---
title: "Alt Grup Örnekleri"
url: https://acik-matematik.com/dersler/soyut-cebir-1/alt-gruplar/alt-grup-ornekleri
course: "Soyut Cebir 1: Gruplar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 9acd33cee08a51278e815ba02d9c6f245f22cfe2
---
# 8  Alt Grup Örnekleri

Alt grup ölçütlerini elimize aldığımıza göre onları gerçek kümeler üzerinde çalıştırma zamanı. Bu bölümün örnekleri iki kaynaktan geliyor: modüler aritmetiğin $\mathbb{Z}_m$ yapıları ve kompleks sayılar. Aralara serpiştirilmiş soyut örnekler — kare koşuluyla tanımlanan kümeler, bir elemanla değişen elemanların kümesi — ölçütlerin somut hesap olmadan da nasıl işlediğini gösteriyor.

## 8.1 Hatırlatma: Kalan Sınıfları

Sayılar teorisinden birkaç gerçeği ispatsız kaydedelim; bu yapılar ders boyunca örnek deposu olarak kullanılacak.

$m \geq 2$ bir tam sayı olsun. $a \equiv b \pmod{m}$ bağıntısı ($m \mid a - b$) $\mathbb{Z}$’de bir denklik bağıntısıdır ve $\mathbb{Z}$’yi

$$\mathbb{Z}_m = \{\bar{0}, \bar{1}, \dots, \overline{m-1}\}, \qquad \bar{k} = \{k + qm : q \in \mathbb{Z}\}$$

kalan sınıflarına ayırır. $\mathbb{Z}_m$’de toplama ve çarpma, temsilciler üzerinden tanımlanır:

$$\bar{a} + \bar{b} = \overline{a + b}, \qquad \bar{a} \cdot \bar{b} = \overline{a \cdot b}$$

Bu işlemlerle ilgili kullanacağımız gerçekler şunlardır:

- $\langle \mathbb{Z}_m, + \rangle$ her $m \geq 2$ için komutatif bir gruptur; birimi $\bar{0}$, $\bar{a}$’nın tersi $\overline{-a} = \overline{m - a}$’dır.
- $p$ asal ise $\bar{0}$ dışındaki sınıflar çarpmaya göre de bir komutatif grup oluşturur; bu grubu $\mathbb{Z}_p^{*} = \langle \mathbb{Z}_p - \{\bar{0}\}, \cdot \rangle$ ile göstereceğiz. ($p$ asal değilse sıfır bölenler ortaya çıkar ve $\mathbb{Z}_m - \{\bar{0}\}$ çarpmaya göre kapalı bile değildir; örneğin $\mathbb{Z}_{10}$’da $\bar{2} \cdot \bar{5} = \bar{0}$.)

**Örnek 8.1 (Alt Grup Olmayan Bir Alt Küme)** $\langle \mathbb{Z}_{10}, + \rangle$ grubunun $M = \{\bar{0}, \bar{1}, \bar{3}, \bar{7}, \bar{9}\}$ alt kümesi bir alt grup mudur?

Çözüm

Toplamsal tek koşullu ölçütü deneyelim: $\bar{3}, \bar{1} \in M$ için

$$\bar{3} - \bar{1} = \bar{2} \notin M$$

Ölçüt bozulduğundan $M$, $\langle \mathbb{Z}_{10}, + \rangle$’nın alt grubu **değildir**.

$\blacksquare$

## 8.2 Kompleks Sayılarda Bir Alt Grup

**Örnek 8.2 (Bir Çarpma Grubu: $a + b\sqrt{5},i$)** $G = \{a + b\sqrt{5}\, i : a, b \in \mathbb{R},\ a \neq 0 \text{ veya } b \neq 0\}$ kümesinin, $\mathbb{C}$’deki çarpma işlemine göre bir grup olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$1 + \sqrt{5}\,i \in G$ olduğundan $G \neq \varnothing$’dir ve $G$’nin her elemanı $0 + 0i$’den farklı olduğundan $\varnothing \neq G \subseteq \mathbb{C} - \{0\}$’dır. $\mathbb{C}^{*} = \langle \mathbb{C} - \{0\}, \cdot \rangle$’ın grup olduğunu biliyoruz; $G$’nin $\mathbb{C}^{*}$’ın bir alt grubu olduğunu göstermek yeterlidir. İki koşullu ölçütü kullanalım.

