---
title: "Sigma Cebiri ve Borel Kümeleri"
url: https://acik-matematik.com/dersler/reel-analiz/sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri
course: "Reel Analiz"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 6c26c2b1180f1f3779e68d31e93248fcc19e4242
---
# 2  Sigma Cebiri ve Borel Kümeleri

Carathéodory koşulunu sağlayan kümeleri ([Tanım 1.6](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#def-dol-olculebilir)) ölçülebilir diye adlandırdık ve bunların tümleyen ile sonlu birleşim altında korunduğunu gördük ([Teorem 1.5](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sonlu-birlesim)). Bir ölçü kuramı için bu yetmez: limit işlemleri sayılabilir birleşim ve kesişim ister.

Bu bölümde sayılabilir işlemlere kapalı küme ailelerini, yani σ-cebirlerini tanıtıyor, açık kümelerin ürettiği Borel σ-cebirini kuruyor ve ölçülebilir kümelerin bu σ-cebirini içeren bir σ-cebiri olduğunu ispatlıyoruz. Sonunda dış ölçüyü ölçülebilir kümelere kısıtlayarak Lebesgue ölçüsünü tanımlıyoruz.

## 2.1 Cebirler ve σ-Cebirleri

Bir $X$ kümesinin alt kümelerinden oluşan ve olağan küme işlemleri altında kapalı kalan aileleri iki düzeyde ele alıyoruz: sonlu işlemler ve sayılabilir işlemler.

**Tanım 2.1 (Cebir)** $X$ bir küme olsun. $X$’in alt kümelerinden oluşan bir $\mathcal{A}$ topluluğu aşağıdaki koşulları sağlıyorsa $\mathcal{A}$’ya ($X$’in alt kümelerinin) bir **cebiri** (algebra) denir:

- $\varnothing \in \mathcal{A}$;
- $A \in \mathcal{A}$ ise $X \setminus A \in \mathcal{A}$;
- $A_1, \dots, A_n \in \mathcal{A}$ ise $A_1 \cup \dots \cup A_n \in \mathcal{A}$.

Yani cebir, tümleyen ve sonlu birleşim alındığında dışına çıkılmayan bir ailedir. De Morgan özdeşlikleriyle sonlu kesişimlere de kapalıdır.

**Tanım 2.2 (σ-Cebiri)** $X$’in alt kümelerinden oluşan bir $\mathcal{A}$ topluluğu aşağıdaki koşulları sağlıyorsa $\mathcal{A}$’ya ($X$’in alt kümelerinin) bir **σ-cebiri** (σ-algebra) denir:

- $\varnothing \in \mathcal{A}$;
- $A \in \mathcal{A}$ ise $X \setminus A \in \mathcal{A}$;
- $\{A_n\}_{n=1}^\infty \subseteq \mathcal{A}$ ise $\bigcup_{n=1}^\infty A_n \in \mathcal{A}$.

Yani σ-cebiri, tümleyen ve sayılabilir birleşim altında kapalı bir ailedir. Uç örnekler iki tanedir: $\{\varnothing, X\}$ her σ-cebirinin içinde kalan en küçük σ-cebiridir; $X$’in bütün alt kümelerinden oluşan $2^X$ ise her σ-cebirini içeren en büyük σ-cebiridir.

**Önerme 2.1 (σ-Cebirinin Kapalılık Özellikleri)** $\mathcal{A}$, $X$’in alt kümelerinin bir σ-cebiri olsun. O zaman $X \in \mathcal{A}$’dır ve $\mathcal{A}$ şu işlemler altında kapalıdır: sayılabilir kesişim, sonlu birleşim, sonlu kesişim ve bağıl tümleyen $A_1 \setminus A_2$. Özel olarak her σ-cebiri bir cebirdir.

İspat

$X = X \setminus \varnothing$ olduğundan $X \in \mathcal{A}$’dır.

**Sayılabilir kesişim.** $A_n \in \mathcal{A}$ olsun. De Morgan özdeşliğiyle $$\bigcap_{n=1}^\infty A_n = X \setminus \bigcup_{n=1}^\infty (X \setminus A_n).$$ Her $X \setminus A_n$ tümleyen koşuluyla $\mathcal{A}$’dadır; birleşimleri sayılabilir birleşim koşuluyla, onun tümleyeni de yine tümleyen koşuluyla $\mathcal{A}$’dadır.

**Sonlu birleşim ve kesişim.** $A_1, \dots, A_n \in \mathcal{A}$ verilsin. $k > n$ için $A_k = \varnothing$ alırsak $A_1 \cup \dots \cup A_n = \bigcup_{k=1}^\infty A_k \in \mathcal{A}$ olur. $k > n$ için $A_k = X$ alıp sayılabilir kesişime başvurunca sonlu kesişim de $\mathcal{A}$’da kalır.

**Bağıl tümleyen.** $A_1 \setminus A_2 = A_1 \cap (X \setminus A_2)$ iki elemanın kesişimidir, dolayısıyla $\mathcal{A}$’dadır.

Son olarak ilk iki koşul ortak, üçüncüsü de sonlu birleşim kapalılığından geldiği için $\mathcal{A}$ bir cebirdir ([Tanım 2.1](#def-sig-cebir)).

$\blacksquare$

Bir aileyi içeren σ-cebirleri her zaman vardır ($2^X$ bunlardan biridir). Hepsinin kesişimi, o aileyi içeren en ekonomik σ-cebirini verir.

**Teorem 2.1 (Üretilen σ-Cebiri)** $\mathcal{F}$, $X$’in alt kümelerinden oluşan bir topluluk olsun. $\mathcal{F}$’yi içeren bütün σ-cebirlerinin kesişimi $\mathcal{A}$, $\mathcal{F}$’yi içeren bir σ-cebiridir. Üstelik $\mathcal{F}$’yi içeren her σ-cebiri $\mathcal{A}$’yı da içerir; yani $\mathcal{A}$, $\mathcal{F}$’yi içeren en küçük σ-cebiridir.

İspat

$\Sigma$, $\mathcal{F}$’yi içeren σ-cebirlerinin topluluğu olsun; $2^X \in \Sigma$ olduğundan $\Sigma$ boş değildir ve $\mathcal{A} = \bigcap_{\mathcal{C} \in \Sigma} \mathcal{C}$ anlamlıdır.

**σ-cebiri koşulları.** Her $\mathcal{C} \in \Sigma$ σ-cebiri olduğundan $\varnothing \in \mathcal{C}$’dir; o hâlde $\varnothing \in \mathcal{A}$. $A \in \mathcal{A}$ ise $A$ her $\mathcal{C}$’dedir, dolayısıyla $X \setminus A$ de her $\mathcal{C}$’dedir ve $X \setminus A \in \mathcal{A}$ olur. Aynı akıl yürütme sayılabilir birleşimler için de geçerlidir: $A_n \in \mathcal{A}$ ise bütün $A_n$’ler her $\mathcal{C}$’dedir, birleşimleri de öyledir.

