---
title: "Noktasal Limitler ve Yaklaşım"
url: https://acik-matematik.com/dersler/reel-analiz/noktasal-limitler-ve-yaklasim
course: "Reel Analiz"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 24212bf57ded7275c894d5f9ea961828f5b09ccf
---
# 8  Noktasal Limitler ve Yaklaşım

Bir fonksiyon dizisinin bir fonksiyona “yakınsaması” birçok farklı biçimde anlaşılabilir. Bu bölümde en doğal olanını, noktasal yakınsaklığı ele alıyoruz ve ölçülebilirliğin bu limit altında korunduğunu gösteriyoruz; süreklilik ve Riemann integrallenebilirlik için durum böyle değildir.

Ardından Lebesgue integralinin yapı taşlarını tanıtıyoruz: yalnız sonlu sayıda değer alan ölçülebilir fonksiyonlar, yani basit fonksiyonlar. Bölümün ana sonucu, her ölçülebilir fonksiyonun basit fonksiyonların noktasal limiti olduğudur.

## 8.1 Noktasal Yakınsaklık

Önce iki yakınsaklık kavramını ayıralım; ikincisi yalnız alıştırmalarda ve karşılaştırma için kullanılacak.

**Tanım 8.1 (Noktasal Yakınsaklık)** $\{f_n \colon E \to \overline{\mathbb{R}}\}$ bir fonksiyon dizisi ve $f \colon E \to \overline{\mathbb{R}}$ olsun. Her $x \in E$ için $$\lim_{n \to \infty} f_n(x) = f(x)$$ ise $\{f_n\}$ dizisi $E$ üzerinde $f$ ye **noktasal yakınsar** (converges pointwise) denir ve $\{f_n\} \to f$ yazılır.

Yani her nokta ayrı ayrı incelenir; $x$ sabitken $\{f_n(x)\}$ sayı dizisi $f(x)$ e yakınsar.

**Tanım 8.2 (Düzgün Yakınsaklık)** $\{f_n \colon E \to \mathbb{R}\}$ ve $f \colon E \to \mathbb{R}$ olsun. Her $\varepsilon > 0$ için bir $N$ indisi varsa ki $$n \ge N \text{ ve } x \in E \implies |f(x) - f_n(x)| < \varepsilon$$ olur, $\{f_n\}$ dizisi $E$ üzerinde $f$ ye **düzgün yakınsar** (converges uniformly) denir.

Yani $N$ yalnız $\varepsilon$ a bağlıdır, noktaya bağlı değildir. Düzgün yakınsaklık noktasal yakınsaklığı gerektirir; tersi doğru değildir.

**Örnek 8.1 (Süreksiz Noktasal Limit)** $[0, 1]$ üzerinde $f_n(x) = x^n$ olsun. Noktasal limiti bulun; yakınsaklığın düzgün olmadığını ve limitin ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

**Noktasal limit.** $0 \le x < 1$ ise $x^n \to 0$, $x = 1$ ise $x^n = 1$ dir. Dolayısıyla $\{f_n\}$ noktasal olarak $$f(x) = \begin{cases} 0, & 0 \le x < 1, \\ 1, & x = 1 \end{cases}$$ fonksiyonuna yakınsar. Her $f_n$ sürekli olduğu hâlde $f$, $x = 1$ de süreksizdir.

**Düzgün değil.** $x_n = 2^{-1/n} \in [0, 1)$ noktasında $f_n(x_n) = \tfrac12$ ve $f(x_n) = 0$ dır. Buna göre her $n$ için $\sup_{[0,1]} |f - f_n| \ge \tfrac12$ olur; $\varepsilon = \tfrac12$ için uygun bir $N$ bulunamaz.

*x*, *x*², *x*⁵, *x*²⁰ grafikleri ve noktasal limit *f* (turuncu): \[0, 1) üzerinde 0, *x* = 1'de 1. İşaretli noktalar *x_(n)* = 2^(−1/*n*) değerleridir; her *f_(n)* orada 1/2 değerini alır ve bu noktalar 1'e kayar. Bu yüzden sup \|*f* − *f_(n)*\| hiçbir zaman 1/2'nin altına inmez.

**Ölçülebilir.** $f = \chi_{\{1\}}$ dir. Her $c$ için $\{x \in [0,1] : f(x) > c\}$ kümesi $\varnothing$, $\{1\}$ ya da $[0,1]$ dir; üçü de ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

Riemann integrallenebilirlik de noktasal limitte kaybolabilir: $[0,1]$ deki rasyonel sayılar $q_1, q_2, \dots$ diye sıralanır ve $f_n = \chi_{\{q_1, \dots, q_n\}}$ alınırsa her $f_n$ Riemann integrallenebilir, ama limit $\chi_{\mathbb{Q} \cap [0,1]}$ değildir. Ölçülebilirlik ise korunur.

**Teorem 8.1 (Ölçülebilir Fonksiyonların Noktasal Limiti)** $\{f_n \colon E \to \overline{\mathbb{R}}\}$ ölçülebilir fonksiyonların bir dizisi olsun ve $E$ üzerinde hemen her yerde ([Tanım 4.2](toplamsallik-ve-sureklilik.md#def-top-hemen-her-yerde)) $f \colon E \to \overline{\mathbb{R}}$ fonksiyonuna noktasal yakınsasın. O zaman $f$ ölçülebilirdir.

İspat

Ölçülebilirliğin denk koşullarından ([Teorem 7.1](olculebilir-fonksiyonlar.md#thm-of-denk-kosullar)) her $c \in \mathbb{R}$ için $\{x \in E : f(x) < c\}$ kümesinin ölçülebilir olduğunu göstermek yeter.

