---
title: "Ek Alıştırmalar"
url: https://acik-matematik.com/dersler/reel-analiz/ek-alistirmalar
course: "Reel Analiz"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: bb708de6c33ad57577892e9997a3186a20c77734
---
# 15  Ek Alıştırmalar

Bu bölümdeki alıştırmalar, ölçü ve integral kuramının temel araçlarını kısa ve somut sorular üzerinde çalıştırır. Her sorunun çözümü kendi kutusunun içindedir.

## 15.1 Dış Ölçü ve Ölçülebilir Kümeler

İlk üç soru, dış ölçünün infimum tanımını ve Carathéodory koşulunu doğrudan kullanır.

**Alıştırma 15.1 (Dış Ölçüye Yakın Toplamlı Örtü)** $A \subseteq \mathbb{R}$ ve $m^*(A) < \infty$ olsun. Her $\varepsilon > 0$ için $A \subseteq \bigcup_{k=1}^{\infty} I_k$ ve

$$\sum_{k=1}^{\infty} \ell(I_k) < m^*(A) + \varepsilon$$

olacak biçimde boş olmayan, açık ve sınırlı aralıklardan oluşan bir $\{I_k\}_{k=1}^{\infty}$ dizisinin var olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** Dış ölçünün tanımına göre ([Tanım 1.5](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#def-dol-dis-olcu))

$$m^*(A) = \inf \Big\{ \sum_{k=1}^{\infty} \ell(I_k) \Big\},$$

burada infimum, $A$’yı örten boş olmayan, açık ve sınırlı aralık dizileri $\{I_k\}$ üzerinden alınır.

**Adım 2.** Tersini varsayalım: $A$’yı örten her $\{I_k\}$ dizisi için $\sum_{k} \ell(I_k) \geq m^*(A) + \varepsilon$ olsun. O zaman $m^*(A) + \varepsilon$, infimumu alınan kümenin bir alt sınırıdır. İnfimum en büyük alt sınır olduğundan (bkz. [Analiz 1: Supremum, İnfimum ve Tamlık](../analiz-1/supremum-infimum-ve-tamlik.md))

$$m^*(A) \geq m^*(A) + \varepsilon$$

olur.

**Adım 3.** $m^*(A)$ sonlu bir reel sayı olduğundan her iki yandan çıkarılabilir ve $0 \geq \varepsilon$ elde edilir. Bu, $\varepsilon > 0$ ile çelişir. Demek ki toplamı $m^*(A) + \varepsilon$’dan küçük olan bir örtü vardır.

Yani $m^*(A)$ sonluyken $m^*(A) + \varepsilon$ sayısı infimumdan kesin olarak büyüktür ve bu yüzden alt sınır olamaz. $m^*(A) = \infty$ olsaydı bu sayı $\infty$ olur ve istenen kesin eşitsizlik sağlanamazdı; sonluluk varsayımı bu yüzden gereklidir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.2 (Aralığın Ölçülebilir Kümeyle Bölünmesi)** $E$ ölçülebilir bir küme ve $a < b$ olsun.

$$b - a = m\big((a,b) \cap E\big) + m\big((a,b) \setminus E\big)$$

olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** $E$ ölçülebilir olduğundan Carathéodory koşulu ([Tanım 1.6](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#def-dol-olculebilir)) her $A \subseteq \mathbb{R}$ test kümesi için

$$m^*(A) = m^*(A \cap E) + m^*(A \setminus E)$$

eşitliğini verir. Test kümesi olarak $A = (a,b)$ seçelim.

**Adım 2.** Bir aralığın dış ölçüsü uzunluğuna eşittir ([Teorem 1.1](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-aralik-dis-olcusu)), yani $m^*((a,b)) = b - a$. Böylece

$$b - a = m^*\big((a,b) \cap E\big) + m^*\big((a,b) \setminus E\big).$$

**Adım 3.** $(a,b)$ ve $E$ ölçülebilirdir. Ölçülebilir kümeler bir σ-cebiri oluşturduğundan ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)) $(a,b) \cap E$ ve $(a,b) \setminus E = (a,b) \cap E^c$ kümeleri de ölçülebilirdir. Ölçülebilir kümelerde $m$, $m^*$’ın kısıtlanışıdır; bu yüzden sağ taraftaki dış ölçüler $m$ ile yazılabilir ve istenen eşitlik elde edilir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.3 (Aralıktan İrrasyonelleri Çıkarmak)** $A = [1,2]$ ve $B = [1,2] \setminus \mathbb{Q}$ olsun. $m(A \setminus B)$ değerini bulun.

Çözüm

**Adım 1.** Farkı sadeleştirelim. $A \setminus B = A \cap B^c$ ve De Morgan kuralıyla $B^c = [1,2]^c \cup \mathbb{Q}$ olduğundan

$$\begin{aligned}
A \setminus B &= [1,2] \cap \big([1,2]^c \cup \mathbb{Q}\big) \\[1mm]
&= \big([1,2] \cap [1,2]^c\big) \cup \big([1,2] \cap \mathbb{Q}\big) \\[1mm]
&= [1,2] \cap \mathbb{Q}.
\end{aligned}$$

**Adım 2.** $[1,2] \cap \mathbb{Q}$, sayılabilir $\mathbb{Q}$ kümesinin bir alt kümesi olduğundan sayılabilirdir (bkz. [Analiz 1: Sayılabilir Kümeler](../analiz-1/sayilabilir-kumeler.md)). Elemanlarını $q_1, q_2, \dots$ diye sıralayalım. Verilen $\varepsilon > 0$ için

$$I_k = \Big(q_k - \frac{\varepsilon}{2^{k+1}},\ q_k + \frac{\varepsilon}{2^{k+1}}\Big)$$

aralıkları kümeyi örter ve $\sum_{k} \ell(I_k) = \sum_{k} \varepsilon/2^k = \varepsilon$ olur. Buradan $m^*([1,2] \cap \mathbb{Q}) \leq \varepsilon$ bulunur; $\varepsilon$ keyfi olduğundan dış ölçü $0$’dır.

**Adım 3.** Dış ölçüsü sıfır olan küme ölçülebilirdir ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)). Dolayısıyla

$$m(A \setminus B) = m\big([1,2] \cap \mathbb{Q}\big) = 0.$$

$\blacksquare$

Sonraki sorularda üç araç öne çıkar: dış ölçünün monotonluğu, sayılabilir alt toplamsallık ve bir kümenin ölçüsünü tümleyeni üzerinden hesaplamak.

