---
title: "Uygulamalı Özet"
url: https://acik-matematik.com/dersler/integral-calculus/uygulamali-ozet
course: "İntegral Calculus"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 21547472c35222081d2ede9cad4f3b094348f6e1
---
# 19  Uygulamalı Özet

Bu sayfa kitabın yöntemlerini ispatsız, soru çözmeye dönük bir kopya kâğıdı olarak toplar. Soruların çoğu birkaç kalıba girer: bir bölgeyi betimleyip iki ya da üç katlı integrali kurmak (gerekirse sırayı değiştirmek), uygun koordinat sistemini seçmek, bir kütle merkezi ya da yüzey alanı bulmak, bir eğrisel integrali ya da akıyı hesaplamak ve bunu Green, Stokes ya da diverjans teoremiyle kısaltmak. Her soru tipi için adım adım bir yol, formül tabloları, kısa yollar, sık yapılan hatalar ve yeni sayılarla tam çözülmüş kısa örnekler verilir. En ayrıntılı tarifler en sık karşılaşılan tiplere ayrıldı: sınır kurma ve koordinat seçimi, akı ve büyük teoremler. Her kural, gerekçesinin bulunduğu tanıma, teoreme ya da bölüme bağlanır.

## 19.1 Soru Tipine Göre Yöntem

Bir soruyu okuyunca ilk iş, sorunun hangi kalıba girdiğini ve hangi aracın en kısa yol olduğunu belirlemektir. Aşağıdaki tablo soru kalıplarını yöntemlerle eşleştirir.

| Soruda istenen | Yöntem | Bu sayfada |
|:---|:---|:---|
| Bir bölgede iki katlı integral, integrasyon sırasını değiştirmek | I. ve II. tip betimleme, Fubini | [Bölüm 19.3](#sec-ozt-iki-katli) |
| Daire, halka ya da daire dilimi; integrandda $x^2 + y^2$ | Kutupsal koordinatlar | [Bölüm 19.4](#sec-ozt-kutupsal) |
| Kütle, kütle merkezi, eylemsizlik momenti, olasılık | Yoğunluklu integraller, simetri | [Bölüm 19.5](#sec-ozt-uygulamalar) |
| Bir grafiğin ya da parametrik yüzeyin alanı | $\sqrt{1 + f_x^2 + f_y^2}$ ya da $\lvert \mathbf{r}_u \times \mathbf{r}_v \rvert$ | [Bölüm 19.6](#sec-ozt-yuzey-alani) |
| Bir cismin hacmi, üç katlı integral, sıra değiştirme | Tip 1, 2, 3 bölgeler | [Bölüm 19.7](#sec-ozt-uc-katli) |
| Silindir, paraboloit, koni ya da küreyle sınırlı cisim | Silindirik ya da küresel koordinatlar | [Bölüm 19.8](#sec-ozt-silindirik-kuresel) |
| Paralelkenar, elips ya da hiperbollerle sınırlı bölge | Değişken değiştirme, Jacobi determinantı | [Bölüm 19.9](#sec-ozt-degisken) |
| Bir eğri boyunca $f\,ds$, $P\,dx + Q\,dy$ ya da iş | Parametrizasyon | [Bölüm 19.10](#sec-ozt-egrisel) |
| Alan konservatif mi, potansiyel fonksiyon, yoldan bağımsızlık | $P_y = Q_x$, $\operatorname{curl}\mathbf{F} = \mathbf{0}$, temel teorem | [Bölüm 19.11](#sec-ozt-konservatif) |
| Düzlemde kapalı eğri boyunca integral, sınırdan alan | Green Teoremi | [Bölüm 19.12](#sec-ozt-green) |
| Rotasyonel, diverjans, konservatiflik testi | Tanım formülleri ve özdeşlikler | [Bölüm 19.13](#sec-ozt-rot-div) |
| Yüzey integrali $\iint_S f\,dS$, akı $\iint_S \mathbf{F} \cdot d\mathbf{S}$ | Parametreleme, normal tablosu | [Bölüm 19.14](#sec-ozt-yuzey-integrali) |
| Uzayda kapalı eğri boyunca integral, rotasyonelin akısı | Stokes Teoremi | [Bölüm 19.15](#sec-ozt-stokes) |
| Kapalı (ya da kapatılabilen) yüzeyden geçen akı | Diverjans Teoremi | [Bölüm 19.16](#sec-ozt-diverjans) |

Tablo 19.1: Soru kalıpları ve yöntemler

## 19.2 Koordinat Seçimi ve Elemanlar

Çok katlı integrallerde hesabın zorluğu çoğu zaman integranddan değil bölgeden gelir. Koordinatı bölgenin sınırları belirler; integrand ikinci sıradadır. Aşağıdaki tablo her sistemin alan ya da hacim elemanını ve uygun olduğu bölgeleri verir.

| Sistem | Dönüşüm | Eleman | Uygun bölge |
|:---|:---|:---|:---|
| Dik |  | $dA = dx\,dy$, $dV = dx\,dy\,dz$ | Doğrular ve grafiklerle sınırlı bölge, kutu |
| Kutupsal | $x = r\cos\theta$, $y = r\sin\theta$ | $dA = r\,dr\,d\theta$ | Daire, halka, daire dilimi |
| Silindirik | $x = r\cos\theta$, $y = r\sin\theta$, $z = z$ | $dV = r\,dz\,dr\,d\theta$ | $z$ eksenli silindir, paraboloit, koni |
| Küresel | $x = \rho\sin\phi\cos\theta$, $y = \rho\sin\phi\sin\theta$, $z = \rho\cos\phi$ | $dV = \rho^2\sin\phi\,d\rho\,d\theta\,d\phi$ | Top, küresel kabuk, koni ile küre arası |
| Genel | $x = x(u, v)$, $y = y(u, v)$ | $dA = \left\lvert \frac{\partial(x, y)}{\partial(u, v)} \right\rvert du\,dv$ | Paralelkenar, elips, hiperboller |