**Kapalılık.** $i^2 = -1$ kullanılarak

$$(a + b\sqrt{5}\,i)(c + d\sqrt{5}\,i) = (ac - 5bd) + (ad + bc)\sqrt{5}\,i$$

bulunur; bileşenler gerçeldir, dolayısıyla çarpım yine $x + y\sqrt{5}\,i$ biçimindedir. Sıfır olamayacağını görmek için $\mathbb{C}$’nin sıfır bölensizliğine başvuralım: iki çarpan da $0$’dan farklı olduğundan çarpımları $0 + 0i$ olamaz; yani $ac - 5bd$ ile $ad + bc$’den en az biri sıfırdan farklıdır ve çarpım $G$’dedir.

**Terslere kapalılık.** Payda gerçelleştirilerek

$$(a + b\sqrt{5}\,i)^{-1} = \frac{1}{a + b\sqrt{5}\,i} = \frac{a - b\sqrt{5}\,i}{a^2 + 5b^2} = \frac{a}{a^2 + 5b^2} + \frac{-b}{a^2 + 5b^2}\sqrt{5}\,i$$

$a \neq 0$ veya $b \neq 0$ olduğundan $a^2 + 5b^2 \neq 0$’dır ve yeni bileşenlerden de en az biri sıfırdan farklıdır; ters, $G$’nin bir elemanıdır.

İki koşul sağlandığından $G \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} \mathbb{C}^{*}$’dır; alt grup kendi başına grup olduğundan $\langle G, \cdot \rangle$ bir gruptur.

$\blacksquare$

## 8.3 Sonlu Grupta Kapalılık Denetimi

**Örnek 8.3 ($\mathbb{Z}_{11}^{*}$ İçinde Alt Küme Avı)** $11$ asal olduğundan $\mathbb{Z}_{11}^{*} = \langle \mathbb{Z}_{11} - \{\bar{0}\}, \cdot \rangle$ bir gruptur. Aşağıdaki alt kümelerin $\mathbb{Z}_{11}$’deki çarpma işlemine göre birer grup olup olmadığını araştırınız:

$$M_1 = \{\bar{1}, \bar{8}\}, \qquad M_2 = \{\bar{1}, \overline{10}\}, \qquad M_3 = \{\bar{1}, \bar{3}, \overline{10}\}$$

$$M_4 = \{\bar{1}, \bar{3}, \bar{5}, \bar{7}, \bar{9}\}, \qquad M_5 = \{\bar{1}, \bar{3}, \bar{4}, \bar{5}, \bar{9}\}$$

Çözüm

Hepsi, sonlu $\mathbb{Z}_{11}^{*}$ grubunun boş olmayan alt kümeleri; sonlu ölçüt gereği yalnızca çarpmaya göre kapalılığı denetlemek gerekli ve yeterlidir.

**$M_1$:** $\bar{8} \cdot \bar{8} = \overline{64} = \bar{9} \notin M_1$. Kapalı değil; grup **değildir**.

**$M_2$:** $\overline{10} \cdot \overline{10} = \overline{100} = \bar{1} \in M_2$ ve $\bar{1}$ ile çarpımlar zaten içeride. Kapalıdır; $M_2 \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} \mathbb{Z}_{11}^{*}$ ve dolayısıyla **gruptur**.

**$M_3$:** $\bar{3} \cdot \bar{3} = \bar{9} \notin M_3$. Kapalı değil; grup **değildir**.

**$M_4$:** $\bar{3} \cdot \bar{5} = \overline{15} = \bar{4} \notin M_4$. Kapalı değil; grup **değildir**.

**$M_5$:** Bütün çarpımları denetleyelim ($\bar{1}$ ile çarpımlar açık):

$$\bar{3} \cdot \bar{3} = \bar{9}, \quad \bar{3} \cdot \bar{4} = \overline{12} = \bar{1}, \quad \bar{3} \cdot \bar{5} = \overline{15} = \bar{4}, \quad \bar{3} \cdot \bar{9} = \overline{27} = \bar{5}$$

$$\bar{4} \cdot \bar{4} = \overline{16} = \bar{5}, \quad \bar{4} \cdot \bar{5} = \overline{20} = \bar{9}, \quad \bar{4} \cdot \bar{9} = \overline{36} = \bar{3}$$

$$\bar{5} \cdot \bar{5} = \overline{25} = \bar{3}, \quad \bar{5} \cdot \bar{9} = \overline{45} = \bar{1}, \quad \bar{9} \cdot \bar{9} = \overline{81} = \bar{4}$$