**Alıştırma 15.4 (Dış Ölçüsü Bir Olan Küme Yoğundur)** $E \subseteq [0,1]$ ve $m^*(E) = 1$ olsun; $E$’nin ölçülebilir olması gerekmiyor. $E$’nin $[0,1]$’de yoğun olduğunu, yani $0 \le c < d \le 1$ koşulunu sağlayan her $(c,d)$ aralığında $E$’nin en az bir elemanının bulunduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** Tersini varsayalım: $0 \le c < d \le 1$ olan ve $E$’nin hiçbir elemanını içermeyen bir $(c,d)$ aralığı bulunsun. $E \subseteq [0,1]$ olduğundan $E$’nin her elemanı ya $c$’den büyük değildir ya da $d$’den küçük değildir:

$$E \subseteq [0,c] \cup [d,1].$$

**Adım 2.** $[0,c]$, $[d,1]$ ve geri kalan terimleri boş küme olan topluluk $E$’yi örter. Sayılabilir alt toplamsallık ([Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik)) ve $m^*(\varnothing) = 0$ ([Önerme 1.1](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#prp-dol-monotonluk)) ile

$$m^*(E) \le m^*([0,c]) + m^*([d,1]).$$

**Adım 3.** Bir aralığın dış ölçüsü uzunluğudur ([Teorem 1.1](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-aralik-dis-olcusu)); $c = 0$ ya da $d = 1$ ise ilgili aralık tek noktaya iner ve uzunluğu $0$ olur ([Tanım 1.1](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#def-dol-uzunluk)). Böylece

$$m^*(E) \le c + (1 - d) = 1 - (d - c) < 1.$$

Bu, $m^*(E) = 1$ varsayımıyla çelişir. Demek ki her $(c,d)$ aralığında $E$’nin bir elemanı vardır.

Yani $[0,1]$ içinde $E$’nin hiç uğramadığı bir aralık olsaydı, dış ölçü o aralığın uzunluğu kadar eksilirdi.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.5 (Ölçüyle Tanımlanan Fonksiyonun Sürekliliği)** $E$ ölçülebilir bir küme ve $m(E) < \infty$ olsun. $f \colon \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ fonksiyonu

$$f(x) = m\big(E \cap (-\infty, x]\big)$$

ile tanımlanıyor. $f$’nin sürekli olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1: İyi tanımlılık.** $(-\infty, x]$ bir aralıktır, dolayısıyla ölçülebilirdir ([Teorem 2.3](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-aralik-olculebilir)); $E \cap (-\infty, x]$ de ölçülebilirdir ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)). Monotonluktan $f(x) \le m(E) < \infty$ olduğundan $f$ reel değerlidir.

**Adım 2: Farkın hesabı.** $x < y$ olsun. $(-\infty, y]$, $(-\infty, x]$ ile $(x, y]$’nin ayrık birleşimidir; bu yüzden

$$E \cap (-\infty, y] = \big(E \cap (-\infty, x]\big) \cup \big(E \cap (x, y]\big)$$

birleşimi de ayrıktır. Toplamsallıktan ([Teorem 4.1](toplamsallik-ve-sureklilik.md#thm-top-sayilabilir-toplamsallik)) $f(y) = f(x) + m\big(E \cap (x, y]\big)$ bulunur. $f(x)$ sonlu olduğundan iki yandan çıkarılabilir:

$$f(y) - f(x) = m\big(E \cap (x, y]\big).$$

**Adım 3: Kestirim.** $E \cap (x, y] \subseteq (x, y]$ olduğundan monotonluk ve $m\big((x,y]\big) = y - x$ ([Teorem 4.2](toplamsallik-ve-sureklilik.md#thm-top-lebesgue-olcusu)) ile

$$0 \le f(y) - f(x) \le y - x.$$

Rolleri değiştirirsek her $x, y \in \mathbb{R}$ için $|f(x) - f(y)| \le |x - y|$ elde edilir.

**Adım 4: Süreklilik.** $\varepsilon > 0$ verilsin ve $\delta = \varepsilon$ alalım. $|x - y| < \delta$ ise $|f(x) - f(y)| \le |x - y| < \varepsilon$ olur. Aynı $\delta$ her noktada çalıştığından $f$ düzgün süreklidir, özel olarak süreklidir.

Yani $x$’i biraz sağa kaydırınca kümeye en çok kaydırma miktarı kadar ölçü eklenebilir. $m(E) < \infty$ varsayımı $f$’nin sonlu değerli olmasını sağlar; Adım 2’deki çıkarma buna dayanır.

**İkinci yol.** Aynı sonuç ölçünün sürekliliğinden de çıkar ([Teorem 4.3](toplamsallik-ve-sureklilik.md#thm-top-olcunun-surekliligi)). $x$ sabit olsun. $B_n = E \cap (-\infty, x + \tfrac{1}{n}]$ kümeleri azalandır, kesişimleri $E \cap (-\infty, x]$’tir ve $m(B_1) < \infty$’dur; dolayısıyla $f(x + \tfrac{1}{n}) \to f(x)$. $A_n = E \cap (-\infty, x - \tfrac{1}{n}]$ kümeleri artandır ve birleşimleri $E \cap (-\infty, x)$’tir; tek noktanın ölçüsü $0$ olduğundan

$$f(x - \tfrac{1}{n}) \to m\big(E \cap (-\infty, x)\big) = f(x).$$

$f$ artan olduğundan $x - \tfrac{1}{n} \le t \le x + \tfrac{1}{n}$ iken $f(t)$, bu iki dizinin terimleri arasında kalır; sıkıştırma ile $t \to x$ iken $f(t) \to f(x)$ olur.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.6 (Karakteristik Fonksiyonlarının Toplamının Bir Olduğu Küme)** $E_1$ ve $E_2$ ölçülebilir kümeler ve

$$A = \{x \in \mathbb{R} : \chi_{E_1}(x) + \chi_{E_2}(x) = 1\}$$

olsun. $A$ kümesini $E_1$ ve $E_2$ cinsinden birleşim ve fark işlemleriyle yazarak ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1: Dört durum.** Karakteristik fonksiyon yalnızca $0$ ve $1$ değerlerini alır: $x \in E$ ise $\chi_E(x) = 1$, $x \notin E$ ise $\chi_E(x) = 0$’dır ([Tanım 7.3](olculebilir-fonksiyonlar.md#def-of-karakteristik)). Bir $x \in \mathbb{R}$ noktası $E_1$’e ait olabilir ya da olmayabilir, $E_2$ için de durum aynıdır. Böylece tam olarak dört durum vardır:

- $x \in E_1 \cap E_2$ ise toplam $1 + 1 = 2$’dir.
- $x \in E_1 \setminus E_2$ ise toplam $1 + 0 = 1$’dir.
- $x \in E_2 \setminus E_1$ ise toplam $0 + 1 = 1$’dir.
- $x \notin E_1 \cup E_2$ ise toplam $0 + 0 = 0$’dır.

