---
title: "Alt Grup Kavramı ve Ölçütleri"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/alt-gruplar/alt-gruplar
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 42fc81730f3ae865536426ce809036b399fe2d2d
---
# 7  Alt Grup Kavramı ve Ölçütleri

Bir grubun içinde, aynı işlemle kendi başına grup oluşturan alt kümeler yaşar: $\langle \mathbb{Z}, + \rangle$ içindeki çift sayılar, $\langle \mathbb{R} - \{0\}, \cdot \rangle$ içindeki pozitif sayılar gibi. Bu bölümde alt grup kavramını tanımlayıp bir alt kümenin alt grup olduğunu denetlemenin üç pratik ölçütünü kanıtlıyoruz. Ölçütlerin değeri şudur: dört grup aksiyomunu yeniden denetlemek yerine yalnızca bir-iki koşula bakmak yeter — asosyatiflik gibi özellikler büyük gruptan bedavaya miras kalır.

## 7.1 Alt Grup Tanımı

**Tanım 7.1 (Alt Grup)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup ve $\varnothing \neq H \subseteq G$ olsun. $H$, $G$’deki $\cdot$ işlemine göre kendi başına bir grup oluşturuyorsa $H$’ye $G$’nin bir **alt grubu** denir ve bu durum

$$H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$$

ile gösterilir.

## 7.2 Üç Alt Grup Ölçütü

**Teorem 7.1 (Alt Grup Ölçütü)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup ve $\varnothing \neq H \subseteq G$ olsun. $H$’nin $G$’nin bir alt grubu olması için gerek ve yeter koşullar şunlardır:

1.  $\forall a, b \in H$ için $a \cdot b \in H$ (kapalılık)
2.  $\forall a \in H$ için $a^{-1} \in H$ (terslere kapalılık)

İspat

**Gereklik.** $H$ alt grupsa kendisi bir gruptur; grup tanımının I ve IV aksiyomları tam olarak 1) ve 2) koşullarıdır.

**Yeterlik.** 1) ve 2) sağlansın; $H$’nin grup aksiyomlarını taşıdığını görelim.

*Kapalılık:* 1)’in kendisi.

*Asosyatiflik:* $(ab)c = a(bc)$ eşitliği $G$’nin bütün elemanları için geçerlidir; $H \subseteq G$ olduğundan $H$’nin elemanları için de geçerlidir.

*Birim eleman:* $H \neq \varnothing$ olduğundan bir $a \in H$ seçebiliriz. 2)’den $a^{-1} \in H$; 1)’den

$$a \cdot a^{-1} = 1_G \in H$$

$1_G$, $H$’nin de birim elemanıdır: her $h \in H$ için $1_G h = h 1_G = h$ zaten $G$’de sağlanır.

*Ters eleman:* 2)’nin kendisi.

Dört aksiyom sağlandığından $H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$’dir.

$\blacksquare$

İspatın birim eleman adımından değerli bir yan sonuç çıktı: **alt grubun birimi, büyük grubun birimiyle aynıdır** ($1_H = 1_G$). Benzer biçimde bir elemanın $H$’deki tersi, $G$’deki tersiyle çakışır.

Sonlu gruplarda ikinci koşul bile fazladır:

**Teorem 7.2 (Sonlu Gruplarda Alt Grup Ölçütü)** $\langle G, \cdot \rangle$ **sonlu** bir grup ve $\varnothing \neq H \subseteq G$ olsun. $H$’nin alt grup olması için gerek ve yeter koşul, $H$’nin $\cdot$ işlemine göre kapalı olmasıdır.

İspat

**Gereklik.** Alt grup, tanımı gereği kapalıdır.

**Yeterlik.** $H$ kapalı olsun. $G$ sonlu olduğundan $H$ de sonlu bir kümedir. Sonlu kümelerde grup ölçütünü uygulayalım: kapalılık hipotezdir; asosyatiflik $G$’den miras kalır; sadeleştirme kuralları da $G$’den miras kalır — $ax = ax'$ eşitliği $G$’de bir grup eşitliği olduğundan $x = x'$ verir. Sonlu küme $+$ kapalılık $+$ asosyatiflik $+$ sadeleştirme, sonlu kümelerde grup ölçütüne göre $H$’nin grup olması demektir; o hâlde $H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$’dir.

$\blacksquare$

UyarıKapalılık sonsuz grupta yetmez

$\langle \mathbb{Z}, + \rangle$ grubunda $\mathbb{N} = \{1, 2, 3, \dots\}$ alt kümesi toplamaya göre kapalıdır; ama alt grup değildir — ne $0$ içerir ne de herhangi bir elemanın tersini. Sonlu ölçütündeki sonluluk koşulu gerçekten vazgeçilmezdir.

Üçüncü ölçüt, iki koşulu tek koşulda birleştirir; soyut ispatlarda en sık bu kullanılır:

**Teorem 7.3 (Tek Koşullu Alt Grup Ölçütü)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup ve $\varnothing \neq H \subseteq G$ olsun. $H$’nin alt grup olması için gerek ve yeter koşul:

$$\forall a, b \in H \quad a \cdot b^{-1} \in H$$

İspat

**Gereklik.** $H$ alt grupsa $b \in H$ için $b^{-1} \in H$ ve kapalılıktan $a b^{-1} \in H$ olur.

**Yeterlik.** Hipotezden alt grup ölçütünün iki koşulunu türetelim.

*Terslere kapalılık:* Önce $a \in H$ için hipotezi $b = a$ ile kullanalım: $a \cdot a^{-1} = 1_G \in H$. Şimdi $1_G, a \in H$ için hipotez

$$1_G \cdot a^{-1} = a^{-1} \in H$$

verir.

*Kapalılık:* $a, b \in H$ olsun. Az önce gösterildiği gibi $b^{-1} \in H$’dir; hipotezi $a$ ve $b^{-1}$ çiftine uygularsak

$$a \cdot (b^{-1})^{-1} = a \cdot b \in H$$

İki koşul sağlandığından $H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$’dir.

$\blacksquare$

Toplamsal yazıştaki karşılık: $\langle G, + \rangle$ grubunda $\varnothing \neq H \subseteq G$ alt kümesinin alt grup olması için gerek ve yeter koşul, her $a, b \in H$ için

$$a - b = a + (-b) \in H$$

olmasıdır.

## 7.3 Trivial Alt Gruplar

**Teorem 7.4 (Her Grubun Hazır İki Alt Grubu)** Her $\langle G, \cdot \rangle$ grubunda $\{1_G\}$ ve $G$’nin kendisi birer alt gruptur.

İspat

$\{1_G\}$ için iki koşullu ölçütü uygulayalım: $1_G \cdot 1_G = 1_G \in \{1_G\}$ ve $1_G^{-1} = 1_G \in \{1_G\}$; küme boş da değildir. $G$’nin kendisi ise zaten grup olduğundan alt gruptur.

$\blacksquare$

**Tanım 7.2 (Trivial Alt Gruplar)** $G$ grubunun $G$ ve $\{1_G\}$ alt gruplarına **trivial alt gruplar** denir.

İlginç olan, elbette trivial olmayan alt gruplardır. Bir sonraki bölümde ölçütlerimizi iş başında göreceğiz: kalan sınıfı halkalarından kompleks sayı çemberlerine uzanan bir örnek galerisi — [alt grup örnekleri](../alt-gruplar/alt-grup-ornekleri.md).