Tablo 19.2: Koordinat sistemleri ve elemanları

Gerekçeler: [Teorem 3.1](kutupsal-koordinatlarda-iki-katli-integraller.md#thm-kki-kutupsal), [Teorem 7.1](silindirik-koordinatlarda-uc-katli-integraller.md#thm-sil-silindirik), [Teorem 8.1](kuresel-koordinatlarda-uc-katli-integraller.md#thm-kur-kuresel) ve [Teorem 9.1](cok-katli-integrallerde-degisken-degistirme.md#thm-ddg-degisken-degistirme). Kutupsal, silindirik ve küresel elemanlar genel formülün özel hâlleridir: Jacobi determinantları sırasıyla $r$, $r$ ve $\rho^2\sin\phi$’dir. Küresel koordinatlarda $\phi$ pozitif $z$ ekseninden ölçülür ve $0 \le \phi \le \pi$’dir.

## 19.3 İki Katlı İntegral: Sınırlar ve Sıra

Genel bir bölgede integral, bölgeyi I. tip ([Tanım 2.2](genel-bolgelerde-iki-katli-integraller.md#def-gbi-tip-1)) ya da II. tip ([Tanım 2.3](genel-bolgelerde-iki-katli-integraller.md#def-gbi-tip-2)) olarak yazıp ardışık integrale çevirerek hesaplanır ([Teorem 2.1](genel-bolgelerde-iki-katli-integraller.md#thm-gbi-tip-1-formul), [Teorem 2.2](genel-bolgelerde-iki-katli-integraller.md#thm-gbi-tip-2-formul)). Dikdörtgende iki sıra da aynı sonucu verir ([Teorem 1.2](dikdortgen-bolgelerde-iki-katli-integraller.md#thm-dkt-fubini)).

İpucuDört adımda iki katlı integral

1.  **Çiz.** Bölgeyi çiz ve sınır eğrilerinin kesişim noktalarını bul.
2.  **Tipi seç.** Düşey bir ok bölgeye hep aynı eğriden girip aynı eğriden çıkıyorsa I. tip uygundur: $a \le x \le b$, $g_1(x) \le y \le g_2(x)$. Yatay ok için II. tip: $c \le y \le d$, $h_1(y) \le x \le h_2(y)$. Bölge tek parça kalan ve kolay integral veren biçimde yazılır.
3.  **Denetle.** Dış sınırlar sayıdır; iç sınırlar yalnız dış değişkene bağlıdır.
4.  **Hesapla.** Önce iç integrali dış değişkeni sabit tutarak, sonra dış integrali al.

**Sıra değiştirme.** İç integralin ilkeli yoksa ($e^{x^2}$, $\sin(y^2)$, $\frac{\sin x}{x}$ gibi) sıra değiştirilir: verilen sınırlardan bölge küme olarak yazılır, çizilir ve öbür tipte yeniden betimlenir.

**Kısa yollar.**

- Dikdörtgende çarpım biçimi: $\iint_R g(x)\,h(y)\,dA = \int_a^b g\,dx \int_c^d h\,dy$ ([Önerme 1.2](dikdortgen-bolgelerde-iki-katli-integraller.md#prp-dkt-carpim)).
- $\iint_D 1\,dA = A(D)$; $m \le f \le M$ ise $m\,A(D) \le \iint_D f\,dA \le M\,A(D)$ ([Önerme 2.1](genel-bolgelerde-iki-katli-integraller.md#prp-gbi-ozellikler)).
- Bölge $y$ eksenine göre simetrik ve integrand $x$’e göre tek ise integral $0$’dır; $x$ eksenine göre simetri ve $y$’ye göre teklik için de aynısı geçerlidir.
- Ortalama değer: $f_{\text{ort}} = \frac{1}{A(D)} \iint_D f\,dA$ ([Tanım 2.4](genel-bolgelerde-iki-katli-integraller.md#def-gbi-ortalama-deger)).

UyarıSık yapılan hatalar

- Sıra değiştirirken yalnız $dx$ ile $dy$’nin yerini değiştirmek; sınırlar bölgeden yeniden okunmalıdır.
- İç sınıra kendi değişkenini yazmak: $\int_0^2 \int_0^y f\,dy\,dx$ anlamsızdır.
- $\iint_D f\,dA$’yı her zaman hacim sanmak; bu yalnız $f \ge 0$ iken doğrudur.

**Örnek 19.1 (Sırayı Değiştirerek Hesaplamak)** $\displaystyle\int_0^1 \int_{y^2}^{1} y\sin(x^2)\,dx\,dy$ integralini hesaplayınız.

