---
title: "Ölçülebilir Fonksiyonlar"
url: https://acik-matematik.com/dersler/reel-analiz/olculebilir-fonksiyonlar
course: "Reel Analiz"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: a2048d82ff44b1abd4e3356f239b479c27101940
---
# 7  Ölçülebilir Fonksiyonlar

Lebesgue integralini kurmak için, üzerinde integral alacağımız fonksiyonların ölçüyle uyumlu olması gerekir: “$f$’nin $c$’den küçük olduğu yer” dediğimiz her küme ölçülebilir olmalıdır. Bu bölümde bu koşulu sağlayan fonksiyonları, yani ölçülebilir fonksiyonları tanımlıyoruz.

Ardından bu sınıfın ne kadar geniş ve kararlı olduğunu görüyoruz: sürekli fonksiyonlar, monoton fonksiyonlar, bunların toplamları, çarpımları, maksimum ve minimumları ölçülebilirdir. Tek sürpriz bileşkedir; iki ölçülebilir fonksiyonun bileşkesi ölçülebilir olmayabilir.

## 7.1 Genişletilmiş Reel Sayılar ve Ters Görüntü

Fonksiyonların $\pm\infty$ değerini de alabilmesine izin veriyoruz; limitler ve integraller için bu esneklik gerekecek.

**Genişletilmiş reel sayılar** (extended real numbers) kümesi $\overline{\mathbb{R}} = \mathbb{R} \cup \{\pm\infty\}$’dur; her $x \in \mathbb{R}$ için $-\infty < x < \infty$ kabul edilir. Aynı $E$ kümesinde tanımlı $h, g : E \to \overline{\mathbb{R}}$ için “$E$ üzerinde $h \le g$” yazmak, her $x \in E$ için $h(x) \le g(x)$ demektir.

**Tanım 7.1 (Artan Fonksiyon Dizisi)** $\{f_n : E \to \overline{\mathbb{R}}\}$ bir fonksiyon dizisi olsun. Her $n$ için $E$ üzerinde $f_n \le f_{n+1}$ ise diziye **artan** (increasing) denir.

Yani dizinin her noktadaki değerleri $n$ büyüdükçe azalmaz.

Ölçülebilirlik tamamen ters görüntülerle ifade edilecek. Ters görüntünün iyi yanı, küme işlemleriyle yer değiştirmesidir: $f : X \to Y$ ve $\{Y_\lambda\}_{\lambda \in \Lambda}$, $Y$’nin alt kümelerinden oluşan bir topluluk ise $$f^{-1}\Bigl(\bigcup_{\lambda \in \Lambda} Y_\lambda\Bigr) = \bigcup_{\lambda \in \Lambda} f^{-1}(Y_\lambda),
\qquad
f^{-1}\Bigl(\bigcap_{\lambda \in \Lambda} Y_\lambda\Bigr) = \bigcap_{\lambda \in \Lambda} f^{-1}(Y_\lambda),$$ ve $f^{-1}(Y \setminus A) = X \setminus f^{-1}(A)$ olur.

## 7.2 Ölçülebilir Fonksiyon

Tanımda yalnız bir tür kümeyi, “$f$’nin $c$’nin altında kaldığı yer”i ölçülebilir olmaya zorluyoruz; gerisi bundan çıkacak.

**Tanım 7.2 (Ölçülebilir Fonksiyon)** $E \subseteq \mathbb{R}$ ölçülebilir ve $f : E \to \overline{\mathbb{R}}$ olsun. Her $c \in \mathbb{R}$ için $$\{x \in E : f(x) < c\}$$ kümesi ölçülebilir ise $f$’ye **Lebesgue ölçülebilir** ya da kısaca **ölçülebilir** (measurable) fonksiyon denir.

Bir *f* grafiği ve *y* = *c* doğrusu. Grafiğin doğrunun altında kaldığı noktalar *x* ekseninde kalın parçalar olarak işaretlidir; bunların birleşimi {*f* \< *c*} kümesidir. *f*'nin ölçülebilir olması, her *c* için bu kümenin ölçülebilir olmasıdır.

Yani $f$’nin grafiğini hangi yükseklikte yatay bir çizgiyle kesersek keselim, grafiğin çizginin altında kaldığı noktalar ölçülebilir bir küme oluşturur. Kısalık için $\{x \in E : f(x) < c\}$ yerine $\{f < c\}$ yazacağız.

“$<$” yerine “$\le$”, “$>$” ya da “$\ge$” kullanmak bir şey değiştirmez; üstelik her aralığın ters görüntüsü de ölçülebilir olur.

**Teorem 7.1 (Ölçülebilirliğin Denk Koşulları)** $E$ ölçülebilir ve $f : E \to \overline{\mathbb{R}}$ olsun. Aşağıdakiler denktir:

- **(i)** her $c \in \mathbb{R}$ için $\{f > c\}$ ölçülebilirdir;
- **(ii)** her $c \in \mathbb{R}$ için $\{f \ge c\}$ ölçülebilirdir;
- **(iii)** her $c \in \mathbb{R}$ için $\{f < c\}$ ölçülebilirdir;
- **(iv)** her $c \in \mathbb{R}$ için $\{f \le c\}$ ölçülebilirdir.

Bu koşullar sağlandığında $\{f = \infty\}$ ile $\{f = -\infty\}$ kümeleri ve her $I \subseteq \mathbb{R}$ aralığı için $f^{-1}(I)$ ölçülebilirdir.

İspat

Ölçülebilir kümeler bir σ-cebiri oluşturur ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)); aşağıda yalnız tümleyen ile sayılabilir birleşim ve kesişim kullanılıyor.

**Adım 1: Tümleyenler.** $\{f \le c\} = E \setminus \{f > c\}$ ve $\{f \ge c\} = E \setminus \{f < c\}$ olduğundan, $E$ ölçülebilir olduğu için (i) ile (iv) ve (ii) ile (iii) denktir.

**Adım 2: (iii) ile (iv).** $f(x) \le c$ olması, her $k$ için $f(x) < c + 1/k$ olmasına; $f(x) < c$ olması da bir $k$ için $f(x) \le c - 1/k$ olmasına denktir (bu, $f(x) = \pm\infty$ için de doğrudur). Yani $$\{f \le c\} = \bigcap_{k=1}^{\infty} \{f < c + 1/k\},
\qquad
\{f < c\} = \bigcup_{k=1}^{\infty} \{f \le c - 1/k\}.$$ Birincisi (iii)’ten (iv)’ü, ikincisi (iv)’ten (iii)’ü verir. Adım 1 ile birlikte dört koşul denktir.

**Adım 3: Sonsuz değerler.** $\{f = \infty\} = \bigcap_{n} \{f > n\}$ ve $\{f = -\infty\} = \bigcap_{n} \{f < -n\}$ ölçülebilirdir. Dolayısıyla $f$’nin sonlu olduğu küme de ölçülebilirdir: $$f^{-1}(\mathbb{R}) = E \setminus \bigl(\{f = \infty\} \cup \{f = -\infty\}\bigr).$$

**Adım 4: Aralıklar.** Boş olmayan her $I \subseteq \mathbb{R}$ aralığı, $\mathbb{R}$, $(a,\infty)$ ya da $[a,\infty)$ biçimindeki bir küme ile $\mathbb{R}$, $(-\infty,b)$ ya da $(-\infty,b]$ biçimindeki bir kümenin kesişimidir. Bu ışınların ters görüntüleri ölçülebilirdir; örneğin $$f^{-1}\bigl((a,\infty)\bigr) = \{f > a\} \cap f^{-1}(\mathbb{R}),$$ ve diğer üçü de aynı biçimde (ii), (iii), (iv) ile yazılır. Ters görüntü kesişimle yer değiştirdiğinden $f^{-1}(I)$ iki ölçülebilir kümenin kesişimidir. $I = \varnothing$ ise $f^{-1}(I) = \varnothing$.

