---
title: "İç ve Dış Yaklaşım"
url: https://acik-matematik.com/dersler/reel-analiz/ic-ve-dis-yaklasim
course: "Reel Analiz"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 99a6d35a0b96bf126ebbc7cab991897a3bae6535
---
# 3  İç ve Dış Yaklaşım

Ölçülebilirlik tanımı soyuttur: Carathéodory koşulu bir kümeyi bütün test kümeleriyle sınar. Bu bölümde aynı kavramın somut bir yüzünü göreceğiz: ölçülebilir bir küme, içeriden kapalı, dışarıdan açık bir kümeyle, aradaki fark ölçüce istenildiği kadar küçük olacak biçimde sıkıştırılabilir.

Bundan ölçülebilir kümelerin tam tarifi çıkar: her biri bir $G_\delta$ kümesinden sıfır ölçülü bir küme atılarak elde edilir. Son olarak sonlu ölçülü bir kümenin, sonlu sayıda ayrık açık aralığın birleşimine “neredeyse” eşit olduğunu göreceğiz.

## 3.1 Açık ve kapalı kümelerle yaklaşım

Bu bölümde Lebesgue ölçüsünü, yani dış ölçünün $\mathcal{M}$ üzerine kısıtlanışını ([Tanım 2.8](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#def-sig-lebesgue-olcusu)) kullanıyoruz: ölçülebilir $E$ için $m(E) = m^*(E)$. Sık başvuracağımız iki araç şunlardır: ölçülebilir kümelerin sonlu ayrık birleşiminde ölçünün toplamsal olması ve bundan çıkan **çıkarma özelliği**: $A \subseteq B$ ölçülebilir ve $m(A) < \infty$ ise $m(B \setminus A) = m(B) - m(A)$.

**Teorem 3.1 (Lebesgue Ölçüsünün Düzenliliği)** $E$ ölçülebilir ve $\varepsilon > 0$ olsun. O zaman $$F \subseteq E \subseteq \mathcal{O}, \qquad m(\mathcal{O} \setminus E) < \varepsilon, \qquad m(E \setminus F) < \varepsilon$$ olacak biçimde bir kapalı $F$ kümesi ve bir açık $\mathcal{O}$ kümesi vardır.

Ölçülebilir *E* kümesi, içindeki kapalı *F* ile dışındaki açık *𝒪* arasında sıkıştırılır (alt satırlar üç kümeyi ayrı ayrı gösterir). Üstteki şeritte *F*'nin iki yanındaki ince parçalar *E* ∖ *F*, en dıştakiler *𝒪* ∖ *E* kümesidir; teorem, ikisinin de ölçüsünün *ε*'dan küçük seçilebileceğini söyler.

İspat

Önce açık dış yaklaşımı, sonra tümleyene geçerek kapalı iç yaklaşımı kuracağız.

**Adım 1: $m(E) < \infty$ iken dış yaklaşım.** Dış ölçünün tanımına ([Tanım 1.5](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#def-dol-dis-olcu)) göre $E$’yi örten ve $$\sum_{k=1}^{\infty} \ell(I_k) < m(E) + \varepsilon$$ olan açık, sınırlı aralıklardan oluşan bir $\{I_k\}_{k=1}^{\infty}$ topluluğu vardır. $\mathcal{O} = \bigcup_{k=1}^{\infty} I_k$ açıktır, $E$’yi içerir ve sayılabilir alt toplamsallıktan ([Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik)) $m(\mathcal{O}) \le \sum_k \ell(I_k) < m(E) + \varepsilon$ olur. $m(E) < \infty$ olduğundan çıkarma özelliği $$m(\mathcal{O} \setminus E) = m(\mathcal{O}) - m(E) < \varepsilon$$ verir.

**Adım 2: $m(E) = \infty$ iken dış yaklaşım.** Her $k$ için $E_k = E \cap [-k, k]$ ölçülebilirdir ve $m(E_k) \le 2k < \infty$. Adım 1’e göre $E_k \subseteq \mathcal{O}_k$ ve $m(\mathcal{O}_k \setminus E_k) < \varepsilon / 2^k$ olan açık bir $\mathcal{O}_k$ vardır. $\mathcal{O} = \bigcup_{k=1}^{\infty} \mathcal{O}_k$ açıktır ve $E = \bigcup_k E_k \subseteq \mathcal{O}$.