Çözüm

$\sin(x^2)$’nin ilkeli temel fonksiyonlarla yazılamaz; sırayı değiştirelim. Bölge $$D = \{(x, y) \mid 0 \le y \le 1,\ y^2 \le x \le 1\}$$ dir: $x = y^2$ parabolünün sağında, $x = 1$ doğrusunun solunda kalan, $y \ge 0$ olan kısım. Aynı bölge I. tip olarak $0 \le x \le 1$, $0 \le y \le \sqrt{x}$ biçiminde yazılır. Buradan $$\int_0^1 \int_0^{\sqrt{x}} y\sin(x^2)\,dy\,dx = \int_0^1 \sin(x^2) \left[\frac{y^2}{2}\right]_0^{\sqrt{x}} dx = \int_0^1 \frac{x}{2}\sin(x^2)\,dx.$$ $w = x^2$ değişken değiştirmesiyle $$\int_0^1 \frac{x}{2}\sin(x^2)\,dx = \left[-\frac{\cos(x^2)}{4}\right]_0^1 = \frac{1 - \cos 1}{4} \approx 0{,}1149.$$

$\blacksquare$

## 19.4 Kutupsal Koordinatlar

Bölge çemberler ve orijinden çıkan ışınlarla sınırlıysa kutupsal koordinatlar sınırları sabitlere ya da basit fonksiyonlara indirir ([Teorem 3.1](kutupsal-koordinatlarda-iki-katli-integraller.md#thm-kki-kutupsal)). Önce $\theta$’nın aralığı, sonra sabit bir $\theta$ için ışının bölgeye girdiği ve çıktığı $r$ değerleri bulunur.

| Bölge                         | $\theta$ aralığı | $r$ aralığı |
|:------------------------------|:-----------------:|:-----------------:|
| $x^2 + y^2 \le a^2$                     |     $0 \le \theta \le 2\pi$     |     $0 \le r \le a$     |
| $a^2 \le x^2 + y^2 \le b^2$ (halka)             |     $0 \le \theta \le 2\pi$     |     $a \le r \le b$     |
| Üst yarım disk                |     $0 \le \theta \le \pi$     |     $0 \le r \le a$     |
| Birinci bölgedeki çeyrek disk |     $0 \le \theta \le \frac{\pi}{2}$     |     $0 \le r \le a$     |
| $x^2 + y^2 \le 2ax$ (merkez $(a, 0)$)  |     $-\frac{\pi}{2} \le \theta \le \frac{\pi}{2}$     |     $0 \le r \le 2a\cos\theta$     |
| $x^2 + y^2 \le 2ay$ (merkez $(0, a)$)  |     $0 \le \theta \le \pi$     |     $0 \le r \le 2a\sin\theta$     |

Tablo 19.3: Sık karşılaşılan kutupsal bölgeler ($a > 0$)

**Kısa yollar.**

- $r = h(\theta)$ eğrisi ile iki ışın arasındaki alan: $A = \int_\alpha^\beta \frac{1}{2} h(\theta)^2\,d\theta$ ([Sonuç 3.1](kutupsal-koordinatlarda-iki-katli-integraller.md#cor-kki-alan)).
- İki yüzey arasındaki hacim: $V = \iint_D (\text{üst} - \text{alt})\,dA$; kesişim çemberi iki yüzeyin $z$ değerleri eşitlenerek bulunur.
- $\iint_{\mathbb{R}^2} e^{-(x^2 + y^2)}\,dA = \pi$, buradan $\int_{-\infty}^{\infty} e^{-x^2}\,dx = \sqrt{\pi}$ ([Alıştırma 3.12](kutupsal-koordinatlarda-iki-katli-integraller.md#exr-kki-gauss)).

UyarıSık yapılan hatalar

- $dA = r\,dr\,d\theta$’daki $r$’yi unutmak; $f = 1$ iken bile eklenir.
- $r = 2a\cos\theta$ çemberi için $\theta$’yı $0$’dan $2\pi$’ye almak; çember $-\frac{\pi}{2} \le \theta \le \frac{\pi}{2}$ aralığında bir kez çizilir.

**Örnek 19.2 (Bir Silindirin İçinde Koninin Altındaki Hacim)** $xy$-düzleminin üstünde, $z = \sqrt{x^2 + y^2}$ konisinin altında ve $x^2 + y^2 = 2y$ silindirinin içinde kalan cismin hacmini bulunuz.

Çözüm

Silindirin denklemi kutupsal koordinatlarda $r^2 = 2r\sin\theta$, yani $r = 2\sin\theta$’dır; bu çember $0 \le \theta \le \pi$ aralığında çizilir. Koninin yüksekliği $z = r$’dir. Buradan $$V = \int_0^\pi \int_0^{2\sin\theta} r \cdot r\,dr\,d\theta = \int_0^\pi \frac{8}{3}\sin^3\theta\,d\theta.$$ $\sin^3\theta = (1 - \cos^2\theta)\sin\theta$ yazılırsa $$\int_0^\pi \sin^3\theta\,d\theta = \left[-\cos\theta + \frac{\cos^3\theta}{3}\right]_0^\pi = \frac{2}{3} + \frac{2}{3} = \frac{4}{3}$$ olur ve $V = \frac{8}{3} \cdot \frac{4}{3} = \frac{32}{9}$ bulunur.