**$\mathcal{F}$’yi içerme.** Her $\mathcal{C} \in \Sigma$ için $\mathcal{F} \subseteq \mathcal{C}$ olduğundan $\mathcal{F} \subseteq \mathcal{A}$’dır.

**En küçüklük.** $\mathcal{C}$, $\mathcal{F}$’yi içeren bir σ-cebiri ise $\mathcal{C} \in \Sigma$ olur ve kesişimin tanımı gereği $\mathcal{A} \subseteq \mathcal{C}$’dir.

$\blacksquare$

**Tanım 2.3 (Bir Ailenin Ürettiği σ-Cebiri)** $\mathcal{F}$’yi içeren en küçük σ-cebirine $\mathcal{F}$’nin **ürettiği σ-cebiri** (generated σ-algebra) denir ve $\sigma(\mathcal{F})$ ile gösterilir.

Yani $\sigma(\mathcal{F})$, $\mathcal{F}$’nin elemanlarından tümleyen ve sayılabilir birleşim işlemlerini tekrar tekrar uygulayarak ulaşılabilecek her şeyi içerir; fazlasını içermez. Bir $\mathcal{A}$ σ-cebirinin $\sigma(\mathcal{F})$’yi içerdiğini göstermek için $\mathcal{F} \subseteq \mathcal{A}$ olduğunu göstermek yeter.

Sayılabilir işlemlerin tipik bir ürünü, bir küme dizisinin üst ve alt limitidir.

**Tanım 2.4 (Küme Dizisinin Üst ve Alt Limiti)** $\{A_n\}_{n=1}^\infty$, $X$’in alt kümelerinden oluşan bir dizi olsun. Bu dizinin **üst limiti** (limit superior) ve **alt limiti** (limit inferior) $$\limsup_{n\to\infty} A_n = \bigcap_{k=1}^\infty \Big[\, \bigcup_{n=k}^\infty A_n \Big]$$ ve $$\liminf_{n\to\infty} A_n = \bigcup_{k=1}^\infty \Big[\, \bigcap_{n=k}^\infty A_n \Big]$$ kümeleridir.

**Önerme 2.2 (Üst ve Alt Limitin Anlamı)** $\{A_n\}_{n=1}^\infty$, $X$’in alt kümelerinden oluşan bir dizi olsun.

- $\limsup A_n$, sonsuz çoklukta $n$ indisi için $A_n$’ye ait olan noktaların kümesidir.
- $\liminf A_n$, sonlu çoklukta $n$ indisi dışında bütün $A_n$’lere ait olan noktaların kümesidir.

Ayrıca bütün $A_n$’ler bir $\mathcal{A}$ σ-cebirindeyse $\limsup A_n$ ve $\liminf A_n$ de $\mathcal{A}$’dadır.

İspat

**Üst limit.** $x \in \limsup A_n$ demek, her $k$ için $x \in \bigcup_{n \ge k} A_n$, yani her $k$ için $x \in A_n$ olan bir $n \ge k$ bulunması demektir. Bu tam olarak $\{n : x \in A_n\}$ kümesinin üstten sınırsız, yani sonsuz olmasıdır.

**Alt limit.** $x \in \liminf A_n$ demek, bir $k$ için $x \in \bigcap_{n \ge k} A_n$, yani $n \ge k$ olan her $n$ için $x \in A_n$ olması demektir. Bu da $x$’in ait olmadığı $A_n$’lerin indislerinin $\{1, \dots, k-1\}$ içinde, yani sonlu olmasıdır.

**σ-cebirinde kalma.** Her $k$ için $\bigcup_{n \ge k} A_n$ sayılabilir birleşim olarak, $\bigcap_{n \ge k} A_n$ sayılabilir kesişim olarak ([Önerme 2.1](#prp-sig-sigma-cebiri-kapanis)) $\mathcal{A}$’dadır. Bunların sayılabilir kesişimi ve sayılabilir birleşimi de aynı gerekçeyle $\mathcal{A}$’dadır.

$\blacksquare$

## 2.2 Borel Kümeleri

Açık ve kapalı kümeleri Analiz 1’den biliyoruz (bkz. [Analiz 1: Komşuluklar ve Açık Kümeler](../analiz-1/komsuluklar-ve-acik-kumeler.md) ve [Analiz 1: Kapalı Kümeler](../analiz-1/kapali-kumeler.md)): açık kümelerin her birleşimi ve sonlu kesişimi açıktır, bir küme ancak ve ancak tümleyeni açıksa kapalıdır. Açık kümelerin sayılabilir kesişimi ise açık olmak zorunda değildir: Arşimet özelliğiyle $$\bigcap_{n=1}^\infty \Big(-\frac{1}{n}, \frac{1}{n}\Big) = \{0\}$$ olur ve $\{0\}$ açık değildir. Ölçü kuramında çalışacağımız doğal aile, açık kümeleri içeren ve sayılabilir işlemlere kapalı olan en küçük ailedir.

**Tanım 2.5 (Borel Kümeleri)** $\mathbb{R}$’nin bütün açık kümelerinin ürettiği σ-cebirine **Borel σ-cebiri** denir ve $\mathcal{B}$ ile gösterilir. $\mathcal{B}$’nin elemanlarına **Borel kümeleri** (Borel sets) denir.

Yani Borel kümeleri, açık kümelerden tümleyen ve sayılabilir birleşim alarak (ve bunları sayılabilir kez tekrarlayarak) elde edilen kümelerdir.

**Önerme 2.3 (Kapalı ve Sayılabilir Kümeler Borel Kümesidir)** Her açık küme, her kapalı küme ve her sayılabilir küme bir Borel kümesidir.

İspat

Açık kümeler tanım gereği $\mathcal{B}$’dedir. Kapalı bir $F$ kümesinin tümleyeni $\mathbb{R} \setminus F$ açıktır; $\mathcal{B}$ tümleyene kapalı olduğundan $F = \mathbb{R} \setminus (\mathbb{R} \setminus F) \in \mathcal{B}$ olur.

Her tek noktalı küme $\{x\}$ kapalıdır, dolayısıyla Borel kümesidir. Sayılabilir bir $C = \{x_1, x_2, \dots\}$ kümesi $C = \bigcup_n \{x_n\}$ biçiminde sayılabilir bir birleşimdir, dolayısıyla $\mathcal{B}$’dedir ($C = \varnothing$ ise zaten $\varnothing \in \mathcal{B}$’dir).

$\blacksquare$

Açık ile Borel arasındaki ilk basamak, açık kümelerin sayılabilir kesişimleri ve kapalı kümelerin sayılabilir birleşimleridir.

**Tanım 2.6 ($F_\sigma$ ve $G_\delta$ Kümeleri)** Açık kümelerin sayılabilir bir topluluğunun kesişimi olan kümeye **$G_\delta$ kümesi**, kapalı kümelerin sayılabilir bir topluluğunun birleşimi olan kümeye **$F_\sigma$ kümesi** denir.