$\blacksquare$

Yani ölçülebilirliği sınarken dört eşik kümesinden hangisi işimize geliyorsa onu kullanabiliriz.

Reel değerli fonksiyonlarda aralıklar yerine açık kümelere de bakılabilir; bu, ölçülebilirliği süreklilikle karşılaştırmanın en kısa yoludur.

**Teorem 7.2 (Açık Kümelerin Ters Görüntüsü)** $E$ ölçülebilir ve $f : E \to \mathbb{R}$ olsun. $f$’nin ölçülebilir olması için gerek ve yeter koşul, her $\mathcal{O}$ açık kümesi için $f^{-1}(\mathcal{O})$’nun ölçülebilir olmasıdır.

İspat

**Yeterlik.** $(-\infty, c)$ açık olduğundan $\{f < c\} = f^{-1}\bigl((-\infty,c)\bigr)$ ölçülebilirdir.

**Gereklik.** $f$ ölçülebilir ve $\mathcal{O}$ açık olsun. $\mathcal{O} = \varnothing$ ise söylenecek bir şey yok. Aksi hâlde $\mathcal{O}$, açık aralıklardan oluşan sayılabilir bir $\{I_k\}$ topluluğunun birleşimidir ([Lemma 2.3](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#lem-sig-acik-kume-yapisi)). O zaman $$f^{-1}(\mathcal{O}) = \bigcup_{k} f^{-1}(I_k)$$ olur. Her $f^{-1}(I_k)$ [Teorem 7.1](#thm-of-denk-kosullar) gereği ölçülebilir, sayılabilir birleşimleri de ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

Yani ölçülebilirlik, sürekliliğin “açık kümenin ters görüntüsü açıktır” tanımının zayıflatılmış hâlidir: açık yerine ölçülebilir istenir. Bu yüzden şu sonuç doğaldır.

**Sonuç 7.1 (Sürekli Fonksiyonlar Ölçülebilirdir)** $E$ ölçülebilir ise sürekli her $f : E \to \mathbb{R}$ fonksiyonu ölçülebilirdir.

İspat

$\mathcal{O}$ açık olsun. Her $x \in f^{-1}(\mathcal{O})$ için $f(x)$’in $\mathcal{O}$ içinde bir komşuluğu vardır; $f$ $x$’te sürekli olduğundan $$y \in E, \ |y - x| < \delta_x \ \Longrightarrow \ f(y) \in \mathcal{O}$$ olacak bir $\delta_x > 0$ bulunur (bkz. [Analiz 1: Süreklilik](../analiz-1/sureklilik.md)). $U = \bigcup_{x \in f^{-1}(\mathcal{O})} (x - \delta_x, x + \delta_x)$ açık bir kümedir ve $$f^{-1}(\mathcal{O}) = E \cap U .$$ Gerçekten, “$\subseteq$” her $x$ kendi aralığında olduğu için, “$\supseteq$” ise $E \cap U$’nun her noktası bir $(x - \delta_x, x + \delta_x)$ aralığında olup $f$ ile $\mathcal{O}$’ya gittiği için doğrudur. Açık kümeler ölçülebilir olduğundan ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)) $E \cap U$ ölçülebilirdir; [Teorem 7.2](#thm-of-acik-ters-goruntu) sonucu verir.

$\blacksquare$

## 7.3 Kısıtlama ve Hemen Her Yerde Eşitlik

Ölçülebilirlik yerel bir özelliktir: tanım kümesini ölçülebilir parçalara bölüp her parçada ayrı ayrı sınanabilir. Sıfır ölçülü parçalar ise hiç önemsizdir.

**Teorem 7.3 (Kısıtlama ve Parçalara Ayırma)** $A$ ve $B$ ölçülebilir, $E = A \cup B$ ve $f : E \to \overline{\mathbb{R}}$ olsun. $f$’nin ölçülebilir olması için gerek ve yeter koşul, $f$’nin $A$’ya ve $B$’ye kısıtlamalarının ölçülebilir olmasıdır.

Özel olarak $E_0 \subseteq E$ ve $m(E \setminus E_0) = 0$ ise $$f : E \to \overline{\mathbb{R}} \text{ ölçülebilir} \iff f\big|_{E_0} \text{ ölçülebilir}. \tag{1}$$

İspat

**Gereklik.** $f$ ölçülebilir ise her $c$ için $$\{x \in A : f(x) < c\} = \{x \in E : f(x) < c\} \cap A$$ iki ölçülebilir kümenin kesişimidir. $B$ için de aynısı geçerlidir.

**Yeterlik.** İki kısıtlama da ölçülebilir ise her $c$ için $$\{x \in E : f(x) < c\} = \{x \in A : f(x) < c\} \cup \{x \in B : f(x) < c\}$$ iki ölçülebilir kümenin birleşimidir.

**Özel durum.** $E \setminus E_0$’ın dış ölçüsü sıfırdır; monotonluktan her alt kümesinin de dış ölçüsü sıfırdır, dolayısıyla her alt kümesi ölçülebilirdir ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)). Buradan $E_0 = E \setminus (E \setminus E_0)$ ölçülebilirdir ve $E \setminus E_0$ üzerinde tanımlı her fonksiyon ölçülebilirdir. İlk kısmı $A = E_0$, $B = E \setminus E_0$ ile uygularsak (1) çıkar.

$\blacksquare$

Yani bir fonksiyonu sıfır ölçülü bir kümede nasıl değiştirirsek değiştirelim ölçülebilirliği değişmez. Bu iki gözlemi birleştirince sürekliliği oldukça gevşetebiliriz.

**Sonuç 7.2 (Süreksizlikleri Sıfır Ölçülü Fonksiyon)** $E$ ölçülebilir, $f : E \to \mathbb{R}$ ve $D$, $f$’nin sürekli olmadığı noktaların kümesi olsun. $m^*(D) = 0$ ise $f$ ölçülebilirdir.

İspat

$D$ ölçülebilirdir ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)), dolayısıyla $E \setminus D$ de ölçülebilirdir. $f$, $E \setminus D$’nin her noktasında $E$ üzerinde süreklidir; komşu noktaları $E \setminus D$ ile sınırlamak süreklilik koşulunu bozmadığından $f\big|_{E \setminus D}$ süreklidir ve [Sonuç 7.1](#cor-of-surekli) gereği ölçülebilirdir. $m\bigl(E \setminus (E \setminus D)\bigr) = m(D) = 0$ olduğundan [Teorem 7.3](#thm-of-kisitlama)’daki (1) $f$’nin ölçülebilir olduğunu verir.

$\blacksquare$

Monoton fonksiyonlar da ölçülebilirdir; bunu süreksizlik noktalarını saymadan, doğrudan görebiliriz.