$\blacksquare$

## 19.5 Kütle, Kütle Merkezi ve Eylemsizlik Momenti

Bu soruların hepsi aynı kalıbı izler: yoğunluğu, uzaklığın bir kuvvetiyle çarpıp bölge üzerinde integral almak. Aşağıdaki tablo dört nesne türünün formüllerini yan yana koyar.

| Nicelik | Levha $D$ | Cisim $E$ | Tel $C$ | İnce yüzey $S$ |
|:---|:--:|:--:|:--:|:--:|
| Kütle $m$ | $\iint_D \rho\,dA$ | $\iiint_E \rho\,dV$ | $\int_C \rho\,ds$ | $\iint_S \rho\,dS$ |
| $m\bar{x}$ | $M_y = \iint_D x\rho\,dA$ | $M_{yz} = \iiint_E x\rho\,dV$ | $\int_C x\rho\,ds$ | $\iint_S x\rho\,dS$ |
| $m\bar{y}$ | $M_x = \iint_D y\rho\,dA$ | $M_{xz} = \iiint_E y\rho\,dV$ | $\int_C y\rho\,ds$ | $\iint_S y\rho\,dS$ |
| Eylemsizlik | $I_x = \iint_D y^2\rho\,dA$ | $I_z = \iiint_E (x^2 + y^2)\rho\,dV$ |  |  |
| Gerekçe | [Tanım 4.4](iki-katli-integralin-uygulamalari.md#def-iku-kutle-merkezi), [Tanım 4.5](iki-katli-integralin-uygulamalari.md#def-iku-eylemsizlik-momenti) | [Tanım 6.8](uc-katli-integraller.md#def-uki-kutle-merkezi), [Tanım 6.9](uc-katli-integraller.md#def-uki-eylemsizlik-momenti) | [Tanım 11.3](egrisel-integraller.md#def-egi-tel) | [Tanım 16.2](yuzey-integralleri.md#def-yzi-kutle) |

Tablo 19.4: Kütle ve moment formülleri

Dönme yarıçapı $R = \sqrt{I/m}$’dir ([Tanım 4.6](iki-katli-integralin-uygulamalari.md#def-iku-donme-yaricapi)). Olasılıkta ortak yoğunluk $f \ge 0$ ve $\iint_{\mathbb{R}^2} f\,dA = 1$ sağlar; $P\big((X, Y) \in D\big) = \iint_D f\,dA$ ve $\mu_1 = \iint_{\mathbb{R}^2} x f\,dA$’dır ([Tanım 4.7](iki-katli-integralin-uygulamalari.md#def-iku-olasilik-yogunlugu), [Önerme 4.3](iki-katli-integralin-uygulamalari.md#prp-iku-beklenen-deger)).

| Sabit yoğunluklu şekil | Kütle merkezi |
|:---|:--:|
| $a$ yarıçaplı üst yarım disk | $\left(0,\ \frac{4a}{3\pi}\right)$ |
| $a$ yarıçaplı, birinci bölgedeki çeyrek disk | $\left(\frac{4a}{3\pi},\ \frac{4a}{3\pi}\right)$ |
| Üçgen levha | Köşelerin aritmetik ortalaması |
| $a$ yarıçaplı üst yarım top | $\left(0,\ 0,\ \frac{3a}{8}\right)$ |
| $a$ yarıçaplı üst yarım küre yüzeyi | $\left(0,\ 0,\ \frac{a}{2}\right)$ |
| Tepesi orijinde, yukarı açılan, yüksekliği $h$ olan dolu koni | $\left(0,\ 0,\ \frac{3h}{4}\right)$ |

Tablo 19.5: Hazır kütle merkezleri

**Kısa yollar.**

- Bölge ve yoğunluk $y$ eksenine göre simetrikse $\bar{x} = 0$; $x$ eksenine göre simetrikse $\bar{y} = 0$ ([Önerme 4.1](iki-katli-integralin-uygulamalari.md#prp-iku-simetri)). Simetriden sıfır olduğu bilinen moment hesaplanmaz.
- Sabit yoğunluklu disk için $I_0 = \frac{1}{2} m a^2$, top için $I_z = \frac{2}{5} m a^2$.
- Sağlama: kütle merkezi yoğunluğun büyük olduğu tarafa kayar; dışbükey bir bölgede bölgenin içindedir.

UyarıSık yapılan hatalar

$M_x$, $x$ eksenine göre momenttir ve integrandında $y$ vardır; bu yüzden $\bar{x} = M_y/m$, $\bar{y} = M_x/m$ yazılır.

**Örnek 19.3 (Yoğunluğu Yükseklikle Artan Yarım Disk)** $x^2 + y^2 \le 4$, $y \ge 0$ yarım diskini kaplayan ve yoğunluğu $\rho(x, y) = y$ olan levhanın kütle merkezini bulunuz.

Çözüm

Kutupsal koordinatlarda $0 \le r \le 2$, $0 \le \theta \le \pi$ ve $\rho = r\sin\theta$’dır. İntegrandlar çarpım biçiminde olduğundan iki integral ayrılır: $$m = \int_0^\pi \sin\theta\,d\theta \int_0^2 r^2\,dr = 2 \cdot \frac{8}{3} = \frac{16}{3}.$$ Bölge $y$ eksenine göre simetrik ve $\rho(-x, y) = \rho(x, y)$ olduğundan $\bar{x} = 0$’dır. Öbür moment $$M_x = \iint_D y \cdot y\,dA = \int_0^\pi \sin^2\theta\,d\theta \int_0^2 r^3\,dr = \frac{\pi}{2} \cdot 4 = 2\pi$$ olur. Dolayısıyla $\bar{y} = \dfrac{2\pi}{16/3} = \dfrac{3\pi}{8} \approx 1{,}178$ ve kütle merkezi $\left(0, \frac{3\pi}{8}\right)$’dir. Sabit yoğunlukta merkez $\frac{4 \cdot 2}{3\pi} \approx 0{,}849$ yüksekliğinde olurdu; yoğunluk yukarı doğru arttığı için merkez yukarı kaymıştır.