$x \in \mathcal{O} \setminus E$ ise $x$ bir $\mathcal{O}_k$’ye aittir ve $E_k \subseteq E$ olduğundan $x \notin E_k$; yani $\mathcal{O} \setminus E \subseteq \bigcup_k (\mathcal{O}_k \setminus E_k)$. Sayılabilir alt toplamsallıktan $$m(\mathcal{O} \setminus E) \le \sum_{k=1}^{\infty} m(\mathcal{O}_k \setminus E_k) < \sum_{k=1}^{\infty} \frac{\varepsilon}{2^k} = \varepsilon .$$

**Adım 3: Kapalı iç yaklaşım.** $\mathbb{R} \setminus E$ de ölçülebilirdir. Adım 1–2’ye göre $$\mathbb{R} \setminus E \subseteq \mathcal{U}, \qquad m\big(\mathcal{U} \setminus (\mathbb{R} \setminus E)\big) < \varepsilon$$ olan açık bir $\mathcal{U}$ vardır. $F = \mathbb{R} \setminus \mathcal{U}$ kapalıdır ve $F \subseteq E$. Ayrıca $$E \setminus F = E \cap \mathcal{U} = \mathcal{U} \setminus (\mathbb{R} \setminus E),$$ dolayısıyla $m(E \setminus F) < \varepsilon$.

$\blacksquare$

Yani ölçülebilir bir kümenin sınırı ne kadar karmaşık olursa olsun, içine bir kapalı, dışına bir açık küme yerleştirip aradaki “boşlukları” ölçüce $\varepsilon$’dan küçük tutabiliriz.

**Örnek 3.1 (İrrasyonellerden Oluşan Kapalı Küme)** $E = [0,1] \setminus \mathbb{Q}$ için $m(E) = 1$’dir. Verilen $\varepsilon > 0$ için yalnız irrasyonel sayılardan oluşan ve $m(F) > 1 - \varepsilon$ olan kapalı bir $F \subseteq E$ bulun.

Çözüm

Önce $m(E) = 1$ olduğunu görelim. $[0,1] \cap \mathbb{Q}$ sayılabilir olduğundan dış ölçüsü sıfırdır, dolayısıyla ölçülebilirdir; çıkarma özelliğiyle ([Önerme 2.5](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#prp-sig-cikarma)) $$m(E) = m([0,1]) - m([0,1] \cap \mathbb{Q}) = 1.$$

$[0,1] \cap \mathbb{Q} = \{q_1, q_2, \dots\}$ bir sıralama olsun. Her $n$ için $$J_n = \Big(q_n - \frac{\varepsilon}{2^{n+2}},\ q_n + \frac{\varepsilon}{2^{n+2}}\Big), \qquad \ell(J_n) = \frac{\varepsilon}{2^{n+1}}$$ alalım ve $\mathcal{O} = \bigcup_n J_n$ diyelim. $\mathcal{O}$ açıktır ve $[0,1]$’deki bütün rasyonelleri içerir. Alt toplamsallıktan $$m(\mathcal{O}) \le \sum_{n=1}^{\infty} \frac{\varepsilon}{2^{n+1}} = \frac{\varepsilon}{2} .$$ $F = [0,1] \setminus \mathcal{O} = [0,1] \cap (\mathbb{R} \setminus \mathcal{O})$ iki kapalı kümenin kesişimi olarak kapalıdır ve hiçbir rasyonel içermez; yani $F \subseteq E$. $[0,1] \subseteq F \cup \mathcal{O}$ olduğundan $$1 \le m(F) + m(\mathcal{O}) \le m(F) + \frac{\varepsilon}{2},$$ dolayısıyla $m(F) \ge 1 - \varepsilon/2 > 1 - \varepsilon$. Rasyoneller $[0,1]$’de yoğun olduğu hâlde, onlardan kaçan kapalı bir kümenin ölçüsü $1$’e istenildiği kadar yakın olabilir.

$\blacksquare$

## 3.2 $G_\delta$ ve $F_\sigma$ kümeleriyle yaklaşım

[Teorem 3.1](#thm-yak-ic-dis-yaklasim)’daki $\varepsilon$’u $1/n$ alıp sayılabilir kesişim ve birleşime geçersek yaklaşım tam hâle gelir: aradaki fark sıfır ölçülü olur. Burada $G_\delta$ ve $F_\sigma$ kümeleri [Tanım 2.6](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#def-sig-f-sigma-g-delta)’daki anlamdadır.

**Sonuç 3.1 (G-delta ve F-sigma ile Sıkıştırma)** $E$ ölçülebilir ise $$F \subseteq E \subseteq G, \qquad m(G \setminus E) = 0, \qquad m(E \setminus F) = 0$$ olacak biçimde bir $G_\delta$ kümesi $G$ ve bir $F_\sigma$ kümesi $F$ vardır.

İspat

Her $n$ için [Teorem 3.1](#thm-yak-ic-dis-yaklasim)’a göre $$F_n \subseteq E \subseteq \mathcal{O}_n, \qquad m(\mathcal{O}_n \setminus E) < \tfrac{1}{n}, \qquad m(E \setminus F_n) < \tfrac{1}{n}$$ olan bir kapalı $F_n$ ve bir açık $\mathcal{O}_n$ vardır. $G = \bigcap_{n=1}^{\infty} \mathcal{O}_n$ bir $G_\delta$, $F = \bigcup_{n=1}^{\infty} F_n$ bir $F_\sigma$ kümesidir ve $F \subseteq E \subseteq G$.