**Örnek 7.1 (Monoton Fonksiyonlar)** $I$ bir aralık ve $f : I \to \mathbb{R}$ artan olsun. $f$’nin ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

$c \in \mathbb{R}$ ve $S = \{x \in I : f(x) < c\}$ olsun. $x \in S$ ve $y \in I$, $y < x$ ise $f(y) \le f(x) < c$, yani $y \in S$. Buradan $S$ bir aralıktır (belki boş): $u < w < v$ ve $u, v \in S$ ise $w \in I$ (çünkü $I$ aralık) ve $w < v$ olduğundan $w \in S$. Aralıklar ölçülebilir olduğundan ([Teorem 2.3](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-aralik-olculebilir)) $f$ ölçülebilirdir. Azalan $f$ için aynı akıl yürütme $S$’nin yukarı doğru kapalı olduğunu, yine bir aralık olduğunu gösterir.

$\blacksquare$

Hemen her yerde ([Tanım 4.2](toplamsallik-ve-sureklilik.md#def-top-hemen-her-yerde)) aynı olan fonksiyonlar ölçülebilirlik açısından ayırt edilemez.

**Sonuç 7.3 (Hemen Her Yerde Eşit Fonksiyonlar)** $E$ ölçülebilir, $f, g : E \to \overline{\mathbb{R}}$ ve $E$ üzerinde $f = g \ \text{h.h.y.}$ olsun. $f$ ölçülebilir ise $g$ de ölçülebilirdir.

İspat

$f$ ile $g$’nin farklı olduğu noktalar, ölçüsü sıfır olan bir $N \subseteq E$ kümesinin içindedir. $E_0 = E \setminus N$ için $m(E \setminus E_0) = 0$ ve $f\big|_{E_0} = g\big|_{E_0}$. (1)’i önce $f$’ye uygularsak bu ortak kısıtlama ölçülebilirdir; sonra $g$’ye uygularsak $g$ ölçülebilir olur.

$\blacksquare$

Bu yüzden ortak tanım kümeli ve hemen her yerde eşit iki ölçülebilir fonksiyonu çoğu zaman aynı fonksiyon sayarız.

## 7.4 Toplam, Çarpım ve Karakteristik Fonksiyon

Ölçülebilir fonksiyonlar cebirsel işlemlere kapalıdır. İspatın anahtarı, iki sayının arasına her zaman bir rasyonel sayı sığdırabilmektir.

**Teorem 7.4 (Doğrusal Birleşim ve Çarpım)** $f, g : E \to \mathbb{R}$ ölçülebilir ve $\alpha, \beta \in \mathbb{R}$ olsun. O zaman

- **(Doğrusallık)** $\alpha f + \beta g : E \to \mathbb{R}$ ölçülebilirdir;
- **(Çarpım)** $f g : E \to \mathbb{R}$ ölçülebilirdir.

İspat

**Adım 1: Skaler kat.** $\alpha = 0$ ise $\alpha f \equiv 0$ ve $\{0 < c\}$ kümesi $E$ ya da $\varnothing$’dir. $\alpha > 0$ ise $\{\alpha f < c\} = \{f < c/\alpha\}$; $\alpha < 0$ ise $\{\alpha f < c\} = \{f > c/\alpha\}$ ve bu küme [Teorem 7.1](#thm-of-denk-kosullar) gereği ölçülebilirdir.

**Adım 2: Toplam.** $f(x) + g(x) < c$ olsun. O zaman $f(x) < c - g(x)$ ve rasyonel sayılar yoğun olduğundan $$f(x) < q < c - g(x)$$ olan bir $q \in \mathbb{Q}$ vardır. Tersine $f(x) < q$ ve $g(x) < c - q$ ise $f(x) + g(x) < c$. Demek ki $$\{f + g < c\} = \bigcup_{q \in \mathbb{Q}} \Bigl(\{f < q\} \cap \{g < c - q\}\Bigr),$$ ve bu, ölçülebilir kümelerin sayılabilir bir birleşimidir. Adım 1 ile birlikte $\alpha f + \beta g = (\alpha f) + (\beta g)$ ölçülebilirdir.

**Adım 3: Kare.** $c \le 0$ ise $\{f^2 < c\} = \varnothing$. $c > 0$ ise $$\{f^2 < c\} = f^{-1}\bigl((-\sqrt{c}, \sqrt{c}\,)\bigr)$$ bir aralığın ters görüntüsüdür ve [Teorem 7.1](#thm-of-denk-kosullar) gereği ölçülebilirdir.

**Adım 4: Çarpım.** Her noktada $$f g = \tfrac12\bigl[(f + g)^2 - f^2 - g^2\bigr]$$ olduğundan $fg$, Adım 2’ye göre ölçülebilir olan fonksiyonların karelerinin (Adım 3) doğrusal birleşimidir (Adım 1 ve 2).

$\blacksquare$

Yani ölçülebilir reel değerli fonksiyonlar, toplama ve çarpmaya göre kapalı bir fonksiyon uzayı oluşturur.

Teorem, değerleri $\overline{\mathbb{R}}$’de olan ama **hemen her yerde sonlu** fonksiyonlara da uzanır. $f, g : E \to \overline{\mathbb{R}}$ ölçülebilir ve hemen her yerde sonlu ise, $f$ ile $g$’nin ikisinin de sonlu olduğu $E_0$ kümesi ölçülebilirdir ([Teorem 7.1](#thm-of-denk-kosullar), Adım 3) ve $m(E \setminus E_0) = 0$ olur. $f\big|_{E_0}$ ve $g\big|_{E_0}$, (1) gereği ölçülebilir ve reel değerli olduğundan $f + g$ ve $fg$, $E_0$ üzerinde tanımlı ve ölçülebilirdir; $\infty - \infty$ gibi anlamsız ifadelerin çıkabileceği $E \setminus E_0$ üzerinde nasıl tanımlanırlarsa tanımlansınlar (1) gereği ölçülebilir kalırlar.

En basit ölçülebilir fonksiyonlar, bir kümeyi “işaretleyen” fonksiyonlardır.

**Tanım 7.3 (Karakteristik Fonksiyon)** $A \subseteq \mathbb{R}$ olsun. $\chi_A : \mathbb{R} \to \mathbb{R}$, $$\chi_A(x) =
\begin{cases}
1, & x \in A, \\
0, & x \notin A
\end{cases}$$ fonksiyonuna $A$’nın **karakteristik fonksiyonu** (characteristic function) denir.

Yani $\chi_A$, $A$’nın içinde $1$, dışında $0$ değerini alır.

**Önerme 7.1 (Karakteristik Fonksiyonun Ölçülebilirliği)** $\chi_A$’nın ölçülebilir olması için gerek ve yeter koşul $A$’nın ölçülebilir olmasıdır.

İspat

$\chi_A$ yalnız $0$ ve $1$ değerlerini aldığından $$\{\chi_A < c\} =
\begin{cases}
\varnothing, & c \le 0, \\
\mathbb{R} \setminus A, & 0 < c \le 1, \\
\mathbb{R}, & c > 1 .
\end{cases}$$ $A$ ölçülebilir ise üç küme de ölçülebilirdir. Tersine $\chi_A$ ölçülebilir ise $c = 1/2$ için $\mathbb{R} \setminus A$, dolayısıyla $A$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

Ölçülemez kümeler var olduğundan ([Teorem 5.1](olculemez-kumeler-ve-vitali-kumesi.md#thm-vit-olculemez-alt-kume)), ölçülebilir olmayan fonksiyonlar da vardır: $V$ ölçülemez ise $\chi_V$ ölçülebilir değildir.

## 7.5 Bileşke

Süreklilik ve türevlenebilirlik bileşke altında korunur. Ölçülebilirlik ise korunmaz; bunu Cantor kümesini şişiren $\psi$ fonksiyonuyla ([Teorem 6.3](cantor-kumesi-ve-cantor-fonksiyonu.md#thm-can-psi)) görüyoruz.