Toplam yalnızca ikinci ve üçüncü durumda $1$’e eşittir. Dolayısıyla

$$A = (E_1 \setminus E_2) \cup (E_2 \setminus E_1)$$

olur. Aynı küme $(E_1 \cup E_2) \setminus (E_1 \cap E_2)$ biçiminde de yazılabilir: birleşimden, toplamın $2$ olduğu kesişim çıkarılır.

**Adım 2: Ölçülebilirlik.** Ölçülebilir kümelerin topluluğu $\mathcal{M}$ bir σ-cebiridir ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)). Her σ-cebiri sonlu birleşim ve bağıl tümleyen altında kapalıdır ([Önerme 2.1](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#prp-sig-sigma-cebiri-kapanis)). $E_1, E_2 \in \mathcal{M}$ olduğundan $E_1 \setminus E_2$ ve $E_2 \setminus E_1$ ölçülebilirdir. $A$ bu iki kümenin birleşimidir, o hâlde $A$ da ölçülebilirdir.

Yani $A$, iki kümeden tam olarak birine ait olan noktaların kümesidir; bu küme $E_1$ ile $E_2$’nin simetrik farkıdır.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.7 (Büyük Ölçülü Kümelerin Kesişimi)** $a < b$ olsun. Her $n \in \mathbb{N}$ için $E_n \subseteq [a,b]$ ölçülebilir bir küme ve

$$m(E_n) \ge (b - a) - \frac{1}{2^n}$$

olsun. Şunu gösterin:

$$m\Big(\bigcap_{n=1}^{\infty} E_n\Big) \ge b - a - 1.$$

Çözüm

Monotonluk kesişimin ölçüsünü yalnızca üstten sınırlar; alttan sınır bulmak için tümleyenlere geçeriz.

**Adım 1: Eksik parçalar.** $F_n = [a,b] \setminus E_n$ olsun; $F_n$ ölçülebilirdir ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)). $E_n \subseteq [a,b]$ ölçülebilir ve sonlu ölçülü olduğundan çıkarma özelliği ([Önerme 2.5](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#prp-sig-cikarma)) ile

$$m(F_n) = (b - a) - m(E_n) \le \frac{1}{2^n}.$$

**Adım 2: De Morgan.** Bir nokta $[a,b]$’dedir ama kesişimde değildir ancak ve ancak en az bir $E_n$’nin dışındadır:

$$[a,b] \setminus \bigcap_{n=1}^{\infty} E_n = \bigcup_{n=1}^{\infty} F_n.$$

**Adım 3: Alt toplamsallık.** [Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik) ve geometrik seri toplamı ile

$$m\Big(\bigcup_{n=1}^{\infty} F_n\Big) \le \sum_{n=1}^{\infty} m(F_n) \le \sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{2^n} = 1.$$

**Adım 4: Geri dönüş.** $\bigcup_n F_n \subseteq [a,b]$ ölçülebilir ve sonlu ölçülüdür; Adım 2 ile $[a,b] \setminus \bigcup_n F_n = \bigcap_n E_n$ olur. Çıkarma özelliğini bir kez daha kullanırsak

$$m\Big(\bigcap_{n=1}^{\infty} E_n\Big) = (b - a) - m\Big(\bigcup_{n=1}^{\infty} F_n\Big) \ge b - a - 1.$$

Yani her $E_n$, aralıktan en çok $\frac{1}{2^n}$ ölçülü bir parça eksiltir ve bütün eksikler üst üste gelmese bile toplamları $1$’i geçemez.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.8 (Kesişim Sınırına Ulaşan Bir Örnek)** $[0,3]$ aralığında, her $n \in \mathbb{N}$ için

$$E_n = [0,3] \setminus \Big(1 - \frac{1}{2^{n-1}},\ 1 - \frac{1}{2^n}\Big)$$

olsun. $m(E_n) = 3 - \frac{1}{2^n}$ ve $m\big(\bigcap_{n} E_n\big) = 2$ olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** $J_n = \big(1 - \frac{1}{2^{n-1}},\ 1 - \frac{1}{2^n}\big)$ diyelim: $J_1 = (0, \tfrac{1}{2})$, $J_2 = (\tfrac{1}{2}, \tfrac{3}{4})$, $J_3 = (\tfrac{3}{4}, \tfrac{7}{8})$, $\dots$ Uzunluk

$$\ell(J_n) = \frac{1}{2^{n-1}} - \frac{1}{2^n} = \frac{1}{2^n}$$

olur ve $J_n \subseteq [0,3]$’tür. Çıkarma özelliğinden ([Önerme 2.5](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#prp-sig-cikarma)) $m(E_n) = 3 - \frac{1}{2^n}$ bulunur.