Her $n$ için $G \setminus E \subseteq \mathcal{O}_n \setminus E$ ve $E \setminus F \subseteq E \setminus F_n$ olduğundan monotonluk $$m(G \setminus E) < \tfrac{1}{n}, \qquad m(E \setminus F) < \tfrac{1}{n}$$ verir. $n$ keyfi olduğundan iki ölçü de sıfırdır.

$\blacksquare$

Bu sonuç, ölçülebilirliğin sık kullanacağımız temel tarifini verir.

**Sonuç 3.2 (Ölçülebilirliğin Karakterizasyonu)** $E \subseteq \mathbb{R}$ kümesi ancak ve ancak bir $G_\delta$ kümesinden sıfır ölçülü bir küme çıkarılarak elde edilebiliyorsa ölçülebilirdir: $E = G \setminus N$, $G$ bir $G_\delta$ kümesi, $m^*(N) = 0$.

İspat

**($\Rightarrow$)** $E$ ölçülebilir olsun. [Sonuç 3.1](#cor-yak-g-delta-f-sigma)’daki $G$ için $N = G \setminus E$ dersek $m(N) = 0$ ve $E \subseteq G$ olduğundan $E = G \setminus N$.

**($\Leftarrow$)** $E = G \setminus N$ olsun. $G_\delta$ kümesi $G$ bir Borel kümesidir, dolayısıyla ölçülebilirdir ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)); $N$ ise dış ölçüsü sıfır olduğundan ölçülebilirdir ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)). $\mathcal{M}$ bir σ-cebiri olduğundan $E = G \cap (\mathbb{R} \setminus N)$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

Yani ölçülebilir kümeler, Borel kümelerinden yalnız sıfır ölçülü bir “tozla” ayrılır. Aynı akıl yürütme $F_\sigma$ tarafında da çalışır: $E$ ölçülebilirdir ancak ve ancak bir $F_\sigma$ kümesiyle sıfır ölçülü bir kümenin birleşimidir.

Bu tarif $\mathcal{M}$’nin yapısını da tam olarak belirler: $\mathcal{M}$, Borel kümelerine sıfır ölçülü kümeleri ekleyip σ-cebiri işlemleriyle kapatınca ortaya çıkan topluluktur.

**Teorem 3.2 (Ölçülebilir Kümeler En Küçük σ-Cebiridir)** $\mathcal{M}$, Borel σ-cebiri $\mathcal{B}$’yi ve dış ölçüsü sıfır olan bütün kümeleri içeren en küçük σ-cebiridir.

İspat

$\mathcal{S}$, Borel kümeleriyle dış ölçüsü sıfır olan kümelerin oluşturduğu topluluk; $\mathcal{A}$ da $\mathcal{S}$’yi içeren en küçük σ-cebiri, yani $\mathcal{S}$’yi içeren bütün σ-cebirlerinin kesişimi olsun.

**$\mathcal{A} \subseteq \mathcal{M}$.** $\mathcal{M}$ bir σ-cebiridir, Borel kümelerini içerir ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)) ve sıfır dış ölçülü kümeleri içerir ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)). Yani $\mathcal{M}$, $\mathcal{S}$’yi içeren σ-cebirlerinden biridir ve $\mathcal{A}$’nın minimalliğinden $\mathcal{A} \subseteq \mathcal{M}$.

**$\mathcal{M} \subseteq \mathcal{A}$.** $E \in \mathcal{M}$ olsun. [Sonuç 3.2](#cor-yak-olculebilirlik-karakterizasyonu)’na göre $E = G \setminus N$ yazılır; burada $G$ bir $G_\delta$ kümesi, $m^*(N) = 0$. $G$ bir Borel kümesi olduğundan $G \in \mathcal{S} \subseteq \mathcal{A}$; $N \in \mathcal{S} \subseteq \mathcal{A}$. $\mathcal{A}$ tümleyen ve kesişim altında kapalı olduğundan $E = G \cap (\mathbb{R} \setminus N) \in \mathcal{A}$.

İki kapsamadan $\mathcal{M} = \mathcal{A}$.

$\blacksquare$

## 3.3 Sonlu sayıda aralıkla yaklaşım

Sonlu ölçülü bir küme sınırsız olabilir, sayılamaz çoklukta parçadan oluşabilir; yine de ölçü gözüyle bakınca, sonlu sayıda ayrık açık aralığın birleşiminden pek farklı değildir. Farkı ölçmek için şu kavram uygundur.

**Tanım 3.1 (Simetrik Fark)** $A$ ve $B$ kümelerinin **simetrik farkı** $$A \,\triangle\, B = (A \setminus B) \cup (B \setminus A)$$ kümesidir.

Yani $A \,\triangle\, B$, iki kümeden tam olarak birine ait olan noktalardır. $A$, $B$ ölçülebilir ve sonlu ölçülü ise $A \cup B$, ayrık $A \cap B$ ve $A \,\triangle\, B$ kümelerine ayrıldığından $$m(A \,\triangle\, B) = m(A \setminus B) + m(B \setminus A) = m(A \cup B) - m(A \cap B) .$$

İspatta, bir önceki bölümde gösterilen şu olguyu kullanacağız: boş olmayan her açık küme, sayılabilir sayıda ayrık açık aralığın birleşimidir (bkz. [σ-Cebiri ve Borel Kümeleri](./sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md)).