**Adım 1: İstisna kümesini ayırmak.** $Z \subseteq E$, $m(Z) = 0$ olan ve dışında $f_n(x) \to f(x)$ olan küme olsun; $E' = E \setminus Z$ ölçülebilirdir. $$\{x \in E : f(x) < c\} = \{x \in E' : f(x) < c\} \cup \{x \in Z : f(x) < c\}$$ yazalım. İkinci küme sıfır ölçülü $Z$ nin alt kümesidir, dış ölçüsü sıfırdır ve bu yüzden ölçülebilirdir ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)). Geriye birinci kümeyi incelemek kalır.

**Adım 2: Limit koşulunu kümelere çevirmek.** $x \in E'$ için şunu gösterelim: $$f(x) < c \iff \exists\, n, k \text{ öyle ki } \forall j \ge k:\ f_j(x) < c - \tfrac1n .$$ ($\Rightarrow$) $f(x) < c$ ise $f(x) < c - 1/n$ olacak bir $n$ vardır ($f(x) = -\infty$ ise her $n$ uygundur). Limiti $c - 1/n$ den küçük olan $\{f_j(x)\}$ dizisinin terimleri bir $k$ indisinden sonra $c - 1/n$ den küçüktür. ($\Leftarrow$) Her $j \ge k$ için $f_j(x) < c - 1/n$ ise limite geçerek $f(x) \le c - 1/n < c$ bulunur.

**Adım 3: Ölçülebilirlik.** Adım 2 şu eşitliği verir: $$\{x \in E' : f(x) < c\} = \bigcup_{n, k \ge 1}\ \bigcap_{j = k}^{\infty} \{x \in E' : f_j(x) < c - \tfrac1n\}.$$ Sağdaki her küme, ölçülebilir $\{x \in E : f_j(x) < c - 1/n\}$ kümesiyle $E'$ nün kesişimidir. Ölçülebilir kümeler bir σ-cebiri olduğundan ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)) sayılabilir kesişim ve birleşim de ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

Yani sürekliliğin ve Riemann integrallenebilirliğin aksine ölçülebilirlik noktasal limitle, hatta sıfır ölçülü bir küme dışındaki noktasal limitle korunur.

## 8.2 Basit Fonksiyonlar

Riemann integrali basamak fonksiyonlarıyla kurulur. Lebesgue integralinde aynı rolü, ölçülebilir kümelerin karakteristik fonksiyonlarının doğrusal birleşimleri oynar.

**Tanım 8.3 (Basamak Fonksiyonu)** $h \colon [a, b] \to \mathbb{R}$ olsun. $[a, b]$ nin bir $a = x_0 < x_1 < \dots < x_m = b$ bölüntüsü (partition) varsa ki $h$ her $(x_{i-1}, x_i)$ açık aralığında sabittir, $h$ ye **basamak fonksiyonu** (step function) denir.

Yani $h$ sonlu sayıda aralık üzerinde sabittir; bölüntü noktalarındaki değerleri keyfidir.

**Tanım 8.4 (Basit Fonksiyon)** Ölçülebilir ve yalnız sonlu sayıda değer alan reel değerli bir $\varphi \colon E \to \mathbb{R}$ fonksiyonuna **basit fonksiyon** (simple function) denir.

Yani basit fonksiyon, $E$ yi sonlu sayıda ölçülebilir parçaya bölüp her parçada sabit olan fonksiyondur. Her basamak fonksiyonu basittir, ama $\chi_{\mathbb{Q} \cap [0,1]}$ basit olup basamak fonksiyonu değildir.

**Tanım 8.5 (Yarıbasit Fonksiyon)** Ölçülebilir ve yalnız sayılabilir sayıda değer alan reel değerli bir fonksiyona **yarıbasit** (semisimple) denir.

Yani yarıbasit fonksiyonlar, basit fonksiyonlarda “sonlu” koşulunun “sayılabilir” diye gevşetilmesiyle elde edilir.

**Önerme 8.1 (Basit Fonksiyonların Cebirsel Kapanışı)** $A \subseteq E$ ölçülebilirse $\chi_A$ basittir. $\varphi, \psi$ basit ve $\alpha, \beta \in \mathbb{R}$ ise $\alpha\varphi + \beta\psi$, $\varphi\psi$ ve $\max\{\varphi, \psi\}$ de basittir. Özellikle ölçülebilir kümelerin karakteristik fonksiyonlarının doğrusal birleşimleri ve çarpımları basittir.

İspat

**Karakteristik fonksiyon.** $\chi_A$ yalnız $0$ ve $1$ değerlerini alır. Her $c$ için $\{x \in E : \chi_A(x) > c\}$ kümesi, $c < 0$ ise $E$, $0 \le c < 1$ ise $A$, $c \ge 1$ ise $\varnothing$ dır; üçü de ölçülebilirdir.

**Değer sayısı.** $\varphi$ nin değerleri $\{a_1, \dots, a_p\}$, $\psi$ ninkiler $\{b_1, \dots, b_q\}$ ise $\alpha\varphi + \beta\psi$, $\varphi\psi$ ve $\max\{\varphi, \psi\}$ nin değerleri sırasıyla $\alpha a_i + \beta b_j$, $a_i b_j$ ve $\max\{a_i, b_j\}$ biçimindedir; en fazla $pq$ tanedir.

**Ölçülebilirlik.** Doğrusal birleşim ve çarpım [Teorem 7.4](olculebilir-fonksiyonlar.md#thm-of-dogrusal-carpim) ile ölçülebilirdir. Maksimum için her $c$ de $$\{\max\{\varphi, \psi\} > c\} = \{\varphi > c\} \cup \{\psi > c\}$$ iki ölçülebilir kümenin birleşimidir.