**Adım 2.** $n < k$ ise $J_k$’nin sol ucu $1 - \frac{1}{2^{k-1}}$, $J_n$’nin sağ ucu $1 - \frac{1}{2^n}$’den küçük değildir; aralıklar açık olduğundan $J_n \cap J_k = \varnothing$ olur. Yani $J_n$ aralıkları ikişer ikişer ayrıktır. Sayılabilir toplamsallıktan ([Teorem 4.1](toplamsallik-ve-sureklilik.md#thm-top-sayilabilir-toplamsallik))

$$m\Big(\bigcup_{n=1}^{\infty} J_n\Big) = \sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{2^n} = 1.$$

**Adım 3.** De Morgan kuralıyla $\bigcap_n E_n = [0,3] \setminus \bigcup_n J_n$ olduğundan, yine çıkarma özelliğiyle

$$m\Big(\bigcap_{n=1}^{\infty} E_n\Big) = 3 - 1 = 2.$$

Yani [Alıştırma 15.7](#exr-ek-kesisimin-olcusu) içindeki $b - a - 1$ sınırı iyileştirilemez: burada $b - a = 3$’tür ve kesişimin ölçüsü tam $3 - 1 = 2$ çıkar.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.9 (Üçün Kuvvetleriyle Eksilen Kümeler)** Her $n \in \mathbb{N}$ için $E_n \subseteq [0,5]$ ölçülebilir bir küme ve $m(E_n) \ge 5 - \frac{1}{3^n}$ olsun. $m\big(\bigcap_{n} E_n\big) \ge \frac{9}{2}$ olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** $F_n = [0,5] \setminus E_n$ olsun. Çıkarma özelliğinden ([Önerme 2.5](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#prp-sig-cikarma)) $m(F_n) = 5 - m(E_n) \le \frac{1}{3^n}$.

**Adım 2.** Alt toplamsallık ([Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik)) ve geometrik seri toplamı ile

$$m\Big(\bigcup_{n=1}^{\infty} F_n\Big) \le \sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{3^n} = \frac{1/3}{1 - 1/3} = \frac{1}{2}.$$

**Adım 3.** $\bigcap_n E_n = [0,5] \setminus \bigcup_n F_n$ olduğundan

$$m\Big(\bigcap_{n=1}^{\infty} E_n\Big) = 5 - m\Big(\bigcup_{n=1}^{\infty} F_n\Big) \ge 5 - \frac{1}{2} = \frac{9}{2}.$$

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.10 (Neredeyse Tam Ölçülü Kümelerin Kesişimi)** $a < b$ ve $\varepsilon > 0$ olsun. Her $n \in \mathbb{N}$ için $E_n \subseteq [a,b]$ ölçülebilir bir küme ve $m(E_n) \ge (b - a) - \frac{\varepsilon}{2^n}$ olsun. $m\big(\bigcap_{n} E_n\big) \ge b - a - \varepsilon$ olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** $F_n = [a,b] \setminus E_n$ için çıkarma özelliği ([Önerme 2.5](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#prp-sig-cikarma)) $m(F_n) = (b - a) - m(E_n) \le \frac{\varepsilon}{2^n}$ verir.

**Adım 2.** Alt toplamsallıktan ([Teorem 1.3](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-alt-toplamsallik))

$$m\Big(\bigcup_{n=1}^{\infty} F_n\Big) \le \sum_{n=1}^{\infty} \frac{\varepsilon}{2^n} = \varepsilon.$$

**Adım 3.** $\bigcap_n E_n = [a,b] \setminus \bigcup_n F_n$ olduğundan

$$m\Big(\bigcap_{n=1}^{\infty} E_n\Big) = (b - a) - m\Big(\bigcup_{n=1}^{\infty} F_n\Big) \ge b - a - \varepsilon.$$

Yani eksikler $\frac{\varepsilon}{2^n}$ hızıyla küçülüyorsa sonsuz çoklukta kümenin kesişimi bile aralığın en çok $\varepsilon$ kadarını kaybeder.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.11 (Toplam Ölçüsü Biri Aşan İki Küme Kesişir)** $E_1, E_2 \subseteq [0,1]$ ölçülebilir kümeler ve $m(E_1) + m(E_2) > 1$ olsun. $E_1 \cap E_2 \ne \varnothing$ olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** Tersini varsayalım: $E_1 \cap E_2 = \varnothing$ olsun. İki küme ayrık ve ölçülebilir olduğundan toplamsallık ([Teorem 4.1](toplamsallik-ve-sureklilik.md#thm-top-sayilabilir-toplamsallik))

$$m(E_1 \cup E_2) = m(E_1) + m(E_2) > 1$$

verir.

**Adım 2.** Öte yandan $E_1 \cup E_2 \subseteq [0,1]$ olduğundan monotonluk ile $m(E_1 \cup E_2) \le m([0,1]) = 1$ olur. Bu, Adım 1 ile çelişir. Demek ki $E_1 \cap E_2 \ne \varnothing$.

Yani uzunluğu $1$ olan bir aralığa, toplam ölçüsü $1$’den büyük iki küme üst üste binmeden sığmaz.

$\blacksquare$

## 15.2 Ölçülebilir Fonksiyonlar

Aşağıdaki sorularda ölçülebilirlik, $\{f > c\}$ ya da $\{f < c\}$ biçimindeki kümelerin ölçülebilirliği üzerinden denetlenir.

**Alıştırma 15.12 (Sayılabilir Kümede Tanımlı Fonksiyon)** $A \subseteq \mathbb{R}$ sayılabilir bir küme ve $f \colon A \to \mathbb{R}$ herhangi bir fonksiyon olsun. $f$ ölçülebilir midir?

Çözüm

Evet, $f$ her zaman ölçülebilirdir.

**Adım 1.** Tanım kümesi ölçülebilirdir. Sayılabilir bir kümenin dış ölçüsü $0$’dır (bir önceki sorudaki örtü bunu her sayılabilir küme için verir); dış ölçüsü sıfır olan küme ölçülebilir olduğundan ([Teorem 1.4](dis-olcu-ve-olculebilir-kumeler.md#thm-dol-sifir-olcu)) $A$ ölçülebilirdir ve $m(A) = 0$ olur.

**Adım 2.** $c \in \mathbb{R}$ keyfi olsun. $\{x \in A : f(x) > c\} \subseteq A$ olduğundan dış ölçünün monotonluğuyla

$$0 \leq m^*\big(\{x \in A : f(x) > c\}\big) \leq m^*(A) = 0$$

bulunur. Demek ki bu kümenin dış ölçüsü sıfırdır ve küme ölçülebilirdir.

**Adım 3.** $c$ keyfi olduğundan her $c \in \mathbb{R}$ için $\{f > c\}$ ölçülebilirdir. Ölçülebilir fonksiyon tanımına göre ([Tanım 7.2](olculebilir-fonksiyonlar.md#def-of-olculebilir-fonksiyon)) $f$ ölçülebilirdir.