Yani $G_\delta$ “sayılabilir çoklukta açık kümenin kesişimi”, $F_\sigma$ “sayılabilir çoklukta kapalı kümenin birleşimi” demektir. De Morgan özdeşlikleri gereği bir $G_\delta$ kümesinin tümleyeni $F_\sigma$, bir $F_\sigma$ kümesinin tümleyeni $G_\delta$ kümesidir. Yukarıdaki $\{0\}$ örneği, açık olmayan bir $G_\delta$ kümesidir.

**Önerme 2.4 ($F_\sigma$ ve $G_\delta$ Kümeleri Borel Kümesidir)** Her $G_\delta$ kümesi ve her $F_\sigma$ kümesi bir Borel kümesidir. Ayrıca her biri açık ya da kapalı olan kümelerden oluşan bir $\{A_n\}_{n=1}^\infty$ dizisi için $\limsup A_n$ ve $\liminf A_n$ Borel kümeleridir.

İspat

Açık ve kapalı kümeler Borel kümesidir ([Önerme 2.3](#prp-sig-borel-ornekler)). $\mathcal{B}$ bir σ-cebiri olduğundan sayılabilir birleşimlere ve sayılabilir kesişimlere kapalıdır ([Önerme 2.1](#prp-sig-sigma-cebiri-kapanis)); dolayısıyla her $G_\delta$ ve her $F_\sigma$ kümesi $\mathcal{B}$’dedir. Son iddia, bütün $A_n$’lerin $\mathcal{B}$’de olmasından ve [Önerme 2.2](#prp-sig-limsup-liminf)’den çıkar.

$\blacksquare$

**Örnek 2.1 (Kapalı Küme Bir $G_\delta$ Kümesidir)** Her kapalı $F \subseteq \mathbb{R}$ kümesinin bir $G_\delta$ kümesi olduğunu gösterin.

Çözüm

$F = \varnothing$ ise $F$ açıktır ve $F = \bigcap_n \varnothing$ yazılabilir. $F \neq \varnothing$ olsun ve her $n$ için $$\mathcal{O}_n = \bigcup_{y \in F} \Big(y - \frac{1}{n},\, y + \frac{1}{n}\Big)$$ tanımlayalım. $\mathcal{O}_n$ açık aralıkların birleşimi olduğundan açıktır ve $F \subseteq \mathcal{O}_n$’dir. Dolayısıyla $F \subseteq \bigcap_n \mathcal{O}_n$ olur.

Tersine $x \in \bigcap_n \mathcal{O}_n$ olsun. Her $n$ için $|x - y_n| < 1/n$ olan bir $y_n \in F$ vardır. Bu durumda $x$’i içeren her açık aralık, yeterince büyük $n$ için $y_n$’yi, yani $F$’den bir noktayı içerir; $x$, $F$’nin bir kapanış noktasıdır. $F$ kapalı olduğundan $x \in F$’dir. Böylece $F = \bigcap_n \mathcal{O}_n$ bir $G_\delta$ kümesidir.

Tümleyen alarak şunu da elde ederiz: her açık küme bir $F_\sigma$ kümesidir.

$\blacksquare$

**Örnek 2.2 (Rasyonel Sayılar Bir $F_\sigma$ Kümesidir)** $\mathbb{Q}$’nun bir $F_\sigma$ kümesi, $\mathbb{R} \setminus \mathbb{Q}$’nun bir $G_\delta$ kümesi olduğunu gösterin.

Çözüm

$\mathbb{Q}$ sayılabilir olduğundan bir numaralaması $\mathbb{Q} = \{q_1, q_2, \dots\}$ vardır (bkz. [Analiz 1: Sayılabilir Kümeler](../analiz-1/sayilabilir-kumeler.md)). Böylece $$\mathbb{Q} = \bigcup_{n=1}^\infty \{q_n\}$$ olur. Her $\{q_n\}$ kapalıdır, dolayısıyla $\mathbb{Q}$ kapalı kümelerin sayılabilir birleşimi, yani bir $F_\sigma$ kümesidir. De Morgan özdeşliğiyle $$\mathbb{R} \setminus \mathbb{Q} = \bigcap_{n=1}^\infty \big(\mathbb{R} \setminus \{q_n\}\big)$$ olur ve her $\mathbb{R} \setminus \{q_n\}$ açıktır; $\mathbb{R} \setminus \mathbb{Q}$ bir $G_\delta$ kümesidir. Öte yandan $\mathbb{Q}$ açık değildir, çünkü her $q \in \mathbb{Q}$ ve $r > 0$ için $(q - r, q + r)$ aralığı bir irrasyonel sayı içerir. Kapalı da değildir, çünkü her reel sayı rasyonel sayıların bir limitidir; örneğin $\sqrt{2} \notin \mathbb{Q}$ olduğu hâlde $\sqrt{2}$’ye yakınsayan rasyonel diziler vardır. Yani $F_\sigma$ sınıfı açık ve kapalı kümelerden gerçekten daha geniştir.

$\blacksquare$

## 2.3 Ölçülebilir Kümelerin Cebiri

Şimdi Carathéodory anlamında ölçülebilir kümelerin topluluğu $\mathcal{M}$’ye dönüyoruz ([Tanım 1.6](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#def-dol-olculebilir)). Tanım $E$ ile $\mathbb{R} \setminus E$ arasında simetrik olduğundan $E \in \mathcal{M}$ ancak ve ancak $\mathbb{R} \setminus E \in \mathcal{M}$’dir; ayrıca $\varnothing$ ve $\mathbb{R}$ ölçülebilirdir. Önce dış ölçünün ölçülebilir kümeler üzerindeki iki kolay özelliğini kaydedelim.

**Önerme 2.5 (Çıkarma Özelliği)** $E_0 \subseteq E$, $E_0$ ölçülebilir ve $m^*(E_0) < \infty$ ise $$m^*(E \setminus E_0) = m^*(E) - m^*(E_0)$$ olur.

İspat

$E_0$ ölçülebilir olduğundan Carathéodory koşulunu $A = E$ test kümesiyle uygularız: $$m^*(E) = m^*(E \cap E_0) + m^*(E \setminus E_0) = m^*(E_0) + m^*(E \setminus E_0),$$ çünkü $E_0 \subseteq E$’dir. $m^*(E_0)$ sonlu olduğundan onu iki taraftan çıkarabiliriz. ($m^*(E) = \infty$ ise eşitliğin iki tarafı da $\infty$’dur.)

$\blacksquare$

Bu özelliğe **çıkarma özelliği** (excision property) denir. $m^*(E_0) < \infty$ koşulu, $\infty - \infty$ gibi anlamsız bir ifadeden kaçınmak içindir.