$\blacksquare$

Bir basit fonksiyonu karakteristik fonksiyonlar cinsinden yazmanın tercih edilen bir yolu vardır.

**Tanım 8.6 (Kanonik Gösterim)** $\varphi \colon E \to \mathbb{R}$ basit olsun ve birbirinden farklı $c_1, \dots, c_n$ değerlerini alsın. $E_k = \{x \in E : \varphi(x) = c_k\}$ için $$\varphi = \sum_{k=1}^{n} c_k \, \chi_{E_k} \quad (E \text{ üzerinde})$$ yazılışına $\varphi$ nin **kanonik gösterimi** (canonical representation) denir.

Yani kanonik gösterimde $E_k$ lar ayrıktır, birleşimleri $E$ dir ve $c_k$ lar farklıdır; bu üç özellik gösterimi (terim sırası dışında) tek kılar, çünkü $\varphi$ tam $E_k$ üzerinde $c_k$ değerini alır. $E_k = \{\varphi \ge c_k\} \cap \{\varphi \le c_k\}$ olduğundan her $E_k$ ölçülebilirdir.

**Örnek 8.2 (Kanonik Gösterimi Bulmak)** $\mathbb{R}$ üzerinde $\varphi = \chi_{[0,2]} + \chi_{[1,3]}$ basit fonksiyonunun kanonik gösterimini yazın.

Çözüm

Her $x$ için $\varphi(x)$, $x$ i içeren aralık sayısıdır; değerler $0$, $1$, $2$ dir. İki aralıkta birden bulunan noktalar $[1, 2]$, yalnız birinde bulunanlar $[0, 1) \cup (2, 3]$ tür. Buna göre $$\varphi = 0 \cdot \chi_{E_0} + 1 \cdot \chi_{[0,1) \cup (2,3]} + 2 \cdot \chi_{[1,2]}, \qquad E_0 = \mathbb{R} \setminus [0, 3].$$ Verilen yazılışta $[0,2]$ ve $[1,3]$ ayrık olmadığından o yazılış kanonik değildir.

$\blacksquare$

## 8.3 Basit Yaklaşım

Sınırlı bir ölçülebilir fonksiyonu, değer kümesini küçük aralıklara bölerek alttan ve üstten basit fonksiyonlarla sıkıştırabiliriz. Riemann’ın tanım kümesini bölmesinin aksine burada bölünen, değer kümesidir.

**Lemma 8.1 (Basit Yaklaşım Lemması)** $f \colon E \to \mathbb{R}$ ölçülebilir ve sınırlı olsun. Her $\varepsilon > 0$ için $E$ üzerinde $$\varphi_\varepsilon \le f \le \psi_\varepsilon \quad \text{ve} \quad 0 \le \psi_\varepsilon - \varphi_\varepsilon < \varepsilon$$ koşullarını sağlayan $\varphi_\varepsilon, \psi_\varepsilon \colon E \to \mathbb{R}$ basit fonksiyonları vardır. Ayrıca $f \ge 0$ ise $\varphi_\varepsilon \ge 0$ seçilebilir.

İspat

**Adım 1: Değer aralığını bölmek.** $f(E) \subseteq [c, d)$ olacak şekilde bir sınırlı $[c, d)$ aralığı seçelim ($f \ge 0$ ise $c = 0$ alınır). $[c, d]$ nin $$c = y_0 < y_1 < \dots < y_{n-1} < y_n = d, \qquad y_k - y_{k-1} < \varepsilon \quad (1 \le k \le n)$$ bir bölüntüsünü alalım ve $1 \le k \le n$ için $$I_k = [y_{k-1}, y_k), \qquad E_k = f^{-1}(I_k) = \{y_{k-1} \le f < y_k\}$$ tanımlayalım. $f$ ölçülebilir olduğundan her $E_k$ ölçülebilirdir; $I_k$ lar ayrık olup $[c, d)$ yi örttüğünden $E_k$ lar da ayrıktır ve birleşimleri $E$ dir.

**Adım 2: Alt ve üst fonksiyon.** $$\varphi_\varepsilon = \sum_{k=1}^{n} y_{k-1} \, \chi_{E_k}, \qquad \psi_\varepsilon = \sum_{k=1}^{n} y_k \, \chi_{E_k}$$ olsun. Bunlar ölçülebilir kümelerin karakteristik fonksiyonlarının doğrusal birleşimleri olduğundan basittir ([Önerme 8.1](#prp-nl-basit-kapanis)).

Değer aralığı *y*₀ \< *y*₁ \< … \< *y*₄ noktalarıyla bölünür. *E_(k)* = {*y*_(*k*−1) ≤ *f* \< *y_(k)*} kümeleri alttaki satırlarda görülür; birkaç aralıktan oluşabilirler. *φ_(ε)* her *E_(k)* üzerinde *y*_(*k*−1), *ψ_(ε)* ise *y_(k)* değerini alır; ikisi *f*'yi alttan ve üstten bir şerit genişliği içinde sıkıştırır.

**Adım 3: Yaklaşım.** $x \in E$ ise $x$ tam bir $E_k$ ya aittir ve orada $$\varphi_\varepsilon(x) = y_{k-1} \le f(x) < y_k = \psi_\varepsilon(x)$$ olur; dolayısıyla $\psi_\varepsilon(x) - \varphi_\varepsilon(x) = y_k - y_{k-1}$ farkı negatif değildir ve $\varepsilon$ dan küçüktür. $c = 0$ seçildiyse $\varphi_\varepsilon$ nin değerleri $y_0, \dots, y_{n-1} \ge 0$ dır.