**Teorem 3.3 (Sonlu Sayıda Aralıkla Yaklaşım)** $m(E) < \infty$ ve $\varepsilon > 0$ olsun. O zaman açık, sınırlı ve ayrık aralıklardan oluşan sonlu bir $\{I_k\}_{k=1}^{n}$ topluluğu vardır ki $\mathcal{U} = \bigcup_{k=1}^{n} I_k$ için $$m(E \,\triangle\, \mathcal{U}) = m(\mathcal{U} \setminus E) + m(E \setminus \mathcal{U}) < \varepsilon$$ olur.

Düzensiz parçalardan oluşan *E* ve iki ayrık açık aralığın birleşimi *𝒰*. Alt satırda simetrik farkın iki parçası görülür: *𝒰* ∖ *E* (yeşil) aralıkların içinde kalan küçük boşluklar, *E* ∖ *𝒰* (mavi) aralıkların dışında kalan küçük parçalardır. Teorem, bu farkın ölçüsünün istenildiği kadar küçük yapılabileceğini söyler.

İspat

**Adım 1: Açık zarf.** [Teorem 3.1](#thm-yak-ic-dis-yaklasim)’a göre $E \subseteq \mathcal{O}$ ve $$m(\mathcal{O} \setminus E) < \frac{\varepsilon}{2} \tag{1}$$ olan açık bir $\mathcal{O}$ vardır. Sonlu toplamsallıktan $m(\mathcal{O}) = m(E) + m(\mathcal{O} \setminus E) < \infty$. $E = \varnothing$ ise $n = 1$ ve $\ell(I_1) < \varepsilon$ olan herhangi bir açık, sınırlı $I_1$ aralığı yeter, çünkü $m(\mathcal{U} \,\triangle\, E) = \ell(I_1) < \varepsilon$ olur; bu yüzden $\mathcal{O} \ne \varnothing$ varsayabiliriz.

**Adım 2: Aralıklara ayırma.** $\mathcal{O}$, ayrık açık aralıklardan oluşan sayılabilir bir $\{I_k\}$ topluluğunun birleşimidir. Her $k$ için $\ell(I_k) = m(I_k) \le m(\mathcal{O}) < \infty$, yani aralıklar sınırlıdır. Bu uzunlukların toplamı $m(\mathcal{O})$’dur:

- Alt toplamsallıktan $m(\mathcal{O}) \le \sum_k \ell(I_k)$.
- Her $n$ için ilk $n$ aralığın birleşimi $\mathcal{O}$’nun içindedir ve sonlu toplamsallıktan $$\sum_{k=1}^{n} \ell(I_k) = m\Big(\bigcup_{k=1}^{n} I_k\Big) \le m(\mathcal{O});$$ $n \to \infty$ ile $\sum_k \ell(I_k) \le m(\mathcal{O})$.

Topluluk sonluysa $\mathcal{U} = \mathcal{O}$ alınır ve (1)’den iş biter. Sonsuzsa $\sum_k \ell(I_k) < \infty$ olduğundan kuyruk sıfıra gider; öyle bir $n$ seçelim ki $$\sum_{k=n+1}^{\infty} \ell(I_k) < \frac{\varepsilon}{2} .$$

**Adım 3: Tahmin.** $\mathcal{U} = \bigcup_{k=1}^{n} I_k$ olsun. $\mathcal{U} \subseteq \mathcal{O}$ olduğundan $\mathcal{U} \setminus E \subseteq \mathcal{O} \setminus E$ ve (1)’den $m(\mathcal{U} \setminus E) < \varepsilon/2$. Öte yandan $E \subseteq \mathcal{O}$ olduğundan $$E \setminus \mathcal{U} \subseteq \mathcal{O} \setminus \mathcal{U} = \bigcup_{k=n+1}^{\infty} I_k ,$$ ve alt toplamsallıktan $$m(E \setminus \mathcal{U}) \le \sum_{k=n+1}^{\infty} \ell(I_k) < \frac{\varepsilon}{2} .$$ Toplarsak $m(\mathcal{U} \setminus E) + m(E \setminus \mathcal{U}) < \varepsilon$.

$\blacksquare$

Yani sonlu ölçülü bir küme, ölçü gözüyle, sonlu sayıda aralıktan oluşan “basit” bir kümeden $\varepsilon$ kadar farklıdır. Littlewood’un ilk ilkesi olarak bilinen bu olgu, ölçülebilir fonksiyonları basamak fonksiyonlarıyla yaklaşırken yeniden karşımıza çıkacak.