Yani ölçüsü sıfır olan bir küme üzerinde tanımlı her fonksiyon, değerleri ne olursa olsun, ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.13 (Ölçülebilir Fonksiyonların İnfimumu)** $\{f_n\}$, $E$ üzerinde tanımlı ölçülebilir fonksiyonların bir dizisi olsun. Her $x \in E$ için

$$f(x) = \inf_{n \in \mathbb{N}} f_n(x)$$

diye tanımlanan $f$ fonksiyonunun (değerleri $\overline{\mathbb{R}}$’de olabilir) ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** $c \in \mathbb{R}$ ve $x \in E$ olsun. İnfimumun tanımından

$$\inf_{n} f_n(x) < c \iff \text{bir } n \in \mathbb{N} \text{ için } f_n(x) < c$$

olur. Gerçekten, $c$ sayısı infimumdan büyükse alt sınır olamaz, dolayısıyla bir $f_n(x)$ değeri $c$’nin altındadır; tersine bir $f_n(x) < c$ ise $f(x) \leq f_n(x) < c$ olur.

**Adım 2.** Bu denklik küme diliyle şöyle yazılır:

$$\{x \in E : f(x) < c\} = \bigcup_{n=1}^{\infty} \{x \in E : f_n(x) < c\}.$$

**Adım 3.** Her $f_n$ ölçülebilir olduğundan sağdaki her küme ölçülebilirdir ([Teorem 7.1](olculebilir-fonksiyonlar.md#thm-of-denk-kosullar)). Ölçülebilir kümeler bir σ-cebiri oluşturduğundan ([Teorem 2.4](sigma-cebiri-ve-borel-kumeleri.md#thm-sig-sigma-cebiri)) bunların sayılabilir birleşimi de ölçülebilirdir.

**Adım 4.** Böylece her $c \in \mathbb{R}$ için $\{f < c\}$ ölçülebilirdir. Ölçülebilirliğin denk koşullarına göre ([Teorem 7.1](olculebilir-fonksiyonlar.md#thm-of-denk-kosullar)) $f$ ölçülebilirdir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.14 (Daralan Aralıklarda Büyüyen Basamaklar)** Her $n \in \mathbb{N}$ için $f_n \colon (0,1) \to \mathbb{R}$,

$$f_n = n\, \chi_{(0,\, 1/\sqrt{n})}$$

olsun. $\{f_n\}$ dizisinin $(0,1)$ üzerinde noktasal olarak $0$’a yakınsadığını ve limit fonksiyonunun ölçülebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** $x \in (0,1)$ ve $\varepsilon > 0$ olsun. Arşimet özelliğine göre $n_0 > 1/x^2$ olacak biçimde bir $n_0 \in \mathbb{N}$ vardır (bkz. [Analiz 1: Supremum, İnfimum ve Tamlık](../analiz-1/supremum-infimum-ve-tamlik.md)). Bu, $1/\sqrt{n_0} < x$ demektir.

**Adım 2.** Her $n \geq n_0$ için $1/\sqrt{n} \leq 1/\sqrt{n_0} < x$ olduğundan $x \notin (0, 1/\sqrt{n})$ ve

$$|f_n(x) - 0| = \big|n\, \chi_{(0,\, 1/\sqrt{n})}(x)\big| = n \cdot 0 = 0 < \varepsilon.$$

Demek ki $\lim_{n\to\infty} f_n(x) = 0$. $x$ keyfi olduğundan dizi $(0,1)$ üzerinde noktasal olarak $f \equiv 0$ fonksiyonuna yakınsar.

**Adım 3.** $f \equiv 0$ ölçülebilirdir: $c \in \mathbb{R}$ için $\{f > c\}$ kümesi $c < 0$ ise $(0,1)$, $c \geq 0$ ise $\varnothing$ olur ve ikisi de ölçülebilirdir. Aynı sonuç, her $f_n$ basit (dolayısıyla ölçülebilir) bir fonksiyon olduğundan, ölçülebilir fonksiyonların noktasal limitinin ölçülebilir olmasından ([Teorem 8.1](noktasal-limitler-ve-yaklasim.md#thm-nl-noktasal-limit)) da çıkar.

Örneğin $x = 0{,}3$ için $1/\sqrt{n} < 0{,}3$ koşulu $n \geq 12$ iken sağlanır; $f_1(x), \dots, f_{11}(x)$ değerleri $1, \dots, 11$ olup sonraki bütün terimler $0$’dır.

$\blacksquare$

## 15.3 Basit ve Sınırlı Fonksiyonların İntegrali

Bu kesimde integral, basit fonksiyonlar için doğrudan tanımdan hesaplanır ve sınırlı fonksiyonlara basit yaklaşım yoluyla taşınır.

**Alıştırma 15.15 (Ters Karelerle Basamak Fonksiyonu)** $n \in \mathbb{N}$ ve $E = (1, n+1]$ olsun. $u \colon E \to \mathbb{R}$,

$$u = \sum_{k=1}^{n} \frac{1}{k^2}\, \chi_{(k,\,k+1]}$$

basit fonksiyonu için $\int_E u$ integralini hesaplayın.

Çözüm

**Adım 1.** $(k, k+1]$ aralıkları ($k = 1, \dots, n$) ikişer ikişer ayrıktır ve birleşimleri $E = (1, n+1]$’dir. $u$ fonksiyonu $(k,k+1]$ üzerinde sabit $1/k^2$ değerini alır ve bu değerler birbirinden farklıdır; dolayısıyla verilen yazılış $u$’nun kanonik gösterimidir.

**Adım 2.** Basit bir fonksiyonun integrali, aldığı her değerle o değeri aldığı kümenin ölçüsünün çarpımlarının toplamıdır:

$$\int_E u = \sum_{k=1}^{n} \frac{1}{k^2}\, m\big((k,k+1]\big).$$

**Adım 3.** $m((k,k+1]) = (k+1) - k = 1$ olduğundan

$$\int_E u = \sum_{k=1}^{n} \frac{1}{k^2} \cdot 1 = \sum_{k=1}^{n} \frac{1}{k^2}.$$

Örneğin $n = 3$ için $\int_E u = 1 + \tfrac14 + \tfrac19 = \tfrac{49}{36}$ bulunur.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.16 (Sonlu Ölçülü Kümede Sınırlı Fonksiyon)** $m(E) < \infty$ ve $f \colon E \to \mathbb{R}$ sınırlı, ölçülebilir bir fonksiyon olsun. $f$’nin $E$ üzerinde Lebesgue integrallenebilir olduğunu, yani alt ve üst Lebesgue integrallerinin eşit olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** $n \in \mathbb{N}$ olsun. Basit yaklaşım lemmasına göre ([Lemma 8.1](noktasal-limitler-ve-yaklasim.md#lem-nl-basit-yaklasim)) $E$ üzerinde

$$\varphi_n \leq f \leq \psi_n, \qquad 0 \leq \psi_n - \varphi_n \leq \frac{1}{n}$$

olacak biçimde $\varphi_n$ ve $\psi_n$ basit fonksiyonları vardır.