$\blacksquare$

Yani sınırlı ölçülebilir bir fonksiyon, istenen incelikte iki basit fonksiyonun arasına sıkıştırılabilir; $f$ ile bu fonksiyonların farkı her yerde $\varepsilon$ dan küçüktür.

Sınırsız fonksiyonlar ve sonsuz ölçülü tanım kümeleri için, sıfırdan farklı olduğu yeri küçük tutacağız.

**Tanım 8.7 (Sonlu Destekli Fonksiyon)** Ölçülebilir bir $f \colon E \to \overline{\mathbb{R}}$ fonksiyonu, sonlu ölçülü bir $E_0 \subseteq E$ kümesinin dışında sıfırsa, yani $m(E_0) < \infty$ ve $E \setminus E_0$ üzerinde $f = 0$ ise, $f$ ye **sonlu destekli** (of finite support) denir.

Yani sonlu destekli bir fonksiyonun sıfırdan farklı olduğu küme sonlu ölçülü bir kümenin içinde kalır.

**Teorem 8.2 (Basit Yaklaşım Teoremi)** $f \colon E \to \overline{\mathbb{R}}$ ölçülebilir olsun. $E$ üzerinde $f$ ye noktasal yakınsayan ve her $n$ için $$|\varphi_n| \le |f| \quad (E \text{ üzerinde})$$ koşulunu sağlayan, sonlu destekli basit fonksiyonlardan oluşan bir $\{\varphi_n \colon E \to \mathbb{R}\}$ dizisi vardır. $f \ge 0$ ise $\{\varphi_n\}$ ayrıca artan ve her $\varphi_n \ge 0$ seçilebilir.

İspat

Önce $f \ge 0$ durumunu kanıtlayıp genel durumu ona indirgeyeceğiz.

**Adım 1: Kesme ve lemma ($f \ge 0$).** Her $n$ için $E_n = \{x \in E : f(x) \le n\}$ ölçülebilirdir. Kısıtlama ile parçalara ayırma önermesine göre $f$ nin $E_n$ ye kısıtlaması ölçülebilirdir ve $0 \le f \le n$ sağladığından sınırlıdır. Basit yaklaşım lemmasını ([Lemma 8.1](#lem-nl-basit-yaklasim)) $\varepsilon = 1/n$ ile uygulayıp, $f \ge 0$ olduğundan $\varphi_n \ge 0$ seçerek $E_n$ üzerinde $0 \le \varphi_n \le f \le \psi_n$ ve $\psi_n - \varphi_n < 1/n$ olan basit $\varphi_n, \psi_n$ buluruz. Buradan $$0 \le \varphi_n \le f \quad \text{ve} \quad 0 \le f - \varphi_n \le \psi_n - \varphi_n < \tfrac1n \qquad (E_n \text{ üzerinde}). \tag{1}$$ $\varphi_n$ yi $f(x) > n$ olan noktalarda $\varphi_n(x) = n$ diyerek bütün $E$ ye genişletelim. Genişletilmiş $\varphi_n$ sonlu sayıda değer alır ve her $c$ için $\{\varphi_n > c\}$ kümesi, $E_n$ deki ölçülebilir $\{\varphi_n > c\}$ kümesiyle ($n > c$ ise) ölçülebilir $\{f > n\}$ kümesinin birleşimidir; yani $\varphi_n$, $E$ üzerinde basittir. Ayrıca $E$ üzerinde $0 \le \varphi_n \le f$ dir.

**Adım 2: Noktasal yakınsaklık.** $x \in E$ olsun. $f(x) = \infty$ ise her $n$ için $\varphi_n(x) = n \to \infty$. $f(x) < \infty$ ise her $n \ge f(x)$ için $x \in E_n$ olur ve (1) den $0 \le f(x) - \varphi_n(x) < 1/n$ bulunur. Her iki durumda $\varphi_n(x) \to f(x)$.

**Adım 3: Artanlık ve sonlu destek.** Her $n$ için $$\theta_n = \max\{\varphi_1, \dots, \varphi_n\} \cdot \chi_{E \cap [-n, n]}$$ tanımlayalım. [Önerme 8.1](#prp-nl-basit-kapanis) gereği $\theta_n$ basittir. İki çarpan da negatif olmayıp $n$ ile artan olduğundan $\{\theta_n\}$ artandır ve $0 \le \theta_n \le f$ dir. $\theta_n$, ölçüsü en çok $2n$ olan $E \cap [-n, n]$ dışında sıfırdır; yani sonlu desteklidir. Son olarak sabit bir $x$ için $n \ge |x|$ olunca $$\varphi_n(x) \le \theta_n(x) \le f(x)$$ olur ve Adım 2’den $\theta_n(x) \to f(x)$ çıkar. Böylece $\{\theta_n\}$, $f \ge 0$ için istenen dizidir.