Bütün sonuçlar $M_5$’te. Kapalıdır; $M_5$ bir alt gruptur ve **gruptur**. (Bu küme, $\mathbb{Z}_{11}^{*}$’daki tam kare kalanların kümesidir: $\bar{1} = \bar{1}^2$, $\bar{3} = \bar{5}^2$, $\bar{4} = \bar{2}^2$, $\bar{5} = \bar{4}^2$, $\bar{9} = \bar{3}^2$.)

$\blacksquare$

## 8.4 Soyut Örnekler

**Örnek 8.4 (Karesi Alt Grupta Olanlar)** $\langle G, \cdot \rangle$ komutatif bir grup ve $H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$ olsun.

$$K = \{x \in G : x^2 \in H\}$$

kümesinin $G$’nin bir alt grubu olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$1_G^2 = 1_G \in H$ olduğundan ($H$ alt grup, $1_G$’yi içerir) $1_G \in K$’dir: $\varnothing \neq K \subseteq G$.

**Kapalılık.** $x_1, x_2 \in K$ olsun: $x_1^2, x_2^2 \in H$. $G$ komutatif olduğundan

$$(x_1 x_2)^2 = x_1^2 x_2^2$$

ve $H$ kapalı olduğundan $x_1^2 x_2^2 \in H$’dir; yani $(x_1 x_2)^2 \in H$, dolayısıyla $x_1 x_2 \in K$.

**Terslere kapalılık.** $x \in K$ olsun: $x^2 \in H$. $H$ grup olduğundan $(x^2)^{-1} \in H$ ve kuvvet kurallarından $(x^2)^{-1} = (x^{-1})^2$’dir. O hâlde $(x^{-1})^2 \in H$, yani $x^{-1} \in K$.

İki koşul sağlandığından $K \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$’dir.

$\blacksquare$

**Örnek 8.5 (Bir Elemanla Değişenler)** $\langle G, \cdot \rangle$ bir grup (komutatif olması gerekmiyor) ve $a \in G$ olsun.

$$H = \{x \in G : x \cdot a = a \cdot x\}$$

kümesinin $G$’nin bir alt grubu olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$1_G \cdot a = a \cdot 1_G$ olduğundan $1_G \in H$: küme boş değildir.

**Kapalılık.** $x_1, x_2 \in H$ olsun. Asosyatiflik ve hipotezler art arda kullanılarak

$$(x_1 x_2) a = x_1 (x_2 a) = x_1 (a x_2) = (x_1 a) x_2 = (a x_1) x_2 = a (x_1 x_2)$$

bulunur; $x_1 x_2 \in H$’dir.

**Terslere kapalılık.** $x \in H$, yani $xa = ax$ olsun. Eşitliğin iki yanına soldan ve sağdan $x^{-1}$ uygulayalım:

$$x^{-1} (xa) x^{-1} = x^{-1} (ax) x^{-1} \implies a x^{-1} = x^{-1} a$$

Sol tarafta $x^{-1}(xa)x^{-1} = (x^{-1}x)(a x^{-1}) = a x^{-1}$, sağ tarafta $x^{-1}(ax)x^{-1} = (x^{-1}a)(x x^{-1}) = x^{-1} a$ sadeleşmeleri yapıldı. Demek ki $x^{-1} \in H$’dir.

İki koşul sağlandığından $H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$’dir. (Bu alt gruba $a$’nın **merkezleyicisi** denir.)

$\blacksquare$

## 8.5 Alıştırmalar

**Alıştırma 8.1 (Karesi Birim Olanlar)** $\langle G, \cdot \rangle$ komutatif bir grup olsun. $H = \{x \in G : x^2 = 1_G\}$ kümesinin $G$’nin bir alt grubu olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$1_G^2 = 1_G$ olduğundan $1_G \in H$: küme boş değildir.

*Kapalılık:* $x, y \in H$ ise komutatiflikten $(xy)^2 = x^2 y^2 = 1_G \cdot 1_G = 1_G$, yani $xy \in H$.