$\blacksquare$

## 19.6 Yüzey Alanı

Yüzey alanı, parametre bölgesi üzerinde bir büyütme çarpanının integralidir. Yüzey $z = f(x, y)$ grafiği ise çarpan $\sqrt{1 + f_x^2 + f_y^2}$ ([Teorem 5.1](yuzey-alani.md#thm-yal-yuzey-alani)), parametrik ise $\lvert \mathbf{r}_u \times \mathbf{r}_v \rvert$’dir ([Tanım 15.5](parametrik-yuzeyler-ve-alanlari.md#def-pyz-yuzey-alani)). İkincisi birincisini kapsar ([Önerme 15.3](parametrik-yuzeyler-ve-alanlari.md#prp-pyz-grafik)).

| Yüzey | Parametreleme | Parametre bölgesi | $\lvert \mathbf{r}_u \times \mathbf{r}_v \rvert$ |
|:---|:--:|:--:|:--:|
| Küre $\rho = a$ | $(a\sin\phi\cos\theta,\ a\sin\phi\sin\theta,\ a\cos\phi)$ | $0 \le \phi \le \pi$, $0 \le \theta \le 2\pi$ | $a^2\sin\phi$ |
| Silindir $x^2 + y^2 = a^2$ | $(a\cos\theta,\ a\sin\theta,\ z)$ | $0 \le \theta \le 2\pi$ | $a$ |
| Grafik $z = g(x, y)$ | $(x,\ y,\ g(x, y))$ | $D$ | $\sqrt{1 + g_x^2 + g_y^2}$ |
| Koni $z = \sqrt{x^2 + y^2}$ | $(r\cos\theta,\ r\sin\theta,\ r)$ | $0 \le \theta \le 2\pi$ | $\sqrt{2}\,r$ |
| Dönel yüzey ($x$ ekseni çevresinde) | $(x,\ f(x)\cos\theta,\ f(x)\sin\theta)$ | $a \le x \le b$, $0 \le \theta \le 2\pi$ | $f\sqrt{1 + f'^2}$ |

Tablo 19.6: Standart parametrelemeler ve büyütme çarpanları

**Kısa yollar.**

- Düzlem parçası: $z = c - px - qy$ için çarpan sabittir ve $A(S) = \sqrt{1 + p^2 + q^2}\;A(D)$ olur.
- Koni $z = \sqrt{x^2 + y^2}$ üzerinde $A(S) = \sqrt{2}\,A(D)$.
- $a$ yarıçaplı kürenin $z_1 \le z \le z_2$ kuşağının alanı $2\pi a (z_2 - z_1)$’dir; küre parametrelemesinde ([Örnek 15.10](parametrik-yuzeyler-ve-alanlari.md#exm-pyz-kure-alani)) $\phi$ sınırları değiştirilerek bulunur.
- Dönel yüzey: $A(S) = 2\pi \int_a^b f(x)\sqrt{1 + f'(x)^2}\,dx$ ([Önerme 15.4](parametrik-yuzeyler-ve-alanlari.md#prp-pyz-donel-alan)).

UyarıSık yapılan hatalar

- $\iint_D f\,dA$ hacmi verir, alanı değil; alana yalnız $f_x$ ve $f_y$ girer.
- Kökün içindeki $1$’i unutmak.
- $D$ yüzeyin kendisi değil, $xy$-düzlemindeki gölgesidir.
- Parametre bölgesini yüzeyi iki kez örtecek kadar büyük almak.

**Örnek 19.4 (Bir Paraboloit Kubbesinin Alanı)** $z = 4 - x^2 - y^2$ paraboloidinin $xy$-düzleminin üstünde kalan parçasının alanını bulunuz.

Çözüm

$z \ge 0$ koşulu $x^2 + y^2 \le 4$ demektir; $D$, $2$ yarıçaplı disktir. $f_x = -2x$, $f_y = -2y$ olduğundan çarpan $\sqrt{1 + 4x^2 + 4y^2} = \sqrt{1 + 4r^2}$’dir: $$A(S) = \int_0^{2\pi} \int_0^2 \sqrt{1 + 4r^2}\;r\,dr\,d\theta.$$ İç integralde $w = 1 + 4r^2$, $dw = 8r\,dr$ alınırsa $$\int_0^2 \sqrt{1 + 4r^2}\;r\,dr = \frac{1}{8} \int_1^{17} \sqrt{w}\,dw = \frac{1}{12}\left(17\sqrt{17} - 1\right)$$ olur. Dolayısıyla $A(S) = \dfrac{\pi}{6}\left(17\sqrt{17} - 1\right) \approx 36{,}18$.

$\blacksquare$

## 19.7 Üç Katlı İntegral: Sınırlar ve Hacim

Üç katlı integral, cismi bir koordinat düzlemine izdüşürüp en içteki değişkenin alt ve üst yüzeyini bularak kurulur ([Teorem 6.2](uc-katli-integraller.md#thm-uki-tip-bolgeler)). Hacim $V(E) = \iiint_E dV$’dir ([Önerme 6.2](uc-katli-integraller.md#prp-uki-hacim)).