**Adım 4: Genel durum.** $f^+ = \max\{f, 0\}$ ve $f^- = \max\{-f, 0\}$ olsun. Her $c$ için $\{f^+ > c\}$ kümesi $c \ge 0$ ise $\{f > c\}$, $c < 0$ ise $E$ dir; $f^-$ için de benzer olduğundan ikisi de negatif olmayan ölçülebilir fonksiyonlardır ve $$f = f^+ - f^-, \qquad |f| = f^+ + f^-$$ dir. Adım 3’ü $f^+$ ve $f^-$ ye uygulayarak $0 \le \theta_n^{\pm} \le f^{\pm}$, $\theta_n^{\pm} \to f^{\pm}$ olan sonlu destekli basit $\theta_n^+, \theta_n^-$ bulalım ve $\varphi_n = \theta_n^+ - \theta_n^-$ diyelim. $\varphi_n$ basittir ve iki sonlu ölçülü kümenin birleşimi dışında sıfırdır. Her $x$ te $f^+(x)$ ile $f^-(x)$ ten en az biri sıfırdır; o zaman karşılık gelen $\theta_n^{\pm}(x)$ de sıfırdır. Dolayısıyla $\infty - \infty$ belirsizliği doğmaz, $$\varphi_n(x) \to f^+(x) - f^-(x) = f(x) \quad \text{ve} \quad |\varphi_n| \le \theta_n^+ + \theta_n^- \le |f|.$$

$\blacksquare$

Yani her ölçülebilir fonksiyon, sonlu destekli basit fonksiyonların noktasal limitidir; negatif olmayan fonksiyonlara alttan artarak yaklaşılabilir. Lebesgue integrali tam da bu yaklaşım üzerine kurulacak.

## 8.4 Alıştırmalar

Aşağıdaki alıştırmalar düzgün yakınsaklığı, basit yaklaşımın çeşitlerini ve ölçülebilirliğin limitlerle korunmasını pekiştiriyor.

**Alıştırma 8.1 (Dini Teoremi)** $\{f_n \colon [a, b] \to \mathbb{R}\}$ sürekli fonksiyonların artan bir dizisi olsun ve sürekli bir $f \colon [a, b] \to \mathbb{R}$ fonksiyonuna noktasal yakınsasın. Yakınsaklığın $[a, b]$ üzerinde düzgün olduğunu gösterin. (İpucu: $\varepsilon > 0$ için $E_n = \{x \in [a, b] : f(x) - f_n(x) < \varepsilon\}$ kümelerini inceleyin ve Heine–Borel teoremini kullanın.)

Çözüm

$\varepsilon > 0$ verilsin. Dizi artan ve $f$ ye yakınsak olduğundan her $x$ ve her $n$ için $f_n(x) \le f(x)$ dir.

**Adım 1: Açık örtü.** Her $n$ için $$E_n = \{x \in [a, b] : f(x) - f_n(x) < \varepsilon\}$$ olsun. $f - f_n$ sürekli olduğundan $E_n$, $(-\infty, \varepsilon)$ açık aralığının ters görüntüsüdür; yani bir $\mathcal{O}_n$ açık kümesi için $E_n = \mathcal{O}_n \cap [a, b]$ dir (bkz. [Analiz 1: Süreklilik](../analiz-1/sureklilik.md)). $f_n \le f_{n+1}$ olduğundan $f - f_{n+1} \le f - f_n$ ve $E_n \subseteq E_{n+1}$ dir. Her $x$ için $f_n(x) \to f(x)$ olduğundan bir $n$ de $f(x) - f_n(x) < \varepsilon$, yani $x \in E_n$ olur. Buna göre $\{\mathcal{O}_n\}$, $[a, b]$ nin açık bir örtüsüdür.

**Adım 2: Sonlu alt örtü.** $[a, b]$ kapalı ve sınırlı olduğundan Heine–Borel teoremine göre kompakttır (bkz. [Analiz 1: Kompaktlık ve Heine–Borel](../analiz-1/kompaktlik-ve-heine-borel.md)); dolayısıyla sonlu tane $\mathcal{O}_{n_1}, \dots, \mathcal{O}_{n_p}$ kümesi $[a, b]$ yi örter. $N = \max\{n_1, \dots, n_p\}$ alırsak $E_n$ ler artan olduğundan $$[a, b] = E_{n_1} \cup \dots \cup E_{n_p} = E_N .$$

**Adım 3: Düzgünlük.** $n \ge N$ ve $x \in [a, b]$ için $f_N(x) \le f_n(x) \le f(x)$ ve $x \in E_N$ olduğundan $$0 \le f(x) - f_n(x) \le f(x) - f_N(x) < \varepsilon .$$ $N$ yalnız $\varepsilon$ a bağlıdır; yakınsaklık düzgündür.

$\blacksquare$

**Alıştırma 8.2 (Yarıbasit Fonksiyonlarla Düzgün Yaklaşım)** $f \colon E \to \mathbb{R}$ ölçülebilir olsun. $E$ üzerinde $f$ ye düzgün yakınsayan yarıbasit fonksiyonlardan oluşan bir dizi bulunduğunu gösterin.

Çözüm

Fikir, değer eksenini $1/n$ uzunluklu aralıklara bölmektir; $f$ sınırsız olabileceğinden sayılabilir sonsuz aralık gerekir.

**Adım 1: Tanım.** $n \ge 1$ ve $k \in \mathbb{Z}$ için $$E_{n,k} = \Big\{x \in E : \tfrac{k}{n} \le f(x) < \tfrac{k+1}{n}\Big\}, \qquad f_n = \sum_{k \in \mathbb{Z}} \tfrac{k}{n} \, \chi_{E_{n,k}}$$ olsun. $f$ reel değerli olduğundan her $x$, $k = \lfloor n f(x) \rfloor$ için tam bir $E_{n,k}$ ya aittir; toplam her noktada tek terimlidir ve $f_n = \lfloor n f \rfloor / n$ dir.

**Adım 2: Yarıbasitlik.** Her $$E_{n,k} = \{f \ge k/n\} \cap \{f < (k+1)/n\}$$ kümesi ölçülebilirdir. $f_n$ nin değerleri $\{k/n : k \in \mathbb{Z}\}$ sayılabilir kümesindedir. Her $c$ için $$\{x \in E : f_n(x) < c\} = \bigcup_{k \,:\, k/n < c} E_{n,k}$$ ölçülebilir kümelerin sayılabilir birleşimidir; dolayısıyla $f_n$ ölçülebilir ve yarıbasittir.