**Adım 2.** $m(E) < \infty$ olduğundan basit fonksiyonların $E$ üzerindeki integralleri sonludur. Basit fonksiyonlar için integralin doğrusallığı ve monotonluğundan

$$\begin{aligned}
0 \leq \int_E \psi_n - \int_E \varphi_n &= \int_E (\psi_n - \varphi_n) \\[1mm]
&\leq \int_E \frac{1}{n}\, \chi_E = \frac{m(E)}{n}
\end{aligned}$$

elde edilir. Bu eşitsizliğe $(\ast)$ diyelim.

**Adım 3.** Alt ve üst Lebesgue integrallerini

$$\begin{aligned}
L &= \sup \Big\{ \int_E \varphi : \varphi \text{ basit},\ \varphi \leq f \Big\}, \\[1mm]
U &= \inf \Big\{ \int_E \psi : \psi \text{ basit},\ \psi \geq f \Big\}
\end{aligned}$$

ile gösterelim. $\varphi \leq f \leq \psi$ olan her basit $\varphi, \psi$ için monotonluktan $\int_E \varphi \leq \int_E \psi$ olduğundan $L \leq U$ olur.

**Adım 4.** $\varphi_n$ ve $\psi_n$ bu kümelerin elemanları olduğundan $L \geq \int_E \varphi_n$ ve $U \leq \int_E \psi_n$ olur. $(\ast)$ ile birlikte her $n$ için

$$0 \leq U - L \leq \int_E \psi_n - \int_E \varphi_n \leq \frac{m(E)}{n}.$$

**Adım 5.** $n \to \infty$ iken sağ taraf $0$’a gider. Dolayısıyla $U = L$ olur ve $f$, $E$ üzerinde Lebesgue integrallenebilirdir.

$\blacksquare$

## 15.4 Limit ile İntegralin Yer Değiştirmesi

Aşağıdaki sorular, limit ile integralin hangi koşullarda yer değiştirebildiğini ve bu koşullar sağlanmadığında neler olabileceğini gösterir.

**Alıştırma 15.17 (Sivri Dizinin İntegralleri)** Her $n \in \mathbb{N}$ için $f_n \colon [0,1] \to [0,\infty)$,

$$f_n(x) = n\, \chi_{[0,\,1/n]}(x) =
\begin{cases}
n, & x \in [0, 1/n], \\
0, & x \in (1/n, 1]
\end{cases}$$

olsun. $\int_{[0,1]} f_n$ integrallerini ve $\lim_{n\to\infty} \int_{[0,1]} f_n$ limitini bulun.

Çözüm

**Adım 1.** $n = 1$ için $f_1 = 1 \cdot \chi_{[0,1]}$ olduğundan

$$\int_{[0,1]} f_1 = 1 \cdot m([0,1]) = 1.$$

**Adım 2.** $n \geq 2$ için $f_n$, $[0,1/n]$ üzerinde $n$, $(1/n, 1]$ üzerinde $0$ değerini alan basit bir fonksiyondur. Basit fonksiyonun integralinden

$$\begin{aligned}
\int_{[0,1]} f_n &= n \cdot m\big([0,\tfrac1n]\big) + 0 \cdot m\big((\tfrac1n, 1]\big) \\[1mm]
&= n \cdot \frac{1}{n} + 0 = 1.
\end{aligned}$$

**Adım 3.** Demek ki her $n$ için $\int_{[0,1]} f_n = 1$ ve

$$\lim_{n\to\infty} \int_{[0,1]} f_n = 1.$$

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.18 (Sivri Dizinin Limitinin İntegrali)** Her $n \in \mathbb{N}$ için $f_n = n\, \chi_{[0,\,1/n]}$ fonksiyonu $[0,1]$ üzerinde tanımlı olsun. $f(x) = \lim_{n\to\infty} f_n(x)$ noktasal limitini ve $\int_{[0,1]} f$ integralini bulun; sonucu $\lim_{n\to\infty} \int_{[0,1]} f_n = 1$ ile karşılaştırın.

Çözüm

**Adım 1.** $x = 0$ için her $n$’de $0 \in [0,1/n]$ olduğundan $f_n(0) = n \to \infty$, yani $f(0) = \infty$.

**Adım 2.** $x \in (0,1]$ olsun. Arşimet özelliğiyle $1/n_0 < x$ olan bir $n_0$ vardır. Her $n \geq n_0$ için $1/n \leq 1/n_0 < x$ olduğundan $x \notin [0,1/n]$ ve $f_n(x) = 0$ olur. Demek ki $f(x) = 0$. Sonuç olarak

$$f(x) =
\begin{cases}
\infty, & x = 0, \\
0, & x \in (0,1].
\end{cases}$$

**Adım 3.** $f$ negatif olmayan ölçülebilir bir fonksiyondur ve yalnız $m(\{0\}) = 0$ ölçülü kümede sıfırdan farklıdır; yani $[0,1]$ üzerinde hemen her yerde $f = 0$’dır. $f$’nin integrali, $0 \leq h \leq f$ olan sınırlı, ölçülebilir ve sonlu destekli $h$ fonksiyonlarının integrallerinin supremumudur. Böyle bir $h$, $(0,1]$ üzerinde $0$’dır ve bir $M$ sayısıyla sınırlıdır; bu yüzden $\int_{[0,1]} h \leq M \cdot m(\{0\}) = 0$. Dolayısıyla

$$\int_{[0,1]} f = 0.$$

**Adım 4.** Karşılaştırma:

$$\int_{[0,1]} \lim_{n\to\infty} f_n = 0 < 1 = \lim_{n\to\infty} \int_{[0,1]} f_n.$$