İpucuDört adımda üç katlı integral

1.  **En içteki değişkeni seç.** Cismi bir yönde (çoğu zaman $z$) aşağıdan ve yukarıdan sınırlayan iki yüzey $u_1 \le u_2$ olsun.
2.  **İzdüşümü bul.** Cismin öbür iki değişkenin düzlemine gölgesi $D$’dir; sınırı çoğu zaman $u_1 = u_2$ eşitliğinden ya da düşey duvarlardan gelir.
3.  **$D$’yi yaz.** $D$’yi I. ya da II. tip bölge ya da kutupsal olarak betimle.
4.  **Denetle ve hesapla.** İç sınırlar en çok iki, ortadakiler en çok bir değişkene bağlıdır, dıştakiler sabittir. İçten dışa hesapla.

**Kısa yollar.**

- En içteki integral $\int_{u_1}^{u_2} dz = u_2 - u_1$ olduğundan hacim $\iint_D (u_2 - u_1)\,dA$’ya iner.
- Kutuda ve çarpım biçiminde integrand varsa üç integral ayrılır ([Teorem 6.1](uc-katli-integraller.md#thm-uki-fubini)).
- Sırayı değiştirmek için cismi eşitsizliklerle yaz ve istenen sıranın en içteki değişkeni için yüzeyleri yeniden oku.

**Örnek 19.5 (Parabolik Bir Silindirden Eğik Düzlemle Kesilen Cisim)** $z = 0$ ve $z = y$ düzlemleri ile $y = 1 - x^2$ parabolik silindiri arasında kalan cismin hacmini bulunuz.

Çözüm

$z$ en içte olsun: cisim $0 \le z \le y$ ile sınırlıdır ve bunun için $y \ge 0$ gerekir. Gölge $D$, $y = 0$ doğrusu ile $y = 1 - x^2$ parabolü arasındadır: $-1 \le x \le 1$, $0 \le y \le 1 - x^2$. Buradan $$V = \int_{-1}^{1} \int_0^{1 - x^2} \int_0^y dz\,dy\,dx = \int_{-1}^{1} \int_0^{1 - x^2} y\,dy\,dx = \int_{-1}^{1} \frac{(1 - x^2)^2}{2}\,dx.$$ $(1 - x^2)^2 = 1 - 2x^2 + x^4$ olduğundan $$V = \frac{1}{2}\left(2 - \frac{4}{3} + \frac{2}{5}\right) = \frac{1}{2} \cdot \frac{16}{15} = \frac{8}{15}.$$

$\blacksquare$

## 19.8 Silindirik ve Küresel Koordinatlar

Cisim $z$ ekseni çevresinde dönel bir simetri taşıyorsa ve üst ile alt yüzeyleri $r$ cinsinden kolayca yazılıyorsa silindirik koordinatlar ([Teorem 7.1](silindirik-koordinatlarda-uc-katli-integraller.md#thm-sil-silindirik)), sınırları orijin merkezli küreler ve tepesi orijinde koniler ise küresel koordinatlar ([Teorem 8.1](kuresel-koordinatlarda-uc-katli-integraller.md#thm-kur-kuresel)) seçilir. Aşağıdaki tablo sık yüzeylerin denklemlerini verir.

| Yüzey | Dik | Silindirik | Küresel |
|:---|:--:|:--:|:--:|
| $z$ eksenli silindir | $x^2 + y^2 = a^2$ | $r = a$ | $\rho\sin\phi = a$ |
| Orijin merkezli küre | $x^2 + y^2 + z^2 = a^2$ | $r^2 + z^2 = a^2$ | $\rho = a$ |
| Orijinden geçen, merkezi $(0, 0, a)$ olan küre | $x^2 + y^2 + z^2 = 2az$ | $r^2 + z^2 = 2az$ | $\rho = 2a\cos\phi$ |
| Koni | $z = \sqrt{x^2 + y^2}$ | $z = r$ | $\phi = \frac{\pi}{4}$ |
| Paraboloit | $z = x^2 + y^2$ | $z = r^2$ |  |
| Yatay düzlem ($c > 0$) | $z = c$ | $z = c$ | $\rho\cos\phi = c$ |
| $z$ eksenini içeren yarım düzlem | $y = x$, $x > 0$ | $\theta = \frac{\pi}{4}$ | $\theta = \frac{\pi}{4}$ |

Tablo 19.7: Sık yüzeylerin denklemleri

Genel olarak $z = k\sqrt{x^2 + y^2}$ ($k > 0$) konisi küresel koordinatlarda $\tan\phi = \frac{1}{k}$’dir ([Önerme 8.2](kuresel-koordinatlarda-uc-katli-integraller.md#prp-kur-koordinat-yuzeyleri)). Sınırlar kurulurken silindirikte önce $z$, sonra $r$, en son $\theta$; küreselde önce $\rho$ (orijinden çıkan ışının cisme girip çıktığı değerler), sonra $\phi$ ile $\theta$ bulunur.

UyarıSık yapılan hatalar

- $dV$’deki $r$’yi ya da $\rho^2\sin\phi$’yi unutmak.
- $\phi$’yi $0$’dan $2\pi$’ye almak; tam bir topta $0 \le \phi \le \pi$, $0 \le \theta \le 2\pi$’dir.
- Sınırı başka bir değişkene bağlı olan değişkeni dış integrale koymak.

**Örnek 19.6 (İki Paraboloit Arasındaki Cisim)** $z = x^2 + y^2$ ve $z = 8 - x^2 - y^2$ paraboloitleri arasında kalan cismin hacmini bulunuz.