**Adım 3: Düzgün yakınsaklık.** $x \in E_{n,k}$ ise $f_n(x) = k/n \le f(x) < (k+1)/n$, yani $$0 \le f(x) - f_n(x) < \tfrac1n \qquad (x \in E).$$ Sınır $x$ ten bağımsızdır; $\{f_n\}$, $E$ üzerinde $f$ ye düzgün yakınsar.

$\blacksquare$

**Alıştırma 8.3 (Büyük Bir Kümede Sınırlılık)** $m(E) < \infty$ ve $f \colon E \to \mathbb{R}$ ölçülebilir olsun. Her $\varepsilon > 0$ için $f$ nin $E_0$ üzerinde sınırlı olduğu ve $m(E \setminus E_0) < \varepsilon$ sağlayan ölçülebilir bir $E_0 \subseteq E$ bulunduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1: Artan kümeler.** Her $k$ için $$E_k = \{x \in E : |f(x)| \le k\} = \{f \le k\} \cap \{f \ge -k\}$$ ölçülebilirdir ve $E_k \subseteq E_{k+1}$ dir. $f$ reel değerli olduğundan her $x$ için $|f(x)| \le k$ olacak bir $k$ vardır; yani $\bigcup_k E_k = E$.

**Adım 2: Süreklilik.** Ölçünün sürekliliğinden ([Teorem 4.3](toplamsallik-ve-sureklilik.md#thm-top-olcunun-surekliligi)) $m(E_k) \to m(E)$ dir. $m(E) < \infty$ olduğundan çıkarma özelliği $$m(E \setminus E_k) = m(E) - m(E_k) \to 0$$ verir.

**Adım 3: Seçim.** $m(E \setminus E_k) < \varepsilon$ olan bir $k$ seçip $E_0 = E_k$ alalım. $E_0$ üzerinde $|f| \le k$, yani $f$ sınırlıdır.

$\blacksquare$

**Alıştırma 8.4 (Büyük Bir Kümede Düzgün Basit Yaklaşım)** $m(E) < \infty$ ve $f \colon E \to \mathbb{R}$ ölçülebilir olsun. Her $\varepsilon > 0$ için $m(E \setminus E_0) < \varepsilon$ olan ölçülebilir bir $E_0 \subseteq E$ ve $E_0$ üzerinde $f$ ye düzgün yakınsayan basit fonksiyonlardan oluşan bir $\{\varphi_n \colon E \to \mathbb{R}\}$ dizisi bulunduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1: Sınırlı parça.** Önceki alıştırmaya ([Alıştırma 8.3](#exr-nl-sinirli-kisitlama)) göre $m(E \setminus E_0) < \varepsilon$ olan ve üzerinde $f$ nin sınırlı olduğu ölçülebilir bir $E_0 \subseteq E$ vardır.

**Adım 2: Lemma.** $f$ nin $E_0$ ya kısıtlaması sınırlı ve ölçülebilirdir. Basit yaklaşım lemmasını ([Lemma 8.1](#lem-nl-basit-yaklasim)) $\varepsilon = 1/n$ ile uygulayarak $E_0$ üzerinde $\tilde\varphi_n \le f \le \tilde\psi_n$ ve $\tilde\psi_n - \tilde\varphi_n < 1/n$ olan basit $\tilde\varphi_n, \tilde\psi_n$ buluruz. Buradan $E_0$ üzerinde $0 \le f - \tilde\varphi_n < 1/n$.

**Adım 3: $E$ ye genişletme.** $\varphi_n$, $E_0$ üzerinde $\tilde\varphi_n$ ye, $E \setminus E_0$ üzerinde $0$ a eşit olsun. $\varphi_n$ sonlu sayıda değer alır ve her $c$ için $\{\varphi_n > c\}$ kümesi $\{\tilde\varphi_n > c\}$ ile (yalnız $c < 0$ iken) $E \setminus E_0$ kümesinin birleşimidir; yani $\varphi_n$, $E$ üzerinde basittir.

**Adım 4: Düzgünlük.** $\sup_{x \in E_0} |f(x) - \varphi_n(x)| \le 1/n \to 0$; yani $\{\varphi_n\}$, $E_0$ üzerinde $f$ ye düzgün yakınsar.

$\blacksquare$

**Alıştırma 8.5 (Karakteristik Fonksiyonun Basamak Fonksiyonuyla Yaklaşımı)** $E \subseteq [a, b]$ ölçülebilir ve $f = \chi_E \colon [a, b] \to \mathbb{R}$ olsun. Her $\varepsilon > 0$ için $E_0$ üzerinde $h = f$ ve $m([a, b] \setminus E_0) < \varepsilon$ olacak şekilde ölçülebilir bir $E_0 \subseteq [a, b]$ ve bir $h \colon [a, b] \to \mathbb{R}$ basamak fonksiyonu bulunduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1: Aralıklarla yaklaşım.** $m(E) \le b - a < \infty$ dir. [Teorem 3.3](ic-ve-dis-yaklasim.md#thm-yak-aralik-yaklasimi) gereği ayrık, sınırlı, açık $I_1, \dots, I_n$ aralıkları vardır ki $\mathcal{U} = \bigcup_{k=1}^n I_k$ için $$m(E \,\triangle\, \mathcal{U}) < \varepsilon .$$

**Adım 2: Basamak fonksiyonu.** $h = \chi_{\mathcal{U}}$ nun $[a, b]$ ye kısıtlaması olsun. $a$, $b$ ve $(a, b)$ ye düşen bütün $I_k$ uç noktalarını sıralayarak $a = x_0 < x_1 < \dots < x_m = b$ bölüntüsünü kuralım. Bir $J = (x_{i-1}, x_i)$ açık aralığı hiçbir $I_k = (\alpha, \beta)$ uç noktasını içermez. $J$ bir $I_k$ yı keserse $\alpha \le x_{i-1}$ ve $x_i \le \beta$ olmak zorundadır, yani $J \subseteq I_k$ dır. Dolayısıyla $J$ ya $\mathcal{U}$ nun içindedir ya da onunla ayrıktır; $h$, $J$ üzerinde sabittir. Demek ki $h$ bir basamak fonksiyonudur.