**Örnek 3.2 (Sınırsız Bir Kümenin Aralıklarla Yaklaşımı)** $E = \bigcup_{n=1}^{\infty} \big(n,\, n + 2^{-n}\big)$ olsun. $m(E) = 1$ olduğunu gösterin ve $\varepsilon = 0{,}01$ için [Teorem 3.3](#thm-yak-aralik-yaklasimi)’ndaki $\mathcal{U}$’yu açıkça bulun.

Çözüm

**Ölçü.** Aralıklar ayrıktır, çünkü $(n, n + 2^{-n}) \subseteq (n, n+1)$. Alt toplamsallıktan $m(E) \le \sum_{n=1}^{\infty} 2^{-n} = 1$. Her $N$ için sonlu toplamsallık ve monotonluktan $$m(E) \ge \sum_{n=1}^{N} 2^{-n} = 1 - 2^{-N},$$ ve $N \to \infty$ ile $m(E) \ge 1$. Demek ki $m(E) = 1$; $E$ sınırsız olduğu hâlde ölçüsü sonludur.

**Yaklaşım.** $\mathcal{U}_N = \bigcup_{n=1}^{N} (n, n + 2^{-n})$ alalım. $\mathcal{U}_N \subseteq E$ olduğundan $\mathcal{U}_N \setminus E = \varnothing$, ve $$m(E \setminus \mathcal{U}_N) \le \sum_{n=N+1}^{\infty} 2^{-n} = 2^{-N} .$$ $2^{-N} < 0{,}01$ koşulu $N \ge 7$ demektir ($2^{-7} = 0{,}0078125$). Dolayısıyla ilk yedi aralığın birleşimi $\mathcal{U}_7$ için $m(E \,\triangle\, \mathcal{U}_7) < 0{,}01$.

$\blacksquare$

## 3.4 Alıştırmalar

**Alıştırma 3.1 (Kapalı ve Açık Kümeyle Sıkıştırma)** $E \subseteq \mathbb{R}$ olsun. Her $\varepsilon > 0$ için $F \subseteq E \subseteq \mathcal{O}$ ve $m^*(\mathcal{O} \setminus F) < \varepsilon$ olan bir kapalı $F$ ve bir açık $\mathcal{O}$ varsa $E$’nin ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1: $G_\delta$ zarfı.** Her $n$ için varsayımdan $F_n \subseteq E \subseteq \mathcal{O}_n$ ve $m^*(\mathcal{O}_n \setminus F_n) < 1/n$ olan kapalı $F_n$ ve açık $\mathcal{O}_n$ seçelim. $G = \bigcap_{n=1}^{\infty} \mathcal{O}_n$ bir $G_\delta$ kümesidir ve $E \subseteq G$.

**Adım 2: Fark sıfır ölçülü.** Her $n$ için $G \subseteq \mathcal{O}_n$ ve $F_n \subseteq E$ olduğundan $$G \setminus E \subseteq \mathcal{O}_n \setminus E \subseteq \mathcal{O}_n \setminus F_n .$$ Dış ölçünün monotonluğundan $m^*(G \setminus E) < 1/n$; $n$ keyfi olduğundan $m^*(G \setminus E) = 0$.

**Adım 3: Sonuç.** $N = G \setminus E$ dersek $E \subseteq G$ olduğundan $E = G \setminus N$. $G$ bir $G_\delta$ kümesi, $m^*(N) = 0$ olduğundan [Sonuç 3.2](#cor-yak-olculebilirlik-karakterizasyonu)’na göre $E$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 3.2 (Dış Ölçüyü Koruyan Zarf)** $m^*(E) < \infty$ olsun. $E \subseteq G$ ve $m(G) = m^*(E)$ olan bir $G_\delta$ kümesi $G$ bulunduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1: Açık zarflar.** Sabit bir $n$ için dış ölçünün tanımından ([Tanım 1.5](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#def-dol-dis-olcu)) $E$’yi örten ve $\sum_k \ell(I_k) < m^*(E) + 1/n$ olan açık, sınırlı aralıklar $\{I_k\}$ vardır. $\mathcal{O}_n = \bigcup_k I_k$ açıktır, $E$’yi içerir ve alt toplamsallıktan ([Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik)) $$m(\mathcal{O}_n) \le \sum_{k} \ell(I_k) < m^*(E) + \frac{1}{n} .$$

**Adım 2: Kesişim.** $G = \bigcap_{n=1}^{\infty} \mathcal{O}_n$ bir $G_\delta$ kümesidir, dolayısıyla ölçülebilirdir, ve $E \subseteq G$. Her $n$ için $E \subseteq G \subseteq \mathcal{O}_n$ ve monotonluktan $$m^*(E) \le m(G) \le m(\mathcal{O}_n) < m^*(E) + \frac{1}{n} .$$ $n \to \infty$ ile $m(G) = m^*(E)$.