**Sonuç 2.1 (Ölçülebilir Kümeler Bir Cebirdir)** $\mathcal{M}$, $\mathbb{R}$’nin alt kümelerinin bir cebiridir.

İspat

$\varnothing \in \mathcal{M}$’dir, $\mathcal{M}$ tümleyene kapalıdır ve [Teorem 1.5](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sonlu-birlesim) gereği sonlu birleşimlere kapalıdır. Bunlar [Tanım 2.1](#def-sig-cebir)’deki üç koşuldur.

$\blacksquare$

Carathéodory koşulunun asıl kazancı toplamsallıktır: ayrık ölçülebilir kümeler bir test kümesini dış ölçüsünü bölmeden parçalar.

**Lemma 2.1 (Sonlu Toplamsallık)** $A$ herhangi bir küme ve $\{E_k\}_{k=1}^n$ ölçülebilir kümelerin sonlu, ayrık bir topluluğu ise $$m^*\Big(A \cap \Big[\, \bigcup_{k=1}^n E_k \Big]\Big) = \sum_{k=1}^n m^*(A \cap E_k)$$ olur. Özel olarak ($A = \mathbb{R}$ alınarak) $$m^*\Big(\bigcup_{k=1}^n E_k\Big) = \sum_{k=1}^n m^*(E_k).$$

İspat

$n$ üzerinde tümevarım yapıyoruz. $n = 1$ için eşitlik açıktır. İddia $n - 1$ küme için doğru olsun ve $U = \bigcup_{k=1}^n E_k$ diyelim.

**Adım 1.** Kümeler ayrık olduğundan $$(A \cap U) \cap E_n = A \cap E_n,
\qquad
(A \cap U) \setminus E_n = A \cap \Big[\, \bigcup_{k=1}^{n-1} E_k \Big].$$

**Adım 2.** $E_n$ ölçülebilir olduğundan Carathéodory koşulunu $A \cap U$ test kümesiyle uygularız ve tümevarım varsayımını kullanırız: $$\begin{aligned}
m^*(A \cap U) &= m^*(A \cap E_n) + m^*\Big(A \cap \Big[\, \bigcup_{k=1}^{n-1} E_k \Big]\Big) \\[1mm]
&= m^*(A \cap E_n) + \sum_{k=1}^{n-1} m^*(A \cap E_k) = \sum_{k=1}^{n} m^*(A \cap E_k).
\end{aligned}$$

$\blacksquare$

Sayılabilir birleşimlere geçmek için birleşimi ayrık parçalara bölmek işimize yarayacak.

**Tanım 2.7 (Ölçülebilir Ayrışma)** $E$’nin ölçülebilir alt kümelerinden oluşan sayılabilir, ayrık bir $\{E_k\}_{k=1}^\infty$ topluluğu $E = \bigcup_{k=1}^\infty E_k$ koşulunu sağlıyorsa bu topluluğa $E$’nin bir **ölçülebilir ayrışması** (measurable disjoint decomposition) denir.

Yani $E$’yi, her biri ölçülebilir ve ikişer ikişer ayrık, sayılabilir çoklukta parçaya bölüyoruz.

**Lemma 2.2 (Birleşimi Ayrık Parçalara Bölme)** $E = \bigcup_{k=1}^\infty E_k$, ölçülebilir kümelerin sayılabilir bir birleşimi olsun. O zaman her $k$ için $E_k' \subseteq E_k$ olan bir $\{E_k'\}_{k=1}^\infty$ ölçülebilir ayrışması vardır.

İspat

$E_1' = E_1$ ve $k \ge 2$ için $$E_k' = E_k \setminus \bigcup_{j=1}^{k-1} E_j$$ tanımlayalım.

**Ölçülebilirlik.** $\bigcup_{j<k} E_j$ ölçülebilir kümelerin sonlu birleşimi olarak ölçülebilirdir. $\mathcal{M}$ bir cebir olduğundan ([Sonuç 2.1](#cor-sig-cebir)) $E_k' = E_k \cap (\mathbb{R} \setminus \bigcup_{j<k} E_j)$ de ölçülebilirdir.

**Ayrıklık.** $j < k$ ise $E_j' \subseteq E_j$ ve $E_k' \cap E_j = \varnothing$ olduğundan $E_j' \cap E_k' = \varnothing$’dir.

**Birleşim.** $E_k' \subseteq E_k$ olduğundan $\bigcup_k E_k' \subseteq E$’dir. Tersine $x \in E$ ise $x \in E_k$ olan en küçük $k$’yı alalım; $x$ hiçbir $E_j$ ($j < k$) kümesinde olmadığından $x \in E_k'$’dir.

$\blacksquare$

## 2.4 Ölçülebilir Kümeler Bir σ-Cebiridir

Cebir olmaktan σ-cebiri olmaya geçmek için geriye yalnız sayılabilir birleşimler kalıyor.

**Teorem 2.2 (Sayılabilir Birleşimin Ölçülebilirliği)** Ölçülebilir kümelerin sayılabilir bir topluluğunun birleşimi ölçülebilirdir.

İspat

$E$, ölçülebilir kümelerin sayılabilir bir birleşimi olsun. [Lemma 2.2](#lem-sig-ayriklastirma) gereği $E$’nin bir $\{E_k\}_{k=1}^\infty$ ölçülebilir ayrışması vardır. $A \subseteq \mathbb{R}$ rastgele bir küme olsun; Carathéodory koşulunun zor yarısı olan $$m^*(A) \ge m^*(A \cap E) + m^*(A \setminus E)$$ eşitsizliğini göstermek yeter (öbür yarısı alt toplamsallıktan gelir, [Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik)).

**Adım 1.** Her $n$ için $F_n = \bigcup_{k=1}^n E_k$ ölçülebilirdir ([Teorem 1.5](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sonlu-birlesim)) ve $F_n \subseteq E$’dir, yani $A \setminus E \subseteq A \setminus F_n$. Dış ölçünün monotonluğuyla $$m^*(A) = m^*(A \cap F_n) + m^*(A \setminus F_n) \ge m^*(A \cap F_n) + m^*(A \setminus E).$$

**Adım 2.** [Lemma 2.1](#lem-sig-sonlu-toplamsallik) gereği $$m^*(A \cap F_n) = \sum_{k=1}^n m^*(A \cap E_k)$$ olur. Böylece her $n$ için $$m^*(A) \ge \sum_{k=1}^n m^*(A \cap E_k) + m^*(A \setminus E).$$ Sol taraf $n$’ye bağlı olmadığından $n \to \infty$ için $$m^*(A) \ge \sum_{k=1}^\infty m^*(A \cap E_k) + m^*(A \setminus E).$$

**Adım 3.** $A \cap E = \bigcup_k (A \cap E_k)$ olduğundan sayılabilir alt toplamsallıkla ([Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik)) $\sum_k m^*(A \cap E_k) \ge m^*(A \cap E)$’dir. Bunu Adım 2’de yerine koyunca istenen eşitsizlik çıkar; $E$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

Açık kümelerin ölçülebilirliğine geçmeden önce onların yapısını belirleyelim: her açık küme, ayrık açık aralıklara ayrışır.

