $NH$ Alt Gruptur)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup, $N \trianglelefteq G$ ve $H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$ olsun. $NH$ kompleksinin $G$’nin bir alt grubu olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$NH = \{n h : n \in N,\ h \in H\} \subseteq G$ ve $1_G = 1_G \cdot 1_G \in NH$ olduğundan küme boş değildir. İki koşullu ölçütü denetleyelim.

**Kapalılık.** $n_1 h_1, n_2 h_2 \in NH$ olsun:

$$(n_1 h_1)(n_2 h_2) = n_1 (h_1 n_2) h_2$$

$N$ normal olduğundan $h_1 N = N h_1$’dir; yani $h_1 n_2 = n_2' h_1$ olacak biçimde bir $n_2' \in N$ vardır. Yerine koyunca

$$(n_1 h_1)(n_2 h_2) = n_1 (n_2' h_1) h_2 = (n_1 n_2')(h_1 h_2) \in NH$$

çünkü $n_1 n_2' \in N$ ve $h_1 h_2 \in H$’dir.

**Terslere kapalılık.** $(nh)^{-1} = h^{-1} n^{-1}$’dir. $N$ normal olduğundan $h^{-1} N = N h^{-1}$, yani $h^{-1} n^{-1} = t\, h^{-1}$ olacak biçimde bir $t \in N$ vardır:

$$(nh)^{-1} = t \, h^{-1} \in NH$$

İki koşul sağlandığından $NH \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$’dir.

$\blacksquare$

Bu, komplekslerle hesap bölümündeki $HK = KH$ ölçütünün iş başındaki hâlidir: normallik, $NH = HN$ eşitliğini garanti eder.

**Örnek 22.2 (İki Normal Alt Grubun Çarpımı Normaldir)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup, $N \trianglelefteq G$ ve $H \trianglelefteq G$ olsun. $NH \trianglelefteq G$ olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Önceki örnekten $NH$ bir alt gruptur. Normalliği kompleks hesabıyla görelim: herhangi $a \in G$ için

$$a(NH) = (aN)H = (Na)H = N(aH) = N(Ha) = (NH)a$$

Birinci ve dördüncü adımda kompleks çarpımının asosyatifliği, ikinci adımda $N \trianglelefteq G$, dördüncü adımda $H \trianglelefteq G$ kullanıldı. Her $a$ için $a(NH) = (NH)a$ olduğundan $NH \trianglelefteq G$’dir.

$\blacksquare$

## 22.2 $S_3/A_3$: İlk Somut Bölüm Grubu

**Örnek 22.3 ($S_3$’ün $A_3$’e Göre Bölüm Grubu)** $S_3$’ün $A_3$ alt grubuna göre bölüm grubunu oluşturunuz.

Çözüm

$A_3 = \{I, (1\,2\,3), (1\,3\,2)\}$, üçüncü mertebeden devresel bir gruptur: $A_3 = \langle (1\,2\,3) \rangle = \langle (1\,3\,2) \rangle$.

$$[S_3 : A_3] = \frac{6}{3} = 2$$

olduğundan indeks 2 ölçütüyle $A_3 \trianglelefteq S_3$’tür ve bölüm grubu iki elemanlıdır. Sınıfları yazalım:

$$A_3 = \{I, (1\,2\,3), (1\,3\,2)\}$$

$$(2\,3)A_3 = \{(2\,3),\ (2\,3)(1\,2\,3),\ (2\,3)(1\,3\,2)\} = \{(2\,3),\ (1\,3),\ (1\,2)\}$$

Yani sınıflardan biri çift substitüsyonlar, öbürü tek substitüsyonlardır:

$$S_3 = A_3 \cup (2\,3)A_3, \qquad S_3/A_3 = \{A_3,\ (2\,3)A_3\}$$

İkinci mertebeden bu grup, “çift $\cdot$ çift $=$ çift, tek $\cdot$ tek $=$ çift, tek $\cdot$ çift $=$ tek” kurallarının grup hâline getirilmişidir.

$\blacksquare$

## 22.3 Komutatif Örnekler

**Örnek 22.4 ($\mathbb{Z}_{15}$’in Çarpımsal Grubunda Bölüm)** $\mathbb{Z}_{15}$’te, $15$ ile aralarında asal kalan sınıflarının kümesi

$$A = \{\bar{1}, \bar{2}, \bar{4}, \bar{7}, \bar{8}, \overline{11}, \overline{13}, \overline{14}\} = \{\mp\bar{1}, \mp\bar{2}, \mp\bar{4}, \mp\bar{7}\}$$

çarpma işlemine göre komutatif bir gruptur. $H = \{\bar{1}, \bar{4}\}$ kümesinin $\langle A, \cdot \rangle$’nın bir alt grubu olduğunu görüp $A/H$ bölüm grubunu oluşturunuz.