$\blacksquare$

**Alıştırma 3.3 (Zarf ile Ölçülebilirlik)** $m^*(E) < \infty$ olsun. $E$’nin ancak ve ancak $E \subseteq G$ ve $m^*(G \setminus E) = 0$ olan bir $G_\delta$ kümesi $G$ varsa ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

**($\Rightarrow$)** $E$ ölçülebilir ise [Sonuç 3.1](#cor-yak-g-delta-f-sigma), $E \subseteq G$ ve $m(G \setminus E) = 0$ olan bir $G_\delta$ kümesi $G$ verir.

**($\Leftarrow$)** Böyle bir $G$ olsun ve $N = G \setminus E$ diyelim. $m^*(N) = 0$ olduğundan $N$ ölçülebilirdir ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)). $G$ bir Borel kümesidir, dolayısıyla ölçülebilirdir ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)). $E \subseteq G$ olduğundan $$E = G \setminus N = G \cap (\mathbb{R} \setminus N),$$ ve ölçülebilir kümeler bir σ-cebiri oluşturduğundan $E$ ölçülebilirdir.

İki yönde de $m^*(E) < \infty$ varsayımı kullanılmadı; karakterizasyon her $E \subseteq \mathbb{R}$ için geçerlidir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 3.4 (Ölçülemez Kümenin Açık Üst Kümesi)** $m^*(E) < \infty$ olsun ve $E$ ölçülebilir olmasın. $E$’yi içeren, dış ölçüsü sonlu ve $$m^*(\mathcal{O} \setminus E) > m^*(\mathcal{O}) - m^*(E)$$ olan açık bir $\mathcal{O}$ kümesi bulunduğunu gösterin.

Çözüm

**Ön not.** Her $\mathcal{O} \supseteq E$ için $\mathcal{O} \subseteq E \cup (\mathcal{O} \setminus E)$ olduğundan alt toplamsallık $m^*(\mathcal{O}) \le m^*(E) + m^*(\mathcal{O} \setminus E)$ verir; yani $m^*(\mathcal{O} \setminus E) \ge m^*(\mathcal{O}) - m^*(E)$ her zaman doğrudur. İstenen, bu eşitsizliğin bir $\mathcal{O}$ için kesin olmasıdır.

**Adım 1: Olmayana ergi.** Tersine, $E$’yi içeren ve dış ölçüsü sonlu her açık $\mathcal{O}$ için $$m^*(\mathcal{O} \setminus E) \le m^*(\mathcal{O}) - m^*(E) \tag{1}$$ olduğunu varsayalım.

**Adım 2: Küçük farklar.** Her $n$ için dış ölçünün tanımından ([Alıştırma 3.2](#exr-yak-g-delta-zarf)’daki gibi) $E \subseteq \mathcal{O}_n$ ve $m(\mathcal{O}_n) < m^*(E) + 1/n$ olan açık bir $\mathcal{O}_n$ vardır; dış ölçüsü sonludur. (1)’den $$m^*(\mathcal{O}_n \setminus E) \le m(\mathcal{O}_n) - m^*(E) < \frac{1}{n} .$$

**Adım 3: Çelişki.** $G = \bigcap_n \mathcal{O}_n$ bir $G_\delta$ kümesidir, $E \subseteq G$ ve her $n$ için $G \setminus E \subseteq \mathcal{O}_n \setminus E$ olduğundan $m^*(G \setminus E) < 1/n$, yani $m^*(G \setminus E) = 0$. [Alıştırma 3.3](#exr-yak-g-delta-karakterizasyon)’a göre $E$ ölçülebilir olur; bu varsayımla çelişir. Demek ki (1)’i sağlamayan, yani istenen kesin eşitsizliği sağlayan bir $\mathcal{O}$ vardır.

$\blacksquare$

**Alıştırma 3.5 (Lebesgue’in Ölçülebilirlik Tanımı)** $m^*(E) < \infty$ olsun. $E$’nin ancak ve ancak her açık, sınırlı $(a, b)$ aralığı için $$b - a = m^*\big((a,b) \cap E\big) + m^*\big((a,b) \setminus E\big)$$ oluyorsa ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

**($\Rightarrow$)** $E$ ölçülebilir olsun. Carathéodory koşulunu ([Tanım 1.6](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#def-dol-olculebilir)) $A = (a,b)$ test kümesine uygularsak $$m^*\big((a,b)\big) = m^*\big((a,b) \cap E\big) + m^*\big((a,b) \setminus E\big)$$ olur. Aralığın dış ölçüsü uzunluğu olduğundan ([Teorem 1.1](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-aralik-dis-olcusu)) sol taraf $b - a$’dır.