**Lemma 2.3 (Açık Kümelerin Yapısı)** Boş olmayan her açık $\mathcal{O} \subseteq \mathbb{R}$ kümesi, açık aralıklardan oluşan sayılabilir, ayrık bir topluluğun birleşimidir.

İspat

**Adım 1: Her noktanın en büyük aralığı.** $x \in \mathcal{O}$ olsun. $\mathcal{O}$ açık olduğundan $(x - r, x + r) \subseteq \mathcal{O}$ olan bir $r > 0$ vardır. Genişletilmiş reel sayılarda $$a_x = \inf\{a < x : (a, x] \subseteq \mathcal{O}\},
\qquad
b_x = \sup\{b > x : [x, b) \subseteq \mathcal{O}\}$$ tanımlayalım ve $I_x = (a_x, b_x)$ diyelim. $a_x < y \le x$ ise $a < y$ ve $(a, x] \subseteq \mathcal{O}$ olan bir $a$ vardır, dolayısıyla $y \in \mathcal{O}$’dur; sağ taraf için de aynısı geçerlidir. Böylece $x \in I_x \subseteq \mathcal{O}$’dur.

**Adım 2: Uç noktalar $\mathcal{O}$’da değildir.** $a_x$ sonlu olsun ve $a_x \in \mathcal{O}$ varsayalım. Bir $s > 0$ için $(a_x - s, a_x + s) \subseteq \mathcal{O}$’dur; infimum tanımından $(a, x] \subseteq \mathcal{O}$ olan bir $a < a_x + s$ vardır. O zaman $(a_x - s, x] \subseteq \mathcal{O}$ olur ve bu $a_x$’in infimum olmasıyla çelişir. Aynı akıl yürütmeyle sonlu bir $b_x$ de $\mathcal{O}$’da değildir.

**Adım 3: Ayrıklık.** $x, y \in \mathcal{O}$ ve $I_x \cap I_y \neq \varnothing$ olsun. $a_y < a_x$ olsaydı, $I_y$ aralığı $a_x$’in solunda bir nokta ile $I_x$’e ait (dolayısıyla $a_x$’in sağında kalan) bir nokta içerdiğinden $a_x \in I_y \subseteq \mathcal{O}$ olurdu; bu Adım 2 ile çelişir. Simetrik olarak $a_x < a_y$ de olamaz; $a_x = a_y$’dir. Aynı biçimde $b_x = b_y$ ve $I_x = I_y$ bulunur. Yani iki aralık ya aynıdır ya ayrıktır.

**Adım 4: Sayılabilirlik.** Farklı aralıkların topluluğu $\{I_x : x \in \mathcal{O}\}$ ayrıktır ve birleşimi $\mathcal{O}$’dur. Her aralıkta bir rasyonel sayı seçelim (rasyoneller yoğundur); ayrıklık nedeniyle farklı aralıklar farklı rasyonellere gider. Bu bire-bir eşleme $\mathbb{Q}$’ya gittiğinden topluluk sayılabilirdir (bkz. [Analiz 1: Sayılabilir Kümeler](../analiz-1/sayilabilir-kumeler.md)).

$\blacksquare$

**Teorem 2.3 (Aralıklar Ölçülebilirdir)** Her aralık ölçülebilirdir.

İspat

**Adım 1: $E = (a, \infty)$ ölçülebilirdir.** $A$ rastgele bir küme olsun; $$m^*(A) \ge m^*(A \cap E) + m^*(A \setminus E)$$ göstereceğiz. $m^*(A) = \infty$ ise söylenecek bir şey yoktur; $m^*(A) < \infty$ olsun.

Önce $a \notin A$ olduğunu varsayalım. $A_1 = A \cap (-\infty, a) = A \setminus E$ ve $A_2 = A \cap (a, \infty) = A \cap E$ diyelim. $A$’yı örten açık, sınırlı aralıklardan oluşan sayılabilir bir $\{I_k\}_{k=1}^\infty$ topluluğu alalım ve $$I_k' = I_k \cap (-\infty, a), \qquad I_k'' = I_k \cap (a, \infty)$$ diyelim. Bunlar açık, sınırlı aralıklardır (boş olabilirler; boş olanların uzunluğu $0$’dır ve atılabilirler). $I_k$ ile $I_k' \cup I_k''$ en çok $a$ noktasında ayrıldığından $\ell(I_k) = \ell(I_k') + \ell(I_k'')$’dir. $\{I_k'\}$ ailesi $A_1$’i, $\{I_k''\}$ ailesi $A_2$’yi örttüğünden dış ölçünün tanımıyla ([Tanım 1.5](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#def-dol-dis-olcu)) $$\begin{aligned}
m^*(A_1) + m^*(A_2) &\le \sum_{k=1}^\infty \ell(I_k') + \sum_{k=1}^\infty \ell(I_k'') \\[1mm]
&= \sum_{k=1}^\infty \ell(I_k).
\end{aligned}$$ Bu her örtü için geçerli olduğundan örtüler üzerinden infimum alınca $m^*(A_1) + m^*(A_2) \le m^*(A)$ bulunur.

Şimdi $a \in A$ olsun ve $A' = A \setminus \{a\}$ diyelim. $a \notin E$ olduğundan $A \cap E = A' \cap E$’dir. Ayrıca $A \setminus E = (A' \setminus E) \cup \{a\}$ ve her $\varepsilon > 0$ için $\{a\}$ kümesi uzunluğu $2\varepsilon$ olan $(a - \varepsilon, a + \varepsilon)$ aralığıyla örtüldüğünden $m^*(\{a\}) = 0$’dır ([Tanım 1.5](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#def-dol-dis-olcu)). Buradan alt toplamsallıkla $m^*(A \setminus E) \le m^*(A' \setminus E)$ olur. $A'$ için kanıtlanan eşitsizlik ve monotonlukla $$m^*(A \cap E) + m^*(A \setminus E) \le m^*(A' \cap E) + m^*(A' \setminus E) \le m^*(A') \le m^*(A).$$

**Adım 2: Bütün aralıklar.** $\mathcal{M}$ bir σ-cebiridir: [Sonuç 2.1](#cor-sig-cebir) ile bir cebirdir ve [Teorem 2.2](#thm-sig-sayilabilir-birlesim) ile sayılabilir birleşimlere kapalıdır. Tümleyen alarak $(-\infty, b] \in \mathcal{M}$, sayılabilir birleşimle $$(-\infty, b) = \bigcup_{n=1}^\infty \Big(-\infty,\, b - \frac{1}{n}\Big] \in \mathcal{M},$$ yeniden tümleyen alarak $[a, \infty) \in \mathcal{M}$ bulunur. Sınırlı aralıklar bunların kesişimleridir, örneğin $(a, b) = (-\infty, b) \cap (a, \infty)$ ve $[a, b] = [a, \infty) \cap (-\infty, b]$; yarı açık aralıklar da benzer biçimde yazılır. $\mathbb{R}$ ve $\varnothing$ zaten ölçülebilirdir. Kesişimler [Önerme 2.1](#prp-sig-sigma-cebiri-kapanis) gereği $\mathcal{M}$’de kalır.