Çözüm

$\bar{4} \cdot \bar{4} = \overline{16} = \bar{1}$ olduğundan $H$ çarpmaya kapalıdır; $A$ sonlu grup olduğundan kapalılık, alt grup olmaya yeter: $H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} A$. $A$ komutatif olduğundan $H \trianglelefteq A$’dır ve bölüm grubu kurulabilir:

$$[A : H] = \frac{|A|}{|H|} = \frac{8}{2} = 4$$

Dört kalan sınıfını temsilcileriyle yazalım:

$$H = \{\bar{1}, \bar{4}\}, \qquad -H = \{-\bar{1}, -\bar{4}\}$$

$$\bar{2}H = \{\bar{2}, \bar{8}\} = \{\bar{2}, -\bar{7}\}, \qquad -\bar{2}H = \{-\bar{2}, \bar{7}\}$$

O hâlde

$$A/H = \{H,\ -H,\ \bar{2}H,\ -\bar{2}H\}$$

dördüncü mertebeden bir gruptur. Tipini de belirleyebiliriz: $(\bar{2}H)^2 = \bar{4}H = H$, $(-H)^2 = H$, $(-\bar{2}H)^2 = \bar{4}H = H$ — birimden farklı her elemanın karesi birimdir; $A/H$, Klein tipindedir.

$\blacksquare$

**Örnek 22.5 (Dördüncü Birim Köklerinde Bölüm)** $G = \{1, -1, i, -i\}$ kümesi $\mathbb{C}$’deki çarpma işlemine göre bir gruptur.

1.  $G$’nin devresel olduğunu gösteriniz.

2.  $H = \{1, -1\}$ alt grubuna göre $G/H$ bölüm grubunu oluşturunuz.

Çözüm

**a)** $i$’nin kuvvetlerini yazalım:

$$i^1 = i, \qquad i^2 = -1, \qquad i^3 = -i, \qquad i^4 = 1$$

Dört kuvvet grubun dört elemanını verdi: $G = \langle i \rangle$, dördüncü mertebeden devresel gruptur. (Kapalılık, asosyatiflik, birim ve tersler $\mathbb{C}^{*}$’dan miras kalır; $G$, $\mathbb{C}^{*}$’ın sonlu ve çarpmaya kapalı bir alt kümesi olarak alt gruptur.)

**b)** $H = \{1, -1\}$, çarpmaya kapalı ve sonludur: $H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$. $G$ komutatif olduğundan $H \trianglelefteq G$’dir:

$$|G/H| = [G : H] = \frac{4}{2} = 2$$

Sınıflar:

$$H = \{1, -1\}, \qquad iH = \{i, -i\}, \qquad G = H \cup iH$$

$$G/H = \{H,\ iH\}$$

İkinci mertebeden gruptur; $iH \cdot iH = i^2 H = -H = H$ eşitliği tabloyu tamamlar.

$\blacksquare$

## 22.4 Alıştırma

**Alıştırma 22.1 (Normallik Denetimi)** $H = \{I, (1\,2)\}$ kümesi $S_3$’ün bir normal alt grubu mudur?

Çözüm

$H$, çarpmaya kapalı ($((1\,2))^2 = I$) ve sonlu olduğundan $S_3$’ün bir alt grubudur. Normallik için bir eleman deneyelim: $(2\,3) \in S_3$ için

$$(2\,3)H = \{(2\,3),\ (2\,3)(1\,2)\} = \{(2\,3),\ (1\,3\,2)\}$$

$$H(2\,3) = \{(2\,3),\ (1\,2)(2\,3)\} = \{(2\,3),\ (1\,2\,3)\}$$

$(2\,3)H \neq H(2\,3)$ olduğundan $H$, $S_3$’ün normal alt grubu **değildir**; $S_3/H$ diye bir bölüm grubu kurulamaz.

$\blacksquare$

Bölüm grubu, büyük bir gruptan sistematik biçimde küçük gruplar üretiyor. Ama bu üretimin doğal dili henüz eksik: iki grup arasında “yapıyı koruyan fonksiyon” kavramı. Bölüm grubunun gerçek anlamı — büyük grubun *homomorf resmi* olması — ancak o dille söylenebilir: [homomorfi ve izomorfi](../homomorfi/homomorfi-ve-izomorfi.md).