**($\Leftarrow$)** Koşul sağlansın ve $\varepsilon > 0$ verilsin.

**Adım 1: Uzunluk toplamı küçük bir açık zarf.** Dış ölçünün tanımından $E$’yi örten ve $\sum_j \ell(J_j) < m^*(E) + \varepsilon$ olan açık, sınırlı $\{J_j\}$ aralıkları vardır. $\mathcal{O} = \bigcup_j J_j$ açıktır ve sayılabilir sayıda ayrık açık $\{I_k\}$ aralığının birleşimidir. Her $J_j$ bağlantılı olduğundan tam olarak bir $I_k$’nin içinde kalır. Ayrıca her $I_k$, içinde kalan $J_j$’lerin birleşimidir: $x \in I_k$ ise $x$ bir $J_j$’ye aittir; bu $J_j$ bir $I_{k'}$ içinde kaldığından $x \in I_k \cap I_{k'}$ olur ve ayrıklık $k' = k$ verir, yani $J_j \subseteq I_k$. Alt toplamsallıktan ([Teorem 1.1](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-aralik-dis-olcusu) ile birlikte) $$\ell(I_k) = m^*(I_k) \le \sum_{J_j \subseteq I_k} \ell(J_j),$$ ve $k$ üzerinden toplarsak (her $J_j$ tek bir toplamda sayılır) $$\sum_k \ell(I_k) \le \sum_j \ell(J_j) < m^*(E) + \varepsilon . \tag{1}$$ Özellikle her $I_k$ sınırlı bir açık aralıktır.

**Adım 2: Koşulu parçalara uygulama.** Her $I_k$ için varsayımdan $$m^*(I_k \setminus E) = \ell(I_k) - m^*(I_k \cap E) .$$ $\mathcal{O} \setminus E = \bigcup_k (I_k \setminus E)$ ve $E = \bigcup_k (I_k \cap E)$ olduğundan alt toplamsallık $$m^*(\mathcal{O} \setminus E) \le \sum_k m^*(I_k \setminus E), \qquad m^*(E) \le \sum_k m^*(I_k \cap E)$$ verir. (1)’den $\sum_k \ell(I_k)$ sonlu olduğundan toplamlar terim terim ayrılabilir: $$m^*(\mathcal{O} \setminus E) \le \sum_k \ell(I_k) - \sum_k m^*(I_k \cap E) \le \sum_k \ell(I_k) - m^*(E) < \varepsilon .$$

**Adım 3: Ölçülebilirlik.** $\varepsilon = 1/n$ için elde edilen açık kümeye $\mathcal{O}_n$ diyelim: $E \subseteq \mathcal{O}_n$, $m^*(\mathcal{O}_n \setminus E) < 1/n$. $G = \bigcap_n \mathcal{O}_n$ bir $G_\delta$ kümesidir, $E \subseteq G$ ve her $n$ için $m^*(G \setminus E) \le m^*(\mathcal{O}_n \setminus E) < 1/n$; yani $m^*(G \setminus E) = 0$. [Alıştırma 3.3](#exr-yak-g-delta-karakterizasyon)’a göre $E$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 3.6 (Açık Kümelerle Dış Ölçü)** Her $A \subseteq \mathbb{R}$ için $$m^{**}(A) = \inf\{\, m^*(\mathcal{O}) : \mathcal{O} \supseteq A,\ \mathcal{O} \text{ açık} \,\} \in [0, \infty]$$ olsun. $m^{**}$ küme fonksiyonunun dış ölçü $m^*$ ile ilişkisini belirleyin.

Çözüm

Her $A$ için $m^{**}(A) = m^*(A)$ olduğunu, yani iki küme fonksiyonunun aynı olduğunu gösterelim.

**$m^*(A) \le m^{**}(A)$.** $A$’yı içeren her açık $\mathcal{O}$ için monotonluktan $m^*(A) \le m^*(\mathcal{O})$. Yani $m^*(A)$ infimumu alınan kümenin bir alt sınırıdır ve $m^*(A) \le m^{**}(A)$.

**$m^{**}(A) \le m^*(A)$.** $m^*(A) = \infty$ ise açıktır. $m^*(A) < \infty$ ve $\varepsilon > 0$ olsun. Dış ölçünün tanımından $A$’yı örten ve $\sum_k \ell(I_k) < m^*(A) + \varepsilon$ olan açık, sınırlı $\{I_k\}$ aralıkları vardır. $\mathcal{O} = \bigcup_k I_k$ açıktır, $A$’yı içerir ve alt toplamsallıktan $$m^{**}(A) \le m^*(\mathcal{O}) \le \sum_k \ell(I_k) < m^*(A) + \varepsilon .$$ $\varepsilon$ keyfi olduğundan $m^{**}(A) \le m^*(A)$.

Sonuç: $m^{**} = m^*$. Dış ölçü, açık üst kümelerin ölçüleriyle dışarıdan tam olarak yaklaşılır; bu yaklaşım yalnız ölçülebilir kümeler için değil, **her** küme için geçerlidir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 3.7 (Kapalı Kümelerle İç Ölçü)** Her $A \subseteq \mathbb{R}$ için $$m^{***}(A) = \sup\{\, m^*(F) : F \subseteq A,\ F \text{ kapalı} \,\} \in [0, \infty]$$ olsun. $m^{***}$ küme fonksiyonunun dış ölçü $m^*$ ile ilişkisini belirleyin.