**Örnek 7.2 (Ölçülebilir Olmayan Bileşke)** $\mathbb{R}$ üzerinde tanımlı, ölçülebilir iki reel değerli fonksiyonun bileşkesinin ölçülebilir olmayabileceğini gösterin.

Çözüm

**Adım 1: Malzeme.** $\psi : [0,1] \to [0,2]$, $\psi(x) = \varphi(x) + x$ sürekli ve kesin artan bir örtendir; $[0,1]$’in öyle ölçülebilir bir $A$ alt kümesi vardır ki $\psi(A)$ ölçülebilir değildir ([Teorem 6.3](cantor-kumesi-ve-cantor-fonksiyonu.md#thm-can-psi)).

**Adım 2: $\psi$’yi $\mathbb{R}$’ye genişletme.** $$\widetilde{\psi}(x) =
\begin{cases}
x, & x < 0, \\
\psi(x), & 0 \le x \le 1, \\
x + 1, & x > 1
\end{cases}$$ olsun. $\psi(0) = 0$ ve $\psi(1) = 2$ olduğundan parçalar uç noktalarda birleşir; $\widetilde{\psi}$, $\mathbb{R}$’den $\mathbb{R}$’ye sürekli, kesin artan bir örtendir. Tersi $$\widetilde{\psi}^{-1}(y) =
\begin{cases}
y, & y < 0, \\
\psi^{-1}(y), & 0 \le y \le 2, \\
y - 1, & y > 2
\end{cases}$$ fonksiyonudur. Kesin artan sürekli bir fonksiyonun tersi sürekli olduğundan ([Alıştırma 6.1](cantor-kumesi-ve-cantor-fonksiyonu.md#exr-can-ters-fonksiyon-surekli)) $\psi^{-1}$ süreklidir ve parçalar $y = 0$, $y = 2$’de birleştiği için $\widetilde{\psi}^{-1}$ süreklidir. [Sonuç 7.1](#cor-of-surekli) gereği ölçülebilirdir.

**Adım 3: Bileşke.** $A$ ölçülebilir olduğundan $\chi_A$ ölçülebilirdir ([Önerme 7.1](#prp-of-karakteristik)). $f = \chi_A \circ \widetilde{\psi}^{-1}$ olsun. Her $y$ için $$f(y) = 1 \iff \widetilde{\psi}^{-1}(y) \in A \iff y \in \widetilde{\psi}(A) = \psi(A),$$ yani $f = \chi_{\psi(A)}$. $\psi(A)$ ölçülebilir olmadığından [Önerme 7.1](#prp-of-karakteristik) gereği $f$ ölçülebilir değildir.

$\blacksquare$

Yani sorun içteki fonksiyondadır: ölçülebilir $A$ kümesinin sürekli $\widetilde{\psi}^{-1}$ altındaki ters görüntüsü, ölçülemeyen $\psi(A)$ kümesidir. Sürekli fonksiyon **dışta** olduğunda ise böyle bir sorun çıkmaz.

**Teorem 7.5 (Sürekli Fonksiyonla Bileşke)** $f : E \to \mathbb{R}$ ölçülebilir ve $g : \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ sürekli ise $g \circ f : E \to \mathbb{R}$ ölçülebilirdir.

İspat

$\mathcal{O}$ açık olsun. $g$ sürekli olduğundan $g^{-1}(\mathcal{O})$ açıktır. $f$ ölçülebilir olduğundan [Teorem 7.2](#thm-of-acik-ters-goruntu) gereği $$(g \circ f)^{-1}(\mathcal{O}) = f^{-1}\bigl(g^{-1}(\mathcal{O})\bigr)$$ ölçülebilirdir. Yine [Teorem 7.2](#thm-of-acik-ters-goruntu) gereği $g \circ f$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

**Sonuç 7.4 (Mutlak Değer ve Kuvvetler)** $f : E \to \mathbb{R}$ ölçülebilir ise $|f|$ ve her $p > 0$ için $|f|^p$ ölçülebilirdir. Gerçekten $t \mapsto |t|^p$ fonksiyonu $\mathbb{R}$ üzerinde süreklidir ve [Teorem 7.5](#thm-of-surekli-bileske) uygulanır.

## 7.6 Maksimum, Minimum, Pozitif ve Negatif Kısım

Sonlu sayıda fonksiyonun noktasal maksimumu ve minimumu da ölçülebilirdir; bundan her fonksiyonu negatif olmayan iki fonksiyonun farkı olarak yazma olanağı doğar.

**Tanım 7.4 (Maksimum ve Minimum Fonksiyonu)** $f_1, \dots, f_n : E \to \overline{\mathbb{R}}$ olsun. Her $x \in E$ için $$\max\{f_1, \dots, f_n\}(x) = \max\{f_1(x), \dots, f_n(x)\}$$ ile tanımlı fonksiyona bu fonksiyonların **maksimumu** denir; **minimum** $\min\{f_1, \dots, f_n\}$ aynı biçimde tanımlanır.

Yani maksimum ve minimum nokta nokta alınır.

**Önerme 7.2 (Maksimum ve Minimumun Ölçülebilirliği)** $f_1, \dots, f_n : E \to \overline{\mathbb{R}}$ ölçülebilir ise $\max\{f_1, \dots, f_n\}$ ve $\min\{f_1, \dots, f_n\}$ ölçülebilirdir.

İspat

Sonlu çoklukta sayının maksimumu $c$’den ancak hepsi $c$’den küçükse küçüktür; minimumu ise en az biri $c$’den küçükse küçüktür. Dolayısıyla $$\begin{aligned}
\{\max\{f_1, \dots, f_n\} < c\} &= \bigcap_{k=1}^{n} \{f_k < c\},\\[1mm]
\{\min\{f_1, \dots, f_n\} < c\} &= \bigcup_{k=1}^{n} \{f_k < c\},
\end{aligned}$$ ve bunlar ölçülebilir kümelerin sonlu kesişimi ve birleşimidir.

$\blacksquare$

**Tanım 7.5 (Pozitif ve Negatif Kısım)** $f : E \to \overline{\mathbb{R}}$ olsun. $E$ üzerinde $$f^+ = \max\{f, 0\}, \qquad f^- = \max\{-f, 0\}$$ ile tanımlı fonksiyonlara $f$’nin **pozitif kısmı** (positive part) ve **negatif kısmı** (negative part) denir.

Yani $f^+$, $f$’nin sıfırın üstünde kalan kısmını, $f^-$ ise sıfırın altında kalan kısmının mutlak değerini tutar; ikisi de negatif değildir.

**Önerme 7.3 (Pozitif ve Negatif Kısmın Özellikleri)** $f : E \to \overline{\mathbb{R}}$ ölçülebilir ise $f^+$ ve $f^-$ ölçülebilirdir ve $E$ üzerinde $$f = f^+ - f^-, \qquad |f| = f^+ + f^- .$$

İspat

**Ölçülebilirlik.** Sabit $0$ fonksiyonu ölçülebilirdir ve $\{-f < c\} = \{f > -c\}$ olduğundan ([Teorem 7.1](#thm-of-denk-kosullar)) $-f$ de ölçülebilirdir. [Önerme 7.2](#prp-of-maks-min) sonucu verir.