**Adım 3: Eşitlik kümesi.** $E_0 = [a, b] \setminus (E \,\triangle\, \mathcal{U})$ ölçülebilirdir. $x \in E_0$ ise $x \in E \iff x \in \mathcal{U}$ dur, yani $h(x) = \chi_E(x) = f(x)$. Ayrıca $$m([a, b] \setminus E_0) = m\big([a, b] \cap (E \,\triangle\, \mathcal{U})\big) \le m(E \,\triangle\, \mathcal{U}) < \varepsilon .$$

$\blacksquare$

**Alıştırma 8.6 (Kesişimin Karakteristik Fonksiyonu)** $A$ ve $B$ aynı bir kümenin alt kümeleri olsun. $\chi_{A \cap B} = \chi_A \cdot \chi_B$ olduğunu gösterin.

Çözüm

İki taraf da yalnız $0$ ve $1$ değerlerini alır. $\chi_A(x)\chi_B(x) = 1$ ancak ve ancak iki çarpan da $1$, yani $x \in A$ ve $x \in B$ ise sağlanır; bu da $x \in A \cap B$, yani $\chi_{A \cap B}(x) = 1$ demektir. Diğer bütün noktalarda iki taraf da $0$ dır.

$\blacksquare$

**Alıştırma 8.7 (Birleşimin Karakteristik Fonksiyonu)** $A$ ve $B$ aynı bir kümenin alt kümeleri olsun. $\chi_{A \cup B} = \chi_A + \chi_B - \chi_A \cdot \chi_B$ olduğunu gösterin.

Çözüm

Bir $x$ noktasının dört olası konumunda sağ tarafı hesaplayalım:

| Konum      | $\chi_A$ | $\chi_B$ | $\chi_A + \chi_B - \chi_A\chi_B$ | $\chi_{A \cup B}$ |
|------------|------------|------------|------------|------------|
| $x \in A \cap B$ | $1$ | $1$ | $1 + 1 - 1 = 1$ | $1$ |
| $x \in A \setminus B$ | $1$ | $0$ | $1$ | $1$ |
| $x \in B \setminus A$ | $0$ | $1$ | $1$ | $1$ |
| $x \notin A \cup B$ | $0$ | $0$ | $0$ | $0$ |

Her durumda iki taraf eşittir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 8.8 (Farkın Karakteristik Fonksiyonu)** $A$ ve $B$ aynı bir kümenin alt kümeleri olsun. $\chi_{A \setminus B} = [\chi_A - \chi_B] \cdot \chi_A$ olduğunu gösterin.

Çözüm

$x \notin A$ ise $\chi_A(x) = 0$ olduğundan sağ taraf $0$ dır; $x \notin A \setminus B$ olduğundan sol taraf da $0$ dır. $x \in A$ ise sağ taraf $1 - \chi_B(x)$ olur. Bu değer $x \in B$ iken $0$, $x \notin B$ iken $1$ dir. Sol taraf da tam olarak $x \in A \setminus B$, yani $x \notin B$ iken $1$ dir. Her durumda iki taraf eşittir. (Başka bir yazılışla sağ taraf $\chi_A - \chi_A\chi_B = \chi_A - \chi_{A \cap B}$ dir.)

$\blacksquare$

**Alıştırma 8.9 (Dizinin İnfimum ve Supremumu)** $\{f_n \colon E \to \overline{\mathbb{R}}\}$ ölçülebilir fonksiyonların bir dizisi olsun. $\inf_n f_n$ ve $\sup_n f_n$ fonksiyonlarının ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

$g = \inf_n f_n$ ve $h = \sup_n f_n$ genişletilmiş reel değerli fonksiyonlardır. Ölçülebilirliğin denk koşullarına ([Teorem 7.1](olculebilir-fonksiyonlar.md#thm-of-denk-kosullar)) göre $h$ için $\{h > c\}$, $g$ için $\{g < c\}$ kümelerinin her $c \in \mathbb{R}$ için ölçülebilir olduğunu göstermek yeter.

**Supremum.** $h(x) > c$ ancak ve ancak $c$ sayısı $\{f_n(x)\}$ in bir üst sınırı değilse, yani bir $n$ için $f_n(x) > c$ ise sağlanır. Dolayısıyla $$\{x \in E : h(x) > c\} = \bigcup_{n=1}^\infty \{x \in E : f_n(x) > c\}.$$

**İnfimum.** Aynı biçimde $g(x) < c$ ancak ve ancak bir $n$ için $f_n(x) < c$ ise sağlanır: $$\{x \in E : g(x) < c\} = \bigcup_{n=1}^\infty \{x \in E : f_n(x) < c\}.$$

Sağ taraflar ölçülebilir kümelerin sayılabilir birleşimidir ve [Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri) gereği ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 8.10 (Genel Durumun Pozitif Durumdan Elde Edilmesi)** $f \colon E \to \overline{\mathbb{R}}$ ölçülebilir olsun; $E_+ = \{x \in E : f(x) \ge 0\}$ ve $E_- = \{x \in E : f(x) \le 0\}$ diyelim. $f$ nin $E_+$ ve $E_-$ ye kısıtlamalarını kullanarak, basit yaklaşım teoreminin genel hâlini negatif olmayan fonksiyonlar için olan hâlinden türetin.