Çözüm

Göstereceğimiz ilişki: her $A$ için $m^{***}(A) \le m^*(A)$; $A$ ölçülebilir ise eşitlik vardır; $m^*(A) < \infty$ ise eşitlik ancak ve ancak $A$ ölçülebilir olduğunda vardır. Dolayısıyla eşitsizlik kesin olabilir. ($\varnothing$ kapalı olduğundan supremum boş olmayan bir küme üzerinden alınır.)

**Adım 1: $m^{***} \le m^*$.** $F \subseteq A$ ise monotonluktan $m^*(F) \le m^*(A)$; supremuma geçilir.

**Adım 2: Sonlu ölçülü ölçülebilir küme.** $A$ ölçülebilir, $m(A) < \infty$ ve $\varepsilon > 0$ olsun. [Teorem 3.1](#thm-yak-ic-dis-yaklasim)’a göre $F \subseteq A$ ve $m(A \setminus F) < \varepsilon$ olan kapalı bir $F$ vardır. Çıkarma özelliğinden $$m(F) = m(A) - m(A \setminus F) > m(A) - \varepsilon.$$ Dolayısıyla $m^{***}(A) \ge m(A) - \varepsilon$ ve $\varepsilon \to 0$ ile $m^{***}(A) = m(A)$.

**Adım 3: Sonsuz ölçülü ölçülebilir küme.** $m(A) = \infty$ olsun. Tam sayılar $j$ için $A_j = A \cap [j, j+1)$ ölçülebilir, ayrık ve $A = \bigcup_j A_j$. Alt toplamsallıktan $\infty = m(A) \le \sum_{j \in \mathbb{Z}} m(A_j)$, yani bu toplam ıraksar. $k \in \mathbb{N}$ için sonlu toplamsallık ve monotonluktan $$m\big(A \cap [-k, k)\big) = \sum_{j=-k}^{k-1} m(A_j) \xrightarrow[k \to \infty]{} \infty .$$ $A \cap [-k,k)$ sonlu ölçülü ve ölçülebilir olduğundan Adım 2’ye göre içinde $m(F_k) > m\big(A \cap [-k,k)\big) - 1$ olan kapalı bir $F_k \subseteq A$ vardır. Bu yüzden $m^{***}(A) = \infty = m(A)$.

**Adım 4: Sonlu dış ölçüde eşitlik ölçülebilirlik demektir.** $m^*(A) < \infty$ ve $m^{***}(A) = m^*(A)$ olsun. Her $n$ için $m(F_n) > m^*(A) - 1/n$ olan kapalı bir $F_n \subseteq A$ seçelim ve $H = \bigcup_n F_n$ diyelim; $H$ bir $F_\sigma$ kümesidir, $H \subseteq A$ ve $m^*(A) \ge m(H) \ge m(F_n)$ olduğundan $m(H) = m^*(A)$. [Alıştırma 3.2](#exr-yak-g-delta-zarf)’a göre $A \subseteq G$ ve $m(G) = m^*(A)$ olan bir $G_\delta$ kümesi $G$ vardır. $H \subseteq G$ ve $m(H) < \infty$ olduğundan çıkarma özelliği $$m(G \setminus H) = m(G) - m(H) = 0$$ verir. $A \setminus H \subseteq G \setminus H$ olduğundan $m^*(A \setminus H) = 0$, yani $A \setminus H$ ölçülebilirdir ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)). O hâlde $A = H \cup (A \setminus H)$ ölçülebilirdir.

**Adım 5: Kesin eşitsizlik.** [Teorem 5.1](olculemez-kumeler-ve-vitali-kumesi.md#thm-vit-olculemez-alt-kume)’ye göre $[0,1]$’in ölçülemez bir alt kümesi $A$ vardır; $m^*(A) \le 1 < \infty$. Adım 4’e göre $m^{***}(A) < m^*(A)$.

Sonuç: $m^{***}$ bir “iç ölçü”dür; $m^{***} \le m^*$ ve sonlu dış ölçülü kümeler arasında eşitliğin geçtiği kümeler tam olarak ölçülebilir kümelerdir. Dış ölçü sonsuz olunca eşitlik ölçülebilirliği gerektirmez: $A$ yukarıdaki ölçülemez küme ise $A \cup [2, \infty)$ ölçülemezdir (ölçülebilir olsaydı $[0,1]$ ile kesişimi olan $A$ da ölçülebilir olurdu), ama $[2, k]$ kapalı alt kümeleri $$m^{***}\big(A \cup [2,\infty)\big) = \infty = m^*\big(A \cup [2,\infty)\big)$$ verir.

$\blacksquare$

Ölçülebilir kümeleri artık hem soyut koşuluyla hem de somut yaklaşımlarıyla tanıyoruz. Sıradaki adım, Lebesgue ölçüsünün sayılabilir ayrık birleşimlerde toplamsal olduğunu ve artan ya da azalan dizilerde sürekli davrandığını göstermek: [Toplamsallık ve Süreklilik](./toplamsallik-ve-sureklilik.md).