*Terslere kapalılık:* $x \in H$ ise $x^2 = 1_G$ eşitliği $x \cdot x = 1_G$ demektir; yani $x^{-1} = x \in H$.

İki koşul sağlandığından $H \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} G$’dir. (Aslında $x^2 = 1_G$ koşulu $x^{-1} = x$ koşuluyla aynıdır: bu küme, kendi kendisinin tersi olan elemanların kümesidir.)

$\blacksquare$

**Alıştırma 8.2 (Birim Çember Grubu)** $G = \{a + bi \in \mathbb{C} : a, b \in \mathbb{R},\ |a + bi| = 1\}$ kümesinin (birim çember) $\mathbb{C}$’deki çarpma işlemine göre bir grup olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$1 = 1 + 0i$ birim çember üzerindedir: $G \neq \varnothing$. Ayrıca $|z| = 1 \neq 0$ olduğundan $G \subseteq \mathbb{C} - \{0\}$’dır; $\mathbb{C}^{*}$’ın alt grubu olduğunu gösterelim.

*Kapalılık:* Mutlak değer çarpımsaldır: $z, w \in G$ için

$$|zw| = |z|\,|w| = 1 \cdot 1 = 1 \implies zw \in G$$

*Terslere kapalılık:* $z \in G$ için $|z^{-1}| = \dfrac{1}{|z|} = 1$, yani $z^{-1} \in G$’dir.

İki koşul sağlandığından $G \underset{\text{a.g.}}{\subseteq} \mathbb{C}^{*}$, dolayısıyla $\langle G, \cdot \rangle$ bir gruptur.

$\blacksquare$

**Alıştırma 8.3 ($a + b\sqrt{2}$ Sayılarının Çarpma Grubu)** $G = \{a + b\sqrt{2} : a, b \in \mathbb{Q},\ a \neq 0 \text{ veya } b \neq 0\}$ kümesinin $\mathbb{R}$’deki çarpma işlemine göre komutatif bir grup olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$1 = 1 + 0\sqrt{2} \in G$: küme boş değildir. Önce elemanların sıfırdan farklı olduğunu görelim: $a + b\sqrt{2} = 0$ ve $b \neq 0$ olsaydı $\sqrt{2} = -\frac{a}{b}$ rasyonel çıkardı; $b = 0$ ise $a = 0$ olurdu. Her iki durum da $G$’nin tanımıyla çelişir; demek ki $\varnothing \neq G \subseteq \mathbb{R} - \{0\}$ ve $\langle \mathbb{R} - \{0\}, \cdot \rangle$ grubunun alt grubu olduğunu göstermek yeterlidir.

*Kapalılık:*

$$(a + b\sqrt{2})(c + d\sqrt{2}) = (ac + 2bd) + (ad + bc)\sqrt{2}$$

Bileşenler rasyoneldir; çarpım, sıfırdan farklı iki gerçel sayının çarpımı olduğundan sıfır değildir, dolayısıyla bileşenlerinden en az biri sıfırdan farklıdır ve sonuç $G$’dedir.

*Terslere kapalılık:* Payda, eşlenikle rasyonelleştirilir:

$$(a + b\sqrt{2})^{-1} = \frac{a - b\sqrt{2}}{a^2 - 2b^2} = \frac{a}{a^2 - 2b^2} + \frac{-b}{a^2 - 2b^2}\sqrt{2}$$

Payda sıfır olamaz: $a^2 = 2b^2$ ve $b \neq 0$ olsaydı $\sqrt{2} = |a/b|$ rasyonel olurdu; $b = 0$ ise $a = 0$ gerekirdi. Bileşenler rasyoneldir ve en az biri sıfırdan farklıdır; ters $G$’dedir.

Alt grup ölçütü sağlandığından $\langle G, \cdot \rangle$ bir gruptur; komutatiflik $\mathbb{R}$’deki çarpmadan miras kalır.

$\blacksquare$

Alt gruplar elimizdeyken sıra, soyut cebirin en somut gruplarına geliyor: bir kümenin kendi üzerine birebir eşlemelerinden kurulan permütasyon grupları. Grup kavramının tarihsel doğum yeri de orasıdır — [permütasyon grupları](../permutasyon-gruplari/permutasyon-gruplari.md).