$\blacksquare$

Artık bölümün ana sonucunu toplayabiliriz.

**Teorem 2.4 (Ölçülebilir Kümelerin σ-Cebiri)** Ölçülebilir kümelerin topluluğu $\mathcal{M}$, Borel σ-cebiri $\mathcal{B}$’yi ve dış ölçüsü sıfır olan bütün kümeleri içeren bir σ-cebiridir.

Alt küme ailelerinin kapsama şeması. Açık ve kapalı kümeler hem *F_(σ)* hem *G_(δ)* kümeleridir; bunlar Borel σ-cebiri *ℬ*'nin içindedir. *ℳ* ise *ℬ*'yi ve dış ölçüsü sıfır olan bütün kümeleri (kesikli bölge) içerir. Her katmanda birer örnek: (0, 1), {0}, ℚ, Cantor kümesinin Borel olmayan bir alt kümesi ve ölçülemeyen Vitali kümesi.

İspat

**σ-cebiri.** $\mathcal{M}$ bir cebirdir ([Sonuç 2.1](#cor-sig-cebir)) ve sayılabilir birleşimlere kapalıdır ([Teorem 2.2](#thm-sig-sayilabilir-birlesim)); bu, [Tanım 2.2](#def-sig-sigma-cebiri)’deki koşullardır.

**Açık kümeler.** Boş olmayan açık bir küme, açık aralıkların sayılabilir birleşimidir ([Lemma 2.3](#lem-sig-acik-kume-yapisi)). Her aralık ölçülebilir ([Teorem 2.3](#thm-sig-aralik-olculebilir)) ve $\mathcal{M}$ sayılabilir birleşimlere kapalı olduğundan her açık küme ölçülebilirdir.

**Borel kümeleri.** $\mathcal{M}$, bütün açık kümeleri içeren bir σ-cebiridir. $\mathcal{B}$ bu özellikteki en küçük σ-cebiri olduğundan ([Teorem 2.1](#thm-sig-uretilen)) $\mathcal{B} \subseteq \mathcal{M}$’dir.

**Sıfır ölçülü kümeler.** Dış ölçüsü sıfır olan her küme ölçülebilirdir ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)).

$\blacksquare$

Yani ölçülebilirlik, pratikte karşılaşılan her kümeyi kapsayacak kadar geniştir: açık ve kapalı kümeler, $F_\sigma$ ve $G_\delta$ kümeleri, onların sayılabilir birleşim ve kesişimleri. İki kapsama da kesindir: Borel kümesi olmayan ölçülebilir kümeler vardır ([Teorem 6.4](cantor-kumesi-ve-cantor-fonksiyonu.md#thm-can-borel-olmayan)) ve ölçülebilir olmayan kümeler vardır ([Teorem 5.1](olculemez-kumeler-ve-vitali-kumesi.md#thm-vit-olculemez-alt-kume)).

**Sonuç 2.2 ($F_\sigma$ ve $G_\delta$ Kümeleri Ölçülebilirdir)** Her açık küme, her kapalı küme, her $F_\sigma$ kümesi ve her $G_\delta$ kümesi ölçülebilirdir.

İspat

Bu kümelerin hepsi Borel kümesidir ([Önerme 2.3](#prp-sig-borel-ornekler), [Önerme 2.4](#prp-sig-f-sigma-g-delta-borel)) ve $\mathcal{B} \subseteq \mathcal{M}$’dir ([Teorem 2.4](#thm-sig-sigma-cebiri)).

$\blacksquare$

Dış ölçü ötelemeyle değişmiyordu ([Teorem 1.2](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-oteleme)). Carathéodory koşulu yalnız dış ölçüyle yazıldığından ölçülebilirlik de ötelemeyle bozulmaz.

**Teorem 2.5 (Ölçülebilirliğin Öteleme Altında Korunması)** $E$ ölçülebilir ve $c \in \mathbb{R}$ ise $E + c = \{x + c : x \in E\}$ kümesi de ölçülebilirdir.

İspat

$A$ rastgele bir küme olsun. Öteleme bire-bir ve örten olduğundan $$(A - c) \cap E = \big(A \cap [E + c]\big) - c,
\qquad
(A - c) \setminus E = \big(A \setminus [E + c]\big) - c$$ olur. Dış ölçünün öteleme değişmezliğini ([Teorem 1.2](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-oteleme)) ve $E$’nin ölçülebilirliğini $A - c$ test kümesiyle kullanırsak $$\begin{aligned}
m^*(A) &= m^*(A - c) = m^*\big([A - c] \cap E\big) + m^*\big([A - c] \setminus E\big) \\[1mm]
&= m^*\big(A \cap [E + c]\big) + m^*\big(A \setminus [E + c]\big)
\end{aligned}$$ bulunur. Bu, $E + c$ için Carathéodory koşuludur.

$\blacksquare$

## 2.5 Lebesgue Ölçüsü

Dış ölçü bütün kümelerde tanımlı ama toplamsal değildir; ölçülebilir kümelere kısıtlandığında ise sonlu toplamsaldır ([Lemma 2.1](#lem-sig-sonlu-toplamsallik)). Bu kısıtlamaya ayrı bir ad veriyoruz.

**Tanım 2.8 (Lebesgue Ölçüsü)** Dış ölçünün ölçülebilir kümelerin σ-cebiri $\mathcal{M}$’ye kısıtlanmasına **Lebesgue ölçüsü** (Lebesgue measure) ya da kısaca **ölçü** denir ve $m$ ile gösterilir: $E \in \mathcal{M}$ için $$m(E) = m^*(E).$$

Yani $m$, $m^*$’ın ta kendisidir; yalnız tanım kümesi ölçülebilir kümelerle sınırlanmıştır. Şimdiye kadar gördüklerimizden $m$’nin şu özellikleri hemen çıkar: her $I$ aralığı için $m(I) = \ell(I)$ ([Teorem 2.3](#thm-sig-aralik-olculebilir) ve [Teorem 1.1](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-aralik-dis-olcusu)); her ölçülebilir $E$ ve $c \in \mathbb{R}$ için $m(E + c) = m(E)$ ([Teorem 2.5](#thm-sig-oteleme) ve [Teorem 1.2](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-oteleme)); ayrık ölçülebilir kümelerin sonlu birleşiminde ölçüler toplanır ([Lemma 2.1](#lem-sig-sonlu-toplamsallik)); ve [Önerme 2.5](#prp-sig-cikarma)’daki çıkarma özelliği geçerlidir. Sayılabilir toplamsallık [Toplamsallık ve Süreklilik](./toplamsallik-ve-sureklilik.md) bölümünde gelecek.