**Eşitlikler.** $f(x) \ge 0$ ise $f^+(x) = f(x)$ ve $f^-(x) = 0$; $f(x) < 0$ ise $f^+(x) = 0$ ve $f^-(x) = -f(x)$. Her iki durumda da $f^+(x)$ ile $f^-(x)$’ten en az biri sıfırdır (böylece $\infty - \infty$ ortaya çıkmaz) ve iki eşitlik doğrudan sağlanır.

$\blacksquare$

Yani her ölçülebilir fonksiyon, negatif olmayan iki ölçülebilir fonksiyonun farkıdır. İntegrali önce negatif olmayan fonksiyonlar için kurup sonra bu ayrışımla genişleteceğiz.

## 7.7 Borel Ölçülebilirlik

Tanımdaki “ölçülebilir küme” yerine “Borel kümesi” ([Tanım 2.5](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#def-sig-borel)) koyarsak daha dar ama bileşke açısından daha iyi davranan bir sınıf elde ederiz.

**Tanım 7.6 (Borel Ölçülebilir Fonksiyon)** $E$ bir Borel kümesi ve $f : E \to \mathbb{R}$ olsun. Her $c \in \mathbb{R}$ için $\{x \in E : f(x) < c\}$ bir Borel kümesi ise $f$’ye **Borel ölçülebilir** (Borel measurable) denir.

Yani ölçülebilirlik tanımı aynen durur, yalnız kümelerden daha fazlası istenir. Bu sınıfın özellikleri alıştırmalarda ele alınıyor.

## 7.8 Alıştırmalar

Aşağıdaki sorular tanımın sınırlarını yoklar ve bileşkeyle ilgili iki olumlu sonuç verir.

**Alıştırma 7.1 (Birleşim Üzerinde Süreklilik)** $A$ ve $B$ ölçülebilir kümeler ve $f : A \cup B \to \mathbb{R}$ olsun. $f$’nin sürekli olması, $A$’ya ve $B$’ye kısıtlamalarının sürekli olmasına denk midir?

Çözüm

Denk değildir; yalnız bir yön doğrudur.

**Doğru yön.** $f$ sürekli ise kısıtlamaları da süreklidir. Gerçekten $x \in A$ ve $\varepsilon > 0$ verilsin. $f$ $x$’te sürekli olduğundan $y \in A \cup B$, $|y - x| < \delta$ iken $|f(y) - f(x)| < \varepsilon$ olan bir $\delta > 0$ vardır; bu koşul özellikle her $y \in A$ için geçerlidir. $B$ için de aynısı doğrudur.

**Yanlış yön.** $A = [0,1]$, $B = (1,2]$ ve $f = \chi_B$ olsun; $A \cup B = [0,2]$. $f\big|_A \equiv 0$ ve $f\big|_B \equiv 1$ sabit, dolayısıyla süreklidir. Ama $x_n = 1 + 1/n \in B$ için $x_n \to 1$ iken $$f(x_n) = 1 \not\to 0 = f(1),$$ yani $f$, $1$ noktasında sürekli değildir.

Ölçülebilirlik parçalara ayrılarak sınanabilir ([Teorem 7.3](#thm-of-kisitlama)); süreklilik ise sınanamaz, çünkü parçaların birleştiği noktalarda iki tarafı birlikte kontrol etmek gerekir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.2 (Genişletilmiş Değerli Fonksiyonun Skaler Katı)** $h : E \to \overline{\mathbb{R}}$ ölçülebilir ve $\alpha \in \mathbb{R}$ olsun. $0 \cdot (\pm\infty) = 0$ kuralıyla $\alpha h : E \to \overline{\mathbb{R}}$ fonksiyonunun ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

$c \in \mathbb{R}$ sabitleyelim ve üç durumu ayıralım.

**$\alpha = 0$.** Kural gereği $\alpha h \equiv 0$ ve $\{0 < c\}$ kümesi $c > 0$ ise $E$, $c \le 0$ ise $\varnothing$’dir; ikisi de ölçülebilir.

**$\alpha > 0$.** $\alpha \cdot (\pm\infty) = \pm\infty$ olduğundan, $h(x)$ sonlu da sonsuz da olsa $$\alpha h(x) < c \iff h(x) < c/\alpha .$$ Yani $\{\alpha h < c\} = \{h < c/\alpha\}$ ölçülebilirdir.

**$\alpha < 0$.** Bu kez $\alpha \cdot (\pm\infty) = \mp\infty$ ve negatif bir sayıyla bölmek eşitsizliği çevirir: $$\alpha h(x) < c \iff h(x) > c/\alpha .$$ $\{h > c/\alpha\}$ kümesi [Teorem 7.1](#thm-of-denk-kosullar) gereği ölçülebilirdir.

Her durumda $\{\alpha h < c\}$ ölçülebilir olduğundan $\alpha h$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.3 (Mutlak Değeri ve Karesi Ölçülebilir Fonksiyon)** Ölçülebilir bir $A$ kümesi üzerinde, kendisi ölçülebilir olmadığı hâlde $|f|$ ve $f^2$ ölçülebilir olan bir $f : A \to \mathbb{R}$ örneği verin.

Çözüm

$A = [0,1]$ alalım. $m([0,1]) = 1 > 0$ olduğundan $[0,1]$’in ölçülebilir olmayan bir $V$ alt kümesi vardır ([Teorem 5.1](olculemez-kumeler-ve-vitali-kumesi.md#thm-vit-olculemez-alt-kume)). İşaretini $V$’ye göre seçen $$f(x) =
\begin{cases}
1, & x \in V, \\
-1, & x \in [0,1] \setminus V
\end{cases}$$ fonksiyonunu tanımlayalım.

**$|f|$ ve $f^2$ ölçülebilir.** Her noktada $|f| = f^2 = 1$; sabit fonksiyonlar süreklidir, dolayısıyla ölçülebilirdir ([Sonuç 7.1](#cor-of-surekli)).

**$f$ ölçülebilir değil.** $\{f < 0\} = [0,1] \setminus V$ olur. Bu küme ölçülebilir olsaydı $V = [0,1] \setminus \bigl([0,1] \setminus V\bigr)$ de ölçülebilir olurdu; çelişki. Demek ki $f$ ölçülebilir değildir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.4 (Yakınsaklık Kümesi)** $E$ ölçülebilir ve $\{f_n : E \to \mathbb{R}\}$ ölçülebilir fonksiyonların bir dizisi olsun. $E_0$, $\{f_n(x)\}$ dizisinin bir reel sayıya yakınsadığı $x \in E$ noktalarının kümesi olsun. $E_0$ ölçülebilir midir?

Çözüm

Evet. Fikir, yakınsaklığı limiti anmadan, Cauchy ölçütüyle ve sayılabilir çoklukta koşulla yazmaktır.

**Adım 1: Küme eşitliği.** $\mathbb{R}$ tam olduğundan bir reel sayı dizisi ancak ve ancak Cauchy dizisiyse bir reel sayıya yakınsar. Yani $x \in E_0$ olması, her $k \ge 1$ için öyle bir $N$ bulunmasıdır ki her $m, n \ge N$ için $|f_n(x) - f_m(x)| < 1/k$ olsun. “Her” kesişime, “vardır” birleşime karşılık geldiğinden $$E_0 = \bigcap_{k=1}^{\infty} \ \bigcup_{N=1}^{\infty} \ \bigcap_{m, n \ge N} E_{k,m,n},$$ burada $$E_{k,m,n} = \{x \in E : |f_n(x) - f_m(x)| < 1/k\}.$$

**Adım 2: Parçalar ölçülebilir.** $f_n - f_m$ ölçülebilirdir ([Teorem 7.4](#thm-of-dogrusal-carpim)) ve mutlak değeri de ölçülebilirdir ([Sonuç 7.4](#cor-of-mutlak-deger-kuvvet)). Dolayısıyla her $E_{k,m,n}$ ölçülebilirdir.