Çözüm

**Adım 1: İki pozitif problem.** $E_+ = \{f \ge 0\}$ ve $E_- = \{f \le 0\}$ ölçülebilirdir ([Teorem 7.1](olculebilir-fonksiyonlar.md#thm-of-denk-kosullar)) ve $E_+ \cup E_- = E$ dir. Kısıtlama ile parçalara ayırma önermesine göre $f|_{E_+}$ ve $f|_{E_-}$ ölçülebilirdir. $-f|_{E_-}$ de ölçülebilirdir, çünkü her $c$ için $$\{x \in E_- : -f(x) < c\} = \{x \in E_- : f(x) > -c\}$$ ölçülebilirdir. Böylece $f|_{E_+}$ ve $-f|_{E_-}$ negatif olmayan ölçülebilir fonksiyonlardır. Basit yaklaşım teoreminin ([Teorem 8.2](#thm-nl-basit-yaklasim)) negatif olmayan hâline göre $$0 \le \theta_n \le f \ (E_+ \text{ üzerinde}), \qquad 0 \le \eta_n \le -f \ (E_- \text{ üzerinde})$$ olan, sırasıyla $f$ ye ve $-f$ ye noktasal yakınsayan sonlu destekli basit $\theta_n \colon E_+ \to \mathbb{R}$ ve $\eta_n \colon E_- \to \mathbb{R}$ fonksiyonları vardır.

**Adım 2: Yapıştırma.** $x \in E_+$ ise $\varphi_n(x) = \theta_n(x)$, $x \in E_-$ ise $\varphi_n(x) = -\eta_n(x)$ olsun. İki küme $\{f = 0\}$ üzerinde kesişir; orada $0 \le \theta_n \le f = 0$ ve $0 \le \eta_n \le -f = 0$ olduğundan iki tanım da $0$ verir ve $\varphi_n$ iyi tanımlıdır.

**Adım 3: Basitlik ve sonlu destek.** $\varphi_n$ sonlu sayıda değer alır. Her $c$ için $$\{x \in E : \varphi_n(x) > c\} = \{x \in E_+ : \theta_n(x) > c\} \cup \{x \in E_- : -\eta_n(x) > c\}$$ ölçülebilir iki kümenin birleşimidir; yani $\varphi_n$ basittir. $\varphi_n \ne 0$ olan küme, $\theta_n$ ve $\eta_n$ nin sonlu ölçülü destek kümelerinin birleşiminde kalır; $\varphi_n$ sonlu desteklidir.

**Adım 4: Yaklaşım koşulları.** $E_+$ üzerinde $|\varphi_n| = \theta_n \le f = |f|$ ve $\varphi_n = \theta_n \to f$; $E_-$ üzerinde $|\varphi_n| = \eta_n \le -f = |f|$ ve $\varphi_n = -\eta_n \to f$. Böylece $\{\varphi_n\}$, $E$ üzerinde $f$ ye noktasal yakınsar ve $|\varphi_n| \le |f|$ sağlar.

$\blacksquare$

**Alıştırma 8.11 (Artan Fonksiyonun Ölçülebilirliği)** $f \colon [a, b] \to \mathbb{R}$ artan olsun. Önce her $n$ için $x \mapsto f(x) + x/n$ kesin artan fonksiyonunun ölçülebilir olduğunu gösterip ardından noktasal limit alarak $f$ nin ölçülebilir olduğunu kanıtlayın.

Çözüm

**Adım 1: Kesin artanlık.** $g_n(x) = f(x) + x/n$ olsun. $x < y$ ise $f(x) \le f(y)$ ve $x/n < y/n$ olduğundan $g_n(x) < g_n(y)$ dir.

**Adım 2: $g_n$ ölçülebilir.** $c \in \mathbb{R}$ ve $S = \{x \in [a, b] : g_n(x) < c\}$ olsun. $x \in S$ ve $a \le x' < x$ ise $g_n(x') < g_n(x) < c$, yani $x' \in S$ dir. Demek ki $S$ boş değilse $a$ yı içeren ve sola doğru “delik” içermeyen bir kümedir: $s = \sup S$ için $S = [a, s)$ ya da $S = [a, s]$ dir. Her durumda $S$ bir aralıktır (ya da boştur) ve aralıklar ölçülebilirdir ([Teorem 2.3](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-aralik-olculebilir)). Ölçülebilirliğin denk koşullarından ([Teorem 7.1](olculebilir-fonksiyonlar.md#thm-of-denk-kosullar)) $g_n$ ölçülebilirdir.

**Adım 3: Limit.** Her $x \in [a, b]$ için $|x/n| \le \max\{|a|, |b|\}/n \to 0$ olduğundan $g_n(x) \to f(x)$ dir. Ölçülebilir fonksiyonların noktasal limiti ölçülebilir olduğundan ([Teorem 8.1](#thm-nl-noktasal-limit)) $f$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

Noktasal yakınsaklık ölçülebilirliği korur, ama çoğu zaman düzgün yakınsaklığın sağladığı kontrolü vermez. Sıradaki bölüm [Littlewood’un Üç İlkesi, Egoroff ve Lusin Teoremleri](./littlewood-egoroff-ve-lusin-teoremleri.md), sonlu ölçülü kümelerde noktasal yakınsaklığın küçük bir küme dışında düzgün olduğunu gösteriyor.