Limit ile integral burada yer değiştirmez. Bu, Fatou lemmasıyla ([Lemma 12.2](negatif-olmayan-fonksiyonlarin-integrali.md#lem-nof-fatou)) uyumludur; lemma yalnız $\int f \leq \liminf \int f_n$ eşitsizliğini verir ve eşitsizlik bu örnekte kesindir. Monoton yakınsaklık teoremi de uygulanamaz, çünkü dizi artan değildir: örneğin $x = 1/3$ noktasında $f_1(x) = 1$, $f_2(x) = 2$, $f_3(x) = 3$ iken $f_4(x) = 0$ olur.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.19 (Kayan Blok Dizisinin Noktasal Limiti)** Her $n \in \mathbb{N}$ için $g_n = \chi_{(n,\,n+1)}$ fonksiyonu $\mathbb{R}$ üzerinde tanımlı olsun. $\{g_n\}$ dizisinin noktasal olarak bir $g$ fonksiyonuna yakınsadığını gösterin ve $g$’yi bulun.

Çözüm

**Adım 1.** $x \in \mathbb{R}$ olsun. Arşimet özelliğine göre $n_0 > x$ olacak biçimde bir $n_0 \in \mathbb{N}$ vardır.

**Adım 2.** Her $n \geq n_0$ için $x < n_0 \leq n$ olduğundan $x \notin (n, n+1)$ ve

$$|g_n(x) - 0| = \big|\chi_{(n,\,n+1)}(x) - 0\big| = 0.$$

**Adım 3.** Demek ki her $x \in \mathbb{R}$ için $\lim_{n\to\infty} g_n(x) = 0$ ve $g \equiv 0$ olur.

Yani birim yüksekliğindeki blok sağa doğru kayar; sabit bir $x$ noktası bir süre sonra bloğun hep solunda kalır.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.20 (Kayan Blok Dizisinin Limitinin İntegrali)** Her $n \in \mathbb{N}$ için $g_n = \chi_{(n,\,n+1)}$ olsun ve $g$, $\{g_n\}$ dizisinin $\mathbb{R}$ üzerindeki noktasal limiti olsun. $\int_{\mathbb{R}} g$ integralini bulun.

Çözüm

**Adım 1.** Bir önceki sorudan her $x \in \mathbb{R}$ için $g(x) = 0$, yani $g \equiv 0$’dır.

**Adım 2.** $g = 0 \cdot \chi_{\mathbb{R}}$ basit bir fonksiyondur. Negatif olmayan fonksiyonların integralinde $0 \cdot \infty = 0$ uzlaşımı kullanılır; ayrıca $0 \leq h \leq g$ olan her $h$ özdeşçe sıfırdır. Dolayısıyla

$$\int_{\mathbb{R}} g = \int_{\mathbb{R}} 0 = 0.$$

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.21 (Kayan Blok Dizisinin İntegrallerinin Limiti)** Her $n \in \mathbb{N}$ için $g_n = \chi_{(n,\,n+1)}$ olsun. $\lim_{n\to\infty} \int_{\mathbb{R}} g_n$ limitini bulun ve noktasal limitin integraliyle karşılaştırın.

Çözüm

**Adım 1.** $n \in \mathbb{N}$ olsun. $g_n$, $(n,n+1)$ üzerinde $1$, dışında $0$ olan basit bir fonksiyondur. Basit fonksiyonun integralinden

$$\int_{\mathbb{R}} g_n = 1 \cdot m\big((n,n+1)\big) = 1 \cdot \big((n+1) - n\big) = 1.$$

**Adım 2.** Her $n$ için integral $1$ olduğundan

$$\lim_{n\to\infty} \int_{\mathbb{R}} g_n = 1.$$

**Adım 3.** Önceki iki sorudan noktasal limit $g \equiv 0$ ve $\int_{\mathbb{R}} g = 0$’dır. Böylece

$$\int_{\mathbb{R}} \lim_{n\to\infty} g_n = 0 \neq 1 = \lim_{n\to\infty} \int_{\mathbb{R}} g_n.$$

Burada da limit ile integral yer değiştirmez. Dizi artan değildir. Ayrıca her $n$ için $h \geq g_n$ olan bir $h$, tam sayı olmayan her $x > 1$ noktasında $h(x) \geq 1$ sağlar; bu yüzden $\int_{\mathbb{R}} h = \infty$ olur ve bütün $g_n$’leri sınırlayan integrallenebilir bir fonksiyon yoktur. Dolayısıyla ne monoton ne de baskın yakınsaklık teoremi uygulanabilir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.22 (Negatif Olmayan Serinin Terim Terim İntegrali)** $\{g_n\}$, $E$ üzerinde negatif olmayan ölçülebilir fonksiyonların bir dizisi ve her $x \in E$ için $g(x) = \sum_{n=1}^{\infty} g_n(x)$ olsun (değerler $[0,\infty]$’da olabilir).

$$\int_E \sum_{n=1}^{\infty} g_n = \sum_{n=1}^{\infty} \int_E g_n$$

olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** Kısmi toplamları tanımlayalım: her $n \in \mathbb{N}$ için

$$s_n = \sum_{k=1}^{n} g_k.$$

**Adım 2.** $\{s_n\}$ dizisinin özellikleri:

- Her $n$ için $s_n \geq 0$, çünkü negatif olmayan terimlerin toplamıdır.

- Her $s_n$ ölçülebilirdir. Terimler negatif olmadığından toplam $[0,\infty]$’da iyi tanımlıdır ve her $c \in \mathbb{R}$ için

  $$\{g_1+g_2>c\}=\bigcup_{q\in\mathbb{Q}}\big(\{g_1>q\}\cap\{g_2>c-q\}\big)$$

  eşitliği gereği $\{g_1+g_2>c\}$ kümesi, ölçülebilir kümelerin sayılabilir birleşimi olarak ölçülebilirdir. Tümevarımla her $s_n$ ölçülebilirdir.

- Her $n$ için $s_{n+1} = s_n + g_{n+1} \geq s_n$, yani dizi artandır.

- Serinin tanımı gereği $E$ üzerinde noktasal olarak $s_n \to g$.