**Adım 3: Sonuç.** $E_0$, ölçülebilir kümelerden sayılabilir kesişim ve birleşimlerle elde edildiğinden ölçülebilirdir ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)).

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.5 (Sayılabilir Çoklukta Süreksizlik)** $E$ ölçülebilir ve $f : E \to \mathbb{R}$, sayılabilir çoklukta nokta dışında sürekli olsun. $f$’nin ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

$D$, $f$’nin sürekli olmadığı noktaların kümesi olsun; $D$ sayılabilirdir.

**Adım 1: $m^*(D) = 0$.** $D = \{d_1, d_2, \dots\}$ olsun. Her tek noktalı küme, uzunluğu $0$ olan $[d_k, d_k]$ aralığıdır ve dış ölçüsü $0$’dır ([Teorem 1.1](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-aralik-dis-olcusu)). Sayılabilir alt toplamsallıktan ([Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik)) $$m^*(D) \le \sum_{k} m^*(\{d_k\}) = 0 .$$

**Adım 2: Sonuç.** Süreksizlik kümesi sıfır ölçülü olduğundan [Sonuç 7.2](#cor-of-sureksizlik-sifir-olcu) gereği $f$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.6 (Seviye Kümeleri Ölçülebilir Fonksiyon)** $E$ ölçülebilir ve $f : E \to \mathbb{R}$, her $c \in \mathbb{R}$ için $f^{-1}(c)$ kümesi ölçülebilir olan bir fonksiyon olsun. $f$ ölçülebilir olmak zorunda mıdır?

Çözüm

Hayır. Birebir bir fonksiyonun her seviye kümesi en fazla bir noktadır ve bu tek başına hiçbir bilgi vermez.

**Adım 1: Örnek.** $E = (0,1)$ alalım. $m((0,1)) = 1 > 0$ olduğundan $(0,1)$’in ölçülebilir olmayan bir $V$ alt kümesi vardır ([Teorem 5.1](olculemez-kumeler-ve-vitali-kumesi.md#thm-vit-olculemez-alt-kume)). $$f(x) =
\begin{cases}
x, & x \in V, \\
-x, & x \in (0,1) \setminus V
\end{cases}$$ olsun. $f$, $V$’yi $(0,1)$’in içine, $(0,1) \setminus V$’yi $(-1,0)$’ın içine birebir götürür; bu iki görüntü ayrık olduğundan $f$ birebirdir.

**Adım 2: Seviye kümeleri ölçülebilir.** $f$ birebir olduğundan her $c$ için $f^{-1}(c)$ ya boştur ya da tek noktalıdır. Her iki durumda da dış ölçüsü sıfırdır ve ölçülebilirdir ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)).

**Adım 3: $f$ ölçülebilir değil.** $V$’nin noktalarında $f > 0$, geri kalanında $f < 0$ olduğundan $\{f > 0\} = V$. Bu küme ölçülebilir değildir; [Teorem 7.1](#thm-of-denk-kosullar) gereği $f$ ölçülebilir değildir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.7 (Rasyonel Eşikler)** $E$ ölçülebilir ve $f : E \to \mathbb{R}$, her rasyonel $c$ için $\{x \in E : f(x) > c\}$ kümesi ölçülebilir olan bir fonksiyon olsun. $f$ ölçülebilir olmak zorunda mıdır?

Çözüm

Evet. Rasyonel eşikler bütün reel eşikleri belirler.

$c \in \mathbb{R}$ keyfi olsun. İddia: $$\{f > c\} = \bigcup_{\substack{q \in \mathbb{Q} \\ q > c}} \{f > q\}.$$ “$\supseteq$”: $f(x) > q > c$ ise $f(x) > c$. “$\subseteq$”: $f(x) > c$ ise rasyonel sayıların yoğunluğundan $c < q < f(x)$ olan bir $q \in \mathbb{Q}$ vardır; bu $q$ için $x \in \{f > q\}$.

Sağ taraf ölçülebilir kümelerin sayılabilir bir birleşimidir, yani her $c \in \mathbb{R}$ için $\{f > c\}$ ölçülebilirdir. [Teorem 7.1](#thm-of-denk-kosullar) gereği $f$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.8 (Sıfırla Genişletme)** $E$ ölçülebilir ve $f : E \to \mathbb{R}$ olsun. $x \in E$ için $\hat{f}(x) = f(x)$, $x \notin E$ için $\hat{f}(x) = 0$ ile tanımlı $\hat{f} : \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ fonksiyonunun ölçülebilir olmasının, $f$’nin ölçülebilir olmasına denk olduğunu gösterin.

Çözüm

$c \in \mathbb{R}$ sabitleyelim. $E$ dışında $\hat{f} = 0$ olduğundan, oradaki noktalar $\{\hat{f} < c\}$’ye ancak $c > 0$ ise girer: $$\{\hat{f} < c\} =
\begin{cases}
\{f < c\}, & c \le 0, \\
\{f < c\} \cup (\mathbb{R} \setminus E), & c > 0 .
\end{cases}$$

**$f$ ölçülebilir ise.** $\{f < c\}$ ve $\mathbb{R} \setminus E$ ölçülebilir olduğundan her iki durumda $\{\hat{f} < c\}$ ölçülebilirdir; yani $\hat{f}$ ölçülebilirdir.

**$\hat{f}$ ölçülebilir ise.** $\{f < c\} = \{\hat{f} < c\} \cap E$ iki ölçülebilir kümenin kesişimidir; yani $f$ ölçülebilirdir. (Bu da [Teorem 7.3](#thm-of-kisitlama)’nın bir özel durumudur.)

$E$’nin ölçülebilir olması gereklidir: ölçülemeyen bir $E$ üzerinde $f \equiv 0$ alınırsa $\hat{f} \equiv 0$ ölçülebilir, ama tanım kümesi ölçülebilir olmadığından $f$ ölçülebilir fonksiyon sayılmaz.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.9 (Borel Kümelerinin Ters Görüntüsü)** $E$ ölçülebilir ve $f : E \to \mathbb{R}$ olsun. $f$’nin ölçülebilir olması için gerek ve yeter koşulun, her $A$ Borel kümesi için $f^{-1}(A)$’nın ölçülebilir olması olduğunu gösterin.

Çözüm

**Yeterlik.** $(-\infty, c)$ açık, dolayısıyla Borel kümesidir; $\{f < c\} = f^{-1}\bigl((-\infty,c)\bigr)$ ölçülebilirdir.

**Gereklik.** $f$ ölçülebilir olsun ve $$\Sigma = \{A \subseteq \mathbb{R} : f^{-1}(A) \text{ ölçülebilir}\}$$ diyelim. $\Sigma$ bir σ-cebiridir:

- $f^{-1}(\mathbb{R}) = E$ ölçülebilir, yani $\mathbb{R} \in \Sigma$;
- $A \in \Sigma$ ise $f^{-1}(\mathbb{R} \setminus A) = E \setminus f^{-1}(A)$ ölçülebilir;
- $A_k \in \Sigma$ ise $f^{-1}\bigl(\bigcup_k A_k\bigr) = \bigcup_k f^{-1}(A_k)$ ölçülebilir.