**Örnek 2.3 (Bir Aralıktaki İrrasyonellerin Ölçüsü)** $E = [0, 2] \setminus \mathbb{Q}$ kümesinin ölçülebilir olduğunu gösterin ve $m(E)$’yi bulun.

Çözüm

$E_0 = [0, 2] \cap \mathbb{Q}$ sayılabilir bir kümedir, dolayısıyla Borel kümesidir ([Önerme 2.3](#prp-sig-borel-ornekler)) ve ölçülebilirdir ([Teorem 2.4](#thm-sig-sigma-cebiri)). $[0, 2]$ de ölçülebilir olduğundan ([Teorem 2.3](#thm-sig-aralik-olculebilir)), $\mathcal{M}$ bağıl tümleyene kapalı olduğu için ([Önerme 2.1](#prp-sig-sigma-cebiri-kapanis)) $E = [0, 2] \setminus E_0$ ölçülebilirdir.

Sayılabilir bir kümenin dış ölçüsü sıfırdır: $E_0 = \{q_1, q_2, \dots\}$ ise alt toplamsallıkla ([Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik)) $m^*(E_0) \le \sum_n m^*(\{q_n\}) = 0$ olur; burada her $n$ için $m^*(\{q_n\}) = 0$’dır, çünkü $\{q_n\}$ her $\varepsilon > 0$ için uzunluğu $2\varepsilon$ olan bir aralıkla örtülür ([Tanım 1.5](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#def-dol-dis-olcu)). $m(E_0) = 0 < \infty$ olduğundan çıkarma özelliği ([Önerme 2.5](#prp-sig-cikarma)) uygulanır: $$m(E) = m([0, 2]) - m(E_0) = 2 - 0 = 2.$$ Yani $[0,2]$’nin bütün “uzunluğu” irrasyonellerde toplanmıştır.

$\blacksquare$

## 2.6 Alıştırmalar

Aşağıdaki alıştırmalar σ-cebirlerinin kapalılık özelliklerini ve ölçülebilir kümelerle hesap yapmayı pekiştirir.

**Alıştırma 2.1 (Sağ Işınları İçeren σ-Cebiri)** $\mathbb{R}$’nin alt kümelerinin bir σ-cebiri $(a, \infty)$ biçimindeki bütün aralıkları içeriyorsa bütün aralıkları içerdiğini gösterin.

Çözüm

$\mathcal{A}$ böyle bir σ-cebiri olsun. $\mathcal{A}$ tümleyene, sayılabilir birleşime ve sayılabilir kesişime kapalıdır ([Önerme 2.1](#prp-sig-sigma-cebiri-kapanis)). Aralıkları adım adım elde edelim; $a < b$ reel sayılardır.

**Adım 1: Sol kapalı ışınlar.** $(-\infty, b] = \mathbb{R} \setminus (b, \infty)$ olduğundan $(-\infty, b] \in \mathcal{A}$’dır.

**Adım 2: Sol açık ışınlar.** Arşimet özelliğiyle $x < b$ ise bir $n$ için $x \le b - 1/n$ olur; dolayısıyla $$(-\infty, b) = \bigcup_{n=1}^\infty \Big(-\infty,\, b - \frac{1}{n}\Big]$$ sayılabilir birleşimdir ve Adım 1 gereği $\mathcal{A}$’dadır.

**Adım 3: Sağ kapalı ışınlar.** $[a, \infty) = \mathbb{R} \setminus (-\infty, a)$ olduğundan $[a, \infty) \in \mathcal{A}$’dır.

**Adım 4: Sınırlı aralıklar.** Her sınırlı aralık bir sağ ışınla bir sol ışının kesişimidir: $$\begin{aligned}
(a, b) &= (a, \infty) \cap (-\infty, b), \\[1mm]
[a, b] &= [a, \infty) \cap (-\infty, b], \\[1mm]
(a, b] &= (a, \infty) \cap (-\infty, b], \\[1mm]
[a, b) &= [a, \infty) \cap (-\infty, b).
\end{aligned}$$ Sağ taraftaki kümeler $\mathcal{A}$’da olduğundan kesişimleri de $\mathcal{A}$’dadır. Tek noktalı $[a, a] = [a, \infty) \cap (-\infty, a]$ de aynı biçimde elde edilir.

**Adım 5: Kalanlar.** $\varnothing \in \mathcal{A}$ ve $\mathbb{R} = \mathbb{R} \setminus \varnothing \in \mathcal{A}$’dır. Sınırsız aralıklar $(a, \infty)$, $[a, \infty)$, $(-\infty, b)$, $(-\infty, b]$ ve $\mathbb{R}$’dir; hepsi yukarıda elde edildi. Böylece bütün aralıklar $\mathcal{A}$’dadır.

$\blacksquare$

**Alıştırma 2.2 ($F_\sigma$ Kümesinin Ötelemesi)** Bir $F_\sigma$ kümesinin her ötelemesinin de bir $F_\sigma$ kümesi olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1: Öteleme açıklığı korur.** $\mathcal{O}$ açık ve $y \in \mathbb{R}$ olsun. $x \in \mathcal{O} + y$ ise $x - y \in \mathcal{O}$’dur; $(x - y - r, x - y + r) \subseteq \mathcal{O}$ olan bir $r > 0$ vardır. Her noktaya $y$ ekleyince $(x - r, x + r) \subseteq \mathcal{O} + y$ bulunur. Dolayısıyla $\mathcal{O} + y$ açıktır.

**Adım 2: Öteleme kapalılığı korur.** $x \mapsto x + y$ bire-bir ve örten olduğundan $$\mathbb{R} \setminus (F + y) = (\mathbb{R} \setminus F) + y$$ olur. $F$ kapalıysa $\mathbb{R} \setminus F$ açıktır, Adım 1 gereği sağ taraf açıktır; yani $F + y$ kapalıdır.

**Adım 3: Birleşimler.** $E = \bigcup_{n=1}^\infty F_n$ bir $F_\sigma$ kümesi, her $F_n$ kapalı olsun. Öteleme birleşimle yer değiştirir: $$E + y = \bigcup_{n=1}^\infty (F_n + y).$$ Adım 2 gereği her $F_n + y$ kapalıdır; $E + y$ kapalı kümelerin sayılabilir birleşimidir, yani bir $F_\sigma$ kümesidir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 2.3 ($G_\delta$ Kümesinin Ötelemesi)** Bir $G_\delta$ kümesinin her ötelemesinin de bir $G_\delta$ kümesi olduğunu gösterin.

Çözüm

$G = \bigcap_{n=1}^\infty \mathcal{O}_n$ bir $G_\delta$ kümesi, her $\mathcal{O}_n$ açık ve $y \in \mathbb{R}$ olsun.