**Adım 3.** Bu dört özellik monoton yakınsaklık teoreminin ([Teorem 12.4](negatif-olmayan-fonksiyonlarin-integrali.md#thm-nof-monoton-yakinsaklik)) varsayımlarıdır. Teoremden

$$\int_E g = \lim_{n\to\infty} \int_E s_n.$$

**Adım 4.** Negatif olmayan ölçülebilir fonksiyonların integrali toplamsaldır; bu yüzden

$$\int_E s_n = \int_E \sum_{k=1}^{n} g_k = \sum_{k=1}^{n} \int_E g_k.$$

**Adım 5.** Son iki eşitlik birleştirilirse

$$\int_E g = \lim_{n\to\infty} \sum_{k=1}^{n} \int_E g_k = \sum_{n=1}^{\infty} \int_E g_n$$

bulunur. Terimler negatif olmadığından sağdaki seri ya yakınsar ya da $\infty$’a ıraksar; eşitlik her iki durumda da geçerlidir.

$\blacksquare$

## 15.5 Genel Lebesgue İntegrali

Son iki soru, işaret değiştirebilen integrallenebilir fonksiyonlarla çalışır ve baskın yakınsaklık teoremini ve karşılaştırma ilkesini kullanır.

**Alıştırma 15.23 (İntegralin Tanım Kümesine Göre Sayılabilir Toplamsallığı)** $f$, $E$ üzerinde integrallenebilir olsun ve $\{E_n\}_{n=1}^{\infty}$ ikişer ikişer ayrık ölçülebilir kümelerden oluşan, $E = \bigcup_{n=1}^{\infty} E_n$ koşulunu sağlayan bir dizi olsun.

$$\int_E f = \sum_{n=1}^{\infty} \int_{E_n} f$$

olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** $n \in \mathbb{N}$ için $F_n = \bigcup_{k=1}^{n} E_k$ ve

$$f_n = f \cdot \chi_{F_n}$$

olsun. $F_n$ ölçülebilir olduğundan $\chi_{F_n}$ ölçülebilirdir. $f$ integrallenebilir olduğundan $E$ üzerinde hemen her yerde sonludur; dolayısıyla $f_n = f\,\chi_{F_n}$, hemen her yerde sonlu iki ölçülebilir fonksiyonun çarpımı olarak ölçülebilirdir ([Teorem 7.4](olculebilir-fonksiyonlar.md#thm-of-dogrusal-carpim)). Ayrıca $E$ üzerinde $|f_n| \leq |f|$ olur.

**Adım 2.** $E$ üzerinde $f_n \to f$ noktasal olarak: $x \in E$ ise $x$, kümelerin ayrıklığından tam olarak bir $E_m$ kümesindedir. Her $n \geq m$ için $x \in F_n$ ve $f_n(x) = f(x)$ olur.

**Adım 3.** $|f|$ integrallenebilir ve bütün $f_n$’leri sınırlar. Baskın yakınsaklık teoremine göre ([Teorem 13.4](genel-lebesgue-integrali.md#thm-gli-baskin-yakinsaklik))

$$\int_E f = \lim_{n\to\infty} \int_E f_n. \tag{1}$$

**Adım 4.** $F_n$ ayrık $E_1, \dots, E_n$ kümelerinin birleşimi olduğundan $f_n = \sum_{k=1}^{n} f \chi_{E_k}$ olur. Her $f\chi_{E_k}$ integrallenebilirdir, çünkü $|f\chi_{E_k}| \leq |f|$. İntegralin doğrusallığından ([Teorem 13.3](genel-lebesgue-integrali.md#thm-gli-dogrusallik-monotonluk))

$$\int_E f_n = \sum_{k=1}^{n} \int_E f \chi_{E_k} = \sum_{k=1}^{n} \int_{E_k} f. \tag{2}$$

**Adım 5.** $(1)$ ve $(2)$ birleştirilirse

$$\int_E f = \lim_{n\to\infty} \sum_{k=1}^{n} \int_{E_k} f = \sum_{n=1}^{\infty} \int_{E_n} f$$

elde edilir; özellikle sağdaki seri yakınsaktır.

Burada sınırlı yakınsaklık teoremi yeterli olmaz: $f$ sınırlı olmayabilir ve $m(E)$ sonsuz olabilir. Gereken, bütün $f_n$’leri integrallenebilir tek bir fonksiyonun sınırlamasıdır; bunu $|f|$ sağlar.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.24 (İntegrallenebilir Fonksiyonla Sınırlı Fonksiyonun Çarpımı)** $f$, $E$ üzerinde integrallenebilir ve $g$, $E$ üzerinde sınırlı ve ölçülebilir olsun. $fg$ çarpımının $E$ üzerinde integrallenebilir olduğunu gösterin.

Çözüm

**Adım 1.** $g$ sınırlı olduğundan $E$ üzerinde $|g| \leq M$ olacak biçimde bir $M > 0$ vardır.

**Adım 2.** $f$ integrallenebilir olduğundan hemen her yerde sonludur; sıfır ölçülü bir kümede değer değiştirmek ne ölçülebilirliği ne de integrali etkiler. Böylece $fg$, ölçülebilir iki fonksiyonun çarpımı olarak ölçülebilirdir ([Teorem 7.4](olculebilir-fonksiyonlar.md#thm-of-dogrusal-carpim)).

**Adım 3.** Bir fonksiyon ancak ve ancak mutlak değeri integrallenebilirse integrallenebilirdir ([Tanım 13.2](genel-lebesgue-integrali.md#def-gli-integrallenebilir)). $|f|$ integrallenebilir olduğundan $M|f|$ de integrallenebilirdir ve $E$ üzerinde

$$|fg| = |f|\,|g| \leq M\,|f|.$$

**Adım 4.** Negatif olmayan fonksiyonlar için integralin monotonluğundan

$$\int_E |fg| \leq M \int_E |f| < \infty.$$

Demek ki $|fg|$ integrallenebilir, dolayısıyla $fg$ de $E$ üzerinde integrallenebilirdir.

**Adım 5.** Ayrıca integralin mutlak değer eşitsizliğinden

$$\Big| \int_E fg \Big| \leq \int_E |fg| \leq M \int_E |f|$$

elde edilir.

$\blacksquare$

Bu alıştırmalar, dış ölçüden yakınsaklık teoremlerine kadar kitaptaki temel araçların birlikte nasıl işlediğini kısa hesaplar üzerinde bir kez daha gösterir.