[Teorem 7.2](#thm-of-acik-ters-goruntu) gereği her açık küme $\Sigma$’dadır. $\mathcal{B}$, açık kümeleri içeren en küçük σ-cebiri olduğundan ([Tanım 2.5](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#def-sig-borel)) $\mathcal{B} \subseteq \Sigma$. Yani her Borel kümesi $A$ için $f^{-1}(A)$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.10 (Borel Ölçülebilir Fonksiyonda Aralıkların Ters Görüntüsü)** $f : E \to \mathbb{R}$ Borel ölçülebilir olsun ([Tanım 7.6](#def-of-borel-olculebilir)). Her $I$ aralığı için $f^{-1}(I)$’nın bir Borel kümesi olduğunu gösterin.

Çözüm

[Teorem 7.1](#thm-of-denk-kosullar)’ın ispatını, “ölçülebilir” yerine “Borel” diyerek tekrarlıyoruz; kullanılan tek şey $\mathcal{B}$’nin bir σ-cebiri olması ve $E \in \mathcal{B}$ olmasıdır.

**Adım 1: Dört eşik kümesi.** Her $c$ için $\{f < c\} \in \mathcal{B}$ verildi. Buradan $$\{f \ge c\} = E \setminus \{f < c\}, \qquad \{f \le c\} = \bigcap_{k=1}^{\infty} \{f < c + 1/k\},$$ ve $\{f > c\} = E \setminus \{f \le c\}$ Borel kümeleridir.

**Adım 2: Aralıklar.** $f$ reel değerli olduğundan $f^{-1}(\mathbb{R}) = E$. Boş olmayan her $I$ aralığı, $\mathbb{R}$, $(a,\infty)$, $[a,\infty)$ kümelerinden biriyle $\mathbb{R}$, $(-\infty,b)$, $(-\infty,b]$ kümelerinden birinin kesişimidir. Bunların ters görüntüleri sırasıyla $E$, $\{f > a\}$, $\{f \ge a\}$, $\{f < b\}$, $\{f \le b\}$’dir ve Adım 1’e göre Borel kümeleridir. $f^{-1}(I)$ bunlardan ikisinin kesişimi olduğundan Borel kümesidir; $f^{-1}(\varnothing) = \varnothing$ da öyledir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.11 (Borel Ölçülebilir Fonksiyonların Toplamı ve Çarpımı)** $f, g : E \to \mathbb{R}$ Borel ölçülebilir ve $\alpha, \beta \in \mathbb{R}$ olsun. $\alpha f + \beta g$ ve $fg$ fonksiyonlarının Borel ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

[Teorem 7.4](#thm-of-dogrusal-carpim)’ın dört adımını Borel kümeleriyle tekrarlıyoruz.

**Adım 1: Skaler kat.** $\alpha = 0$ ise $\{\alpha f < c\}$, $E$ ya da $\varnothing$’dir. $\alpha > 0$ ise $\{\alpha f < c\} = \{f < c/\alpha\}$; $\alpha < 0$ ise $\{\alpha f < c\} = \{f > c/\alpha\}$ ve bu küme [Alıştırma 7.10](#exr-of-borel-olculebilir-a) gereği Borel kümesidir.

**Adım 2: Toplam.** Rasyonel sayıların yoğunluğuyla $$\{f + g < c\} = \bigcup_{q \in \mathbb{Q}} \Bigl(\{f < q\} \cap \{g < c - q\}\Bigr),$$ Borel kümelerinin sayılabilir birleşimidir. Adım 1 ile $\alpha f + \beta g$ Borel ölçülebilirdir.

**Adım 3: Kare.** $c \le 0$ ise $\{f^2 < c\} = \varnothing$; $c > 0$ ise $\{f^2 < c\} = f^{-1}\bigl((-\sqrt c, \sqrt c\,)\bigr)$ ve bu, [Alıştırma 7.10](#exr-of-borel-olculebilir-a) gereği Borel kümesidir.

**Adım 4: Çarpım.** $fg = \tfrac12\bigl[(f+g)^2 - f^2 - g^2\bigr]$ olduğundan Adım 1–3 $fg$’nin Borel ölçülebilir olduğunu verir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.12 (Borel Ölçülebilirlik Lebesgue Ölçülebilirliği Gerektirir)** Borel ölçülebilir her fonksiyonun Lebesgue ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

$f : E \to \mathbb{R}$ Borel ölçülebilir olsun. Her Borel kümesi ölçülebilirdir ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)). Dolayısıyla tanım kümesi $E$ ölçülebilirdir ve her $c$ için Borel kümesi olan $\{f < c\}$ ölçülebilirdir. Bu tam olarak [Tanım 7.2](#def-of-olculebilir-fonksiyon)’un koşuludur.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.13 (Borel Ölçülebilir Fonksiyonda Borel Kümelerin Ters Görüntüsü)** $f : E \to \mathbb{R}$ Borel ölçülebilir ve $B$ bir Borel kümesi olsun. $f^{-1}(B)$’nin bir Borel kümesi olduğunu gösterin.

Çözüm

$\Sigma = \{A \subseteq \mathbb{R} : f^{-1}(A) \in \mathcal{B}\}$ olsun.

**Adım 1: $\Sigma$ bir σ-cebiridir.** $f^{-1}(\mathbb{R}) = E \in \mathcal{B}$. $A \in \Sigma$ ise $f^{-1}(\mathbb{R} \setminus A) = E \setminus f^{-1}(A)$, iki Borel kümesinin farkı olarak Borel kümesidir. $A_k \in \Sigma$ ise $$f^{-1}\bigl(\bigcup_k A_k\bigr) = \bigcup_k f^{-1}(A_k) \in \mathcal{B}.$$

**Adım 2: Açık kümeler $\Sigma$’dadır.** Her açık aralık [Alıştırma 7.10](#exr-of-borel-olculebilir-a) gereği $\Sigma$’dadır. Boş olmayan her açık küme, açık aralıkların sayılabilir bir birleşimidir ([Lemma 2.3](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#lem-sig-acik-kume-yapisi)); Adım 1’e göre $\Sigma$’dadır. $f^{-1}(\varnothing) = \varnothing$ olduğundan boş küme de $\Sigma$’dadır.

**Adım 3: Sonuç.** $\mathcal{B}$, açık kümeleri içeren en küçük σ-cebiri olduğundan ([Tanım 2.5](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#def-sig-borel)) $\mathcal{B} \subseteq \Sigma$. Yani $B \in \mathcal{B}$ ise $f^{-1}(B) \in \mathcal{B}$.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.14 (Borel Ölçülebilir Fonksiyonların Bileşkesi)** $f : E \to \mathbb{R}$ ve $g : D \to \mathbb{R}$ Borel ölçülebilir ve $g(D) \subseteq E$ olsun. $f \circ g : D \to \mathbb{R}$ fonksiyonunun Borel ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

$f \circ g$’nin tanım kümesi $D$, $g$ Borel ölçülebilir olduğundan bir Borel kümesidir. $c \in \mathbb{R}$ ve $S = \{x \in E : f(x) < c\}$ olsun; $S$ bir Borel kümesidir. $g(D) \subseteq E$ olduğundan $$\{y \in D : f(g(y)) < c\} = \{y \in D : g(y) \in S\} = g^{-1}(S).$$ [Alıştırma 7.13](#exr-of-borel-olculebilir-d) gereği $g$ altında Borel kümesinin ters görüntüsü Borel kümesidir. Yani $\{f \circ g < c\} \in \mathcal{B}$ ve $f \circ g$ Borel ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.15 (Borel ve Lebesgue Ölçülebilir Fonksiyonun Bileşkesi)** $f : E \to \mathbb{R}$ Borel ölçülebilir, $g : D \to \mathbb{R}$ Lebesgue ölçülebilir ve $g(D) \subseteq E$ olsun. $f \circ g : D \to \mathbb{R}$ fonksiyonunun Lebesgue ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

$D$, $g$ ölçülebilir olduğundan ölçülebilirdir. $c \in \mathbb{R}$ ve $S = \{x \in E : f(x) < c\}$ olsun; $f$ Borel ölçülebilir olduğundan $S$ bir Borel kümesidir. Önceki çözümdeki gibi $$\{f \circ g < c\} = g^{-1}(S).$$ [Alıştırma 7.9](#exr-of-borel-ters-goruntu) gereği ölçülebilir bir fonksiyon altında Borel kümesinin ters görüntüsü ölçülebilirdir. Yani $f \circ g$ ölçülebilirdir.