**Adım 1: Öteleme kesişimle yer değiştirir.** $x \in G + y$ ancak ve ancak $x - y \in G$, yani her $n$ için $x - y \in \mathcal{O}_n$, yani her $n$ için $x \in \mathcal{O}_n + y$’dir. Böylece $$G + y = \bigcap_{n=1}^\infty (\mathcal{O}_n + y).$$

**Adım 2: Ötelenmiş kümeler açıktır.** $x \in \mathcal{O}_n + y$ ise $x - y \in \mathcal{O}_n$’dir ve $(x - y - r, x - y + r) \subseteq \mathcal{O}_n$ olan bir $r > 0$ vardır; buradan $(x - r, x + r) \subseteq \mathcal{O}_n + y$ çıkar. Her $\mathcal{O}_n + y$ açıktır.

Dolayısıyla $G + y$ açık kümelerin sayılabilir kesişimi, yani bir $G_\delta$ kümesidir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 2.4 (Sıfır Ölçülü Kümenin Ötelemesi)** Ölçüsü sıfır olan bir kümenin her ötelemesinin de ölçüsünün sıfır olduğunu gösterin.

Çözüm

$E$ ölçülebilir, $m(E) = 0$ ve $y \in \mathbb{R}$ olsun.

**Adım 1: Dış ölçü.** Dış ölçü ötelemeyle değişmez ([Teorem 1.2](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-oteleme)); bu yüzden $$m^*(E + y) = m^*(E) = m(E) = 0.$$

**Adım 2: Ölçülebilirlik ve ölçü.** Dış ölçüsü sıfır olan her küme ölçülebilirdir ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)); dolayısıyla $E + y$ ölçülebilirdir. (Aynı sonuç [Teorem 2.5](#thm-sig-oteleme)’den de çıkar.) Lebesgue ölçüsünün tanımıyla ([Tanım 2.8](#def-sig-lebesgue-olcusu)) $m(E + y) = m^*(E + y) = 0$ olur.

$\blacksquare$

**Alıştırma 2.5 (Pozitif Dış Ölçülü Sınırlı Alt Küme)** $m^*(E) > 0$ ise $E$’nin dış ölçüsü yine pozitif olan sınırlı bir alt kümesi bulunduğunu gösterin.

Çözüm

Her $n$ için $E_n = E \cap [-n, n]$ diyelim. Her $E_n$, $E$’nin sınırlı bir alt kümesidir.

**Adım 1: $E$ bu kümelerin birleşimidir.** Her $x \in \mathbb{R}$ için Arşimet özelliğiyle $|x| \le n$ olan bir $n$ vardır; dolayısıyla $$E = \bigcup_{n=1}^\infty E_n.$$

**Adım 2: Çelişki.** Her $n$ için $m^*(E_n) = 0$ olduğunu varsayalım. Sayılabilir alt toplamsallıkla ([Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik)) $$m^*(E) \le \sum_{n=1}^\infty m^*(E_n) = 0$$ olur; bu $m^*(E) > 0$ ile çelişir.

O hâlde bir $n$ için $m^*(E_n) > 0$’dır ve $E_n = E \cap [-n, n]$ aranan sınırlı alt kümedir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 2.6 (Küçük Ölçülü Parçalara Ayırma)** $E$ ölçülebilir, $m(E) < \infty$ ve $\varepsilon > 0$ olsun. $E$’nin, her birinin ölçüsü en çok $\varepsilon$ olan sonlu sayıda ölçülebilir kümenin ayrık birleşimi olduğunu gösterin.

Çözüm

Fikir şudur: $E$’nin sınırlı bir parçası kısa aralıklarla dilimlenir, geriye kalan “kuyruk” ise küçük ölçülüdür.

**Adım 1: Halkalara bölme.** Her $k \ge 1$ için $$D_k = E \cap \big([-k, -k+1) \cup [k-1, k)\big)$$ diyelim. Aralıklar ölçülebilir ([Teorem 2.3](#thm-sig-aralik-olculebilir)) ve $\mathcal{M}$ bir σ-cebiri olduğundan ([Teorem 2.4](#thm-sig-sigma-cebiri)) her $D_k$ ölçülebilirdir. $D_k$’ler ayrıktır, birleşimleri $E$’dir ve her $n$ için $$\bigcup_{k=1}^n D_k = E \cap [-n, n),
\qquad
\bigcup_{k=n+1}^\infty D_k = E \setminus [-n, n).$$

**Adım 2: Kuyruk küçüktür.** Sonlu toplamsallık ([Lemma 2.1](#lem-sig-sonlu-toplamsallik)) ve monotonlukla her $n$ için $$\sum_{k=1}^n m(D_k) = m\big(E \cap [-n, n)\big) \le m(E) < \infty.$$ Kısmi toplamları sınırlı, terimleri negatif olmayan $\sum_k m(D_k)$ serisi yakınsaktır; dolayısıyla kalanı sıfıra gider. $\sum_{k > n} m(D_k) < \varepsilon$ olacak bir $n$ seçelim. Sayılabilir alt toplamsallıkla ([Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik)) $$m\big(E \setminus [-n, n)\big) \le \sum_{k=n+1}^\infty m(D_k) < \varepsilon.$$

**Adım 3: Sınırlı parçayı dilimleme.** $N$, $N\varepsilon \ge 2n$ olan bir doğal sayı olsun ve $i = 0, 1, \dots, N-1$ için $$J_i = [-n + i\varepsilon,\, -n + (i+1)\varepsilon) \cap [-n, n)$$ diyelim. $J_i$’ler ayrık aralıklardır, birleşimleri $[-n, n)$’dir ve $\ell(J_i) \le \varepsilon$’dur. $G_i = E \cap J_i$ ölçülebilirdir. Monotonlukla $m(G_i) \le m(J_i)$’dir ve aralığın ölçüsü uzunluğuna eşit olduğundan ([Teorem 1.1](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-aralik-dis-olcusu)) $m(J_i) = \ell(J_i)$ olur: $$m(G_i) \le m(J_i) = \ell(J_i) \le \varepsilon.$$

**Adım 4: Sonuç.** $E$, ayrık ve ölçülebilir $$G_0, G_1, \dots, G_{N-1}, \quad E \setminus [-n, n)$$ kümelerinin birleşimidir. Toplam $N + 1$ küme vardır ve her birinin ölçüsü en çok $\varepsilon$’dur.

$\blacksquare$

Ölçülebilir kümelerin topluluğunun sayılabilir işlemlere kapalı olduğunu ve Lebesgue ölçüsünü tanımladık. Sıradaki bölüm [İç ve Dış Yaklaşım](./ic-ve-dis-yaklasim.md), ölçülebilir kümelerin açık, kapalı, $G_\delta$ ve $F_\sigma$ kümeleriyle ne kadar iyi yaklaşılabildiğini inceliyor.