Çözüm

Silindirik koordinatlarda yüzeyler $z = r^2$ ve $z = 8 - r^2$’dir. $r^2 = 8 - r^2$ eşitliğinden kesişim çemberi $r = 2$’dir ve $r < 2$ için $8 - r^2 > r^2$ olur. Buradan $$\begin{aligned}
V &= \int_0^{2\pi} \int_0^2 \int_{r^2}^{8 - r^2} r\,dz\,dr\,d\theta = 2\pi \int_0^2 (8 - 2r^2)\,r\,dr \\[1mm]
&= 2\pi \left[4r^2 - \frac{r^4}{2}\right]_0^2 = 2\pi(16 - 8) = 16\pi.
\end{aligned}$$

$\blacksquare$

**Örnek 19.7 (Küresel Bir Kabuk Diliminde Bir İntegral)** $E$, $1 \le x^2 + y^2 + z^2 \le 4$ kabuğunun birinci sekizde birlik bölgede ($x, y, z \ge 0$) kalan parçası olsun. $\iiint_E z\,dV$ integralini hesaplayınız.

Çözüm

Küresel koordinatlarda $E$: $1 \le \rho \le 2$, $0 \le \theta \le \frac{\pi}{2}$, $0 \le \phi \le \frac{\pi}{2}$ ve $z = \rho\cos\phi$’dir. Sınırlar sabit, integrand $\rho\cos\phi \cdot \rho^2\sin\phi$ çarpım biçiminde olduğundan üç integral ayrılır: $$\iiint_E z\,dV = \int_0^{\pi/2} d\theta \int_0^{\pi/2} \cos\phi\sin\phi\,d\phi \int_1^2 \rho^3\,d\rho = \frac{\pi}{2} \cdot \frac{1}{2} \cdot \frac{15}{4} = \frac{15\pi}{16}.$$

$\blacksquare$

## 19.9 Değişken Değiştirme

Bölgenin sınırları $u = \text{sabit}$, $v = \text{sabit}$ biçiminde yazılabiliyorsa yeni değişkenlerde bölge bir dikdörtgene dönüşür ([Teorem 9.1](cok-katli-integrallerde-degisken-degistirme.md#thm-ddg-degisken-degistirme), üç boyutta [Teorem 9.2](cok-katli-integrallerde-degisken-degistirme.md#thm-ddg-uc-boyut)).

İpucuDört adımda değişken değiştirme

1.  **Yeni değişkenleri seç.** Sınır eğrilerini $u(x, y) = \text{sabit}$, $v(x, y) = \text{sabit}$ biçiminde yazan $u$ ve $v$’yi al.
2.  **Jacobi çarpanını bul.** $\frac{\partial(u, v)}{\partial(x, y)}$’yi hesapla; formüle onun tersinin mutlak değeri girer ([Önerme 9.2](cok-katli-integrallerde-degisken-degistirme.md#prp-ddg-ters-jacobi)). $x$ ve $y$’yi ayrıca çözmek gerekmez.
3.  **Yeni bölgeyi yaz.** $S$, $R$’nin sınırlarının $u$ ve $v$ cinsinden yazılmasıyla bulunur.
4.  **Hesapla.** İntegrandı $u$ ve $v$ cinsinden yaz, Jacobi çarpanıyla çarp ve $S$ üzerinde integral al.

| Bölge ya da integrand | Dönüşüm | $\left\lvert \frac{\partial(x, y)}{\partial(u, v)} \right\rvert$ |
|:---|:--:|:--:|
| $x + y$ ve $x - y$ içeren | $u = x + y$, $v = x - y$ | $\frac{1}{2}$ |
| $px + qy$ ve $sx + ty$ doğrularıyla sınırlı paralelkenar | $u = px + qy$, $v = sx + ty$ | $\frac{1}{\lvert pt - qs \rvert}$ |
| Elips $\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} \le 1$ | $x = au$, $y = bv$ | $ab$ |
| $xy = \text{sabit}$ hiperbolleri ve $y = kx$ doğruları | $u = xy$, $v = \frac{y}{x}$ | $\frac{1}{2v}$ |
| Elipsoit (üç boyut) | $x = au$, $y = bv$, $z = cw$ | $abc$ |

Tablo 19.8: Sık kullanılan dönüşümler

UyarıSık yapılan hatalar

- Jacobi determinantının mutlak değerini almamak.
- $\frac{\partial(u, v)}{\partial(x, y)}$’yi doğrudan formüle koymak; formüle onun tersi girer.
- Yeni integralin sınırlarını $R$’den değil $S$’den almayı unutmak.

**Örnek 19.8 (Bir Paralelkenarda Doğrusal Dönüşüm)** $R$, $x + y = 0$, $x + y = 2$, $x - 2y = 0$ ve $x - 2y = 3$ doğrularının sınırladığı paralelkenar olsun. $\iint_R (x + y)\,dA$ integralini hesaplayınız.

Çözüm

$u = x + y$, $v = x - 2y$ alalım; $R$ yeni değişkenlerde $S = [0, 2] \times [0, 3]$ dikdörtgenidir. $$\frac{\partial(u, v)}{\partial(x, y)} = \begin{vmatrix} 1 & 1 \\ 1 & -2 \end{vmatrix} = -3, \qquad \left\lvert \frac{\partial(x, y)}{\partial(u, v)} \right\rvert = \frac{1}{3}.$$ Buradan $$\iint_R (x + y)\,dA = \int_0^3 \int_0^2 u \cdot \frac{1}{3}\,du\,dv = \frac{1}{3} \cdot 2 \cdot 3 = 2.$$ Sağlama: $R$’nin alanı $\frac{1}{3} \cdot 6 = 2$, $x + y$’nin $R$ üzerindeki ortalaması $1$’dir.