Sıranın önemi: dıştaki fonksiyonun Borel ölçülebilir olması gerekir. Dıştaki yalnız Lebesgue ölçülebilir olduğunda $S$ Borel kümesi olmayabilir ve sonuç çöker ([Örnek 7.2](#exm-of-bileske-olculemez)).

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.16 (İçte Sürekli Fonksiyonlu Bileşke)** $f : \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ ölçülebilir ve $g : \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ sürekli olsun. $f \circ g$ bileşkesi ölçülebilir olmak zorunda mıdır?

Çözüm

Hayır. [Örnek 7.2](#exm-of-bileske-olculemez) tam olarak bu durumu kurar: $\psi$ Cantor kümesini şişiren fonksiyon ([Teorem 6.3](cantor-kumesi-ve-cantor-fonksiyonu.md#thm-can-psi)), $\widetilde{\psi}$ onun $\mathbb{R}$’ye sürekli, kesin artan genişlemesi ve $A \subseteq [0,1]$, $\psi(A)$ ölçülebilir olmayan ölçülebilir bir küme olsun.

- $f = \chi_A$ ölçülebilirdir, çünkü $A$ ölçülebilirdir ([Önerme 7.1](#prp-of-karakteristik)).
- $g = \widetilde{\psi}^{-1}$, $\mathbb{R}$ üzerinde süreklidir.
- $f \circ g = \chi_{\psi(A)}$ ölçülebilir değildir, çünkü $\psi(A)$ ölçülebilir değildir.

Sürekli fonksiyon dışta olduğunda ise bileşke her zaman ölçülebilirdir ([Teorem 7.5](#thm-of-surekli-bileske)); fark, $g^{-1}$’in açık kümeleri açık kümelere götürmesi, ama ölçülebilir kümeleri ölçülebilir kümelere götürmek zorunda olmamasıdır.

$\blacksquare$

**Alıştırma 7.17 (Tersi Lipschitz Olan Fonksiyonla Bileşke)** $f : [a,b] \to \mathbb{R}$ sürekli, kesin artan ve tersi Lipschitz ([Tanım 6.5](cantor-kumesi-ve-cantor-fonksiyonu.md#def-can-lipschitz)) olan bir fonksiyon olsun. $g : \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ ölçülebilir ise $g \circ f : [a,b] \to \mathbb{R}$ fonksiyonunun ölçülebilir olduğunu gösterin. (İpucu: Lipschitz bir fonksiyonun $F_\sigma$ kümelerini ve sıfır ölçülü kümeleri nereye götürdüğüne bakın.)

Çözüm

$c = f(a)$, $d = f(b)$ olsun. $f$ sürekli ve kesin artan olduğundan Ara Değer Teoremi ile $[a,b]$’yi $[c,d]$’nin üzerine birebir götürür. $h = f^{-1} : [c,d] \to [a,b]$ olsun; varsayım gereği bir $L \ge 0$ için $|h(u) - h(v)| \le L|u - v|$.

**Adım 1: Problemi $h$’ye aktarma.** $t \in \mathbb{R}$ ve $S = \{y \in \mathbb{R} : g(y) < t\}$ olsun; $S$ ölçülebilirdir. $x \in [a,b]$ için $g(f(x)) < t$ olması $f(x) \in S \cap [c,d]$ olmasıdır; $f$ ile $h$ birbirinin tersi olduğundan $$\{x \in [a,b] : g(f(x)) < t\} = h\bigl(S \cap [c,d]\bigr).$$ O hâlde $h$’nin $[c,d]$’nin ölçülebilir alt kümelerini ölçülebilir kümelere götürdüğünü göstermek yeter.

**Adım 2: Sıfır ölçülü kümeler.** $Z \subseteq [c,d]$, $m(Z) = 0$ ve $\varepsilon > 0$ olsun. $Z$’yi $\sum_k \ell(I_k) < \varepsilon$ olan açık $I_k$ aralıklarıyla örtelim. $J_k = I_k \cap [c,d]$ bir aralıktır ve $u, v \in J_k$ için $$|h(u) - h(v)| \le L\,|u - v| \le L\,\ell(I_k),$$ yani $h(J_k)$, uzunluğu en fazla $L\,\ell(I_k)$ olan bir kapalı aralığın içindedir. $h(Z) \subseteq \bigcup_k h(J_k)$ olduğundan monotonluk, sayılabilir alt toplamsallık ([Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik)) ve [Teorem 1.1](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-aralik-dis-olcusu) ile $$m^*\bigl(h(Z)\bigr) \le \sum_k L\,\ell(I_k) < L\,\varepsilon .$$ $\varepsilon$ keyfi olduğundan $m^*(h(Z)) = 0$.

**Adım 3: $F_\sigma$ kümeleri.** $F \subseteq [c,d]$ kapalı ise sınırlı ve kapalı, yani kompakttır; $h$ sürekli (Lipschitz) olduğundan $h(F)$ kompakt, dolayısıyla kapalıdır. Görüntü birleşimle yer değiştirdiğinden $[c,d]$’nin $F_\sigma$ alt kümelerinin görüntüleri $F_\sigma$ kümeleridir.

**Adım 4: Ölçülebilir kümeler.** $M \subseteq [c,d]$ ölçülebilir olsun. [Sonuç 3.1](ic-ve-dis-yaklasim.md#cor-yak-g-delta-f-sigma) gereği $F \subseteq M$ ve $m(M \setminus F) = 0$ olan bir $F_\sigma$ kümesi $F$ vardır. O zaman $$h(M) = h(F) \cup h(M \setminus F).$$ Adım 3’e göre $h(F)$ bir $F_\sigma$ kümesi, dolayısıyla ölçülebilir ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)); Adım 2’ye göre $h(M \setminus F)$ sıfır ölçülü, dolayısıyla ölçülebilirdir ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)). Birleşimleri ölçülebilirdir.

**Adım 5: Sonuç.** $S \cap [c,d]$ ölçülebilir olduğundan Adım 4’e göre $h(S \cap [c,d])$, yani $\{g \circ f < t\}$ ölçülebilirdir. $[a,b]$ ölçülebilir olduğundan $g \circ f$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

Ölçülebilir fonksiyonların cebirsel işlemlere kapalı olduğunu gördük. Sıradaki bölüm [Noktasal Limitler ve Yaklaşım](./noktasal-limitler-ve-yaklasim.md), bu sınıfın limit almaya da kapalı olduğunu ve her ölçülebilir fonksiyona basit fonksiyonlarla yaklaşılabildiğini gösteriyor.