$\blacksquare$

## 19.10 Eğrisel İntegraller

Her eğrisel integral, eğri parametrelenip integral tek değişkenli bir integrale çevrilerek hesaplanır. Üç türün formülü ve yöne tepkisi farklıdır.

| İntegral | Hesap formülü | Yön değişince | Gerekçe |
|:---|:--:|:--:|:--:|
| $\int_C f\,ds$ | $\int_a^b f(\mathbf{r}(t))\,\lvert \mathbf{r}'(t) \rvert\,dt$ | Değişmez | [Teorem 11.1](egrisel-integraller.md#thm-egi-hesap) |
| $\int_C f\,dx$ | $\int_a^b f(\mathbf{r}(t))\,x'(t)\,dt$ | İşaret değişir | [Teorem 11.2](egrisel-integraller.md#thm-egi-koordinat-hesap) |
| $\int_C \mathbf{F} \cdot d\mathbf{r}$ | $\int_a^b \mathbf{F}(\mathbf{r}(t)) \cdot \mathbf{r}'(t)\,dt$ | İşaret değişir | [Tanım 11.6](egrisel-integraller.md#def-egi-vektor-alani) |

Tablo 19.9: Eğrisel integral türleri

$\int_C \mathbf{F} \cdot d\mathbf{r} = \int_C P\,dx + Q\,dy + R\,dz$’dir ([Önerme 11.1](egrisel-integraller.md#prp-egi-bilesen)); yön değişince işaret değişir ([Önerme 11.4](egrisel-integraller.md#prp-egi-yon)), parametrizasyon değişince değer değişmez ([Önerme 11.2](egrisel-integraller.md#prp-egi-parametrizasyon)).

| Eğri                                               |    Parametrizasyon     |
|:---------------------------------------------------|:----------------------:|
| $A$’dan $B$’ye doğru parçası         | $\mathbf{r}(t) = (1 - t)A + tB$, $0 \le t \le 1$ |
| $a$ yarıçaplı çember (saat yönünün tersine) | $(a\cos t,\ a\sin t)$, $0 \le t \le 2\pi$ |
| Elips $\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = 1$                                   | $(a\cos t,\ b\sin t)$, $0 \le t \le 2\pi$ |
| $y = g(x)$ grafiği                                 |       $(t,\ g(t))$       |
| Helis                                              |       $(\cos t,\ \sin t,\ t)$       |

Tablo 19.10: Standart parametrizasyonlar

**Kısa yollar.**

$\int_C \mathbf{F} \cdot d\mathbf{r}$ istendiğinde doğrudan hesaba girişmeden önce sırayla bakılır:

1.  $\mathbf{F}$ konservatif mi? Öyleyse $f(B) - f(A)$ ([Bölüm 19.11](#sec-ozt-konservatif)).
2.  $C$ düzlemde kapalı bir eğri mi? Öyleyse Green Teoremi ([Bölüm 19.12](#sec-ozt-green)).
3.  $C$ uzayda kapalı bir eğri ve $\operatorname{curl}\mathbf{F}$ basit mi? Öyleyse Stokes Teoremi ([Bölüm 19.15](#sec-ozt-stokes)).

UyarıSık yapılan hatalar

- $dx$, $dy$ ve $\mathbf{F} \cdot d\mathbf{r}$ integrallerinde sınırlar başlangıç noktasından bitiş noktasına yazılır; alt sınır üstten büyük olabilir. $ds$ integralinde ise parametre küçükten büyüğe alınır.
- Parçalı eğrilerde her parçayı ayrı parametreleyip sonuçları toplamak gerekir ([Tanım 11.2](egrisel-integraller.md#def-egi-parcali-duzgun)).

**Örnek 19.9 (Çeyrek Çember Boyunca Yay Uzunluğuna Göre İntegral)** $C$, $x^2 + y^2 = 4$ çemberinin birinci bölgedeki yayı olsun. $\int_C xy\,ds$ integralini hesaplayınız.

Çözüm

$\mathbf{r}(t) = (2\cos t, 2\sin t)$, $0 \le t \le \frac{\pi}{2}$ alalım. $\lvert \mathbf{r}'(t) \rvert = \sqrt{4\sin^2 t + 4\cos^2 t} = 2$ olduğundan $$\int_C xy\,ds = \int_0^{\pi/2} (2\cos t)(2\sin t) \cdot 2\,dt = 8 \int_0^{\pi/2} \sin t\cos t\,dt = 8 \cdot \frac{1}{2} = 4.$$

$\blacksquare$

## 19.11 Konservatif Alanlar ve Potansiyel

$\mathbf{F} = \nabla f$ ise eğrisel integral yalnız uç noktalara bağlıdır: $\int_C \mathbf{F} \cdot d\mathbf{r} = f(B) - f(A)$ ([Teorem 12.1](egrisel-integraller-icin-temel-teorem.md#thm-tte-temel-teorem), [Sonuç 12.1](egrisel-integraller-icin-temel-teorem.md#cor-tte-parcali-duzgun)). Konservatiflik, yoldan bağımsızlık ve kapalı yollarda sıfır integral denktir ([Sonuç 12.3](egrisel-integraller-icin-temel-teorem.md#cor-tte-denk-kosullar)).

| Ortam | Gerekli koşul | Yeterli koşul |
|:---|:--:|:--:|
| Düzlem, $\mathbf{F} = P\,\mathbf{i} + Q\,\mathbf{j}$ | $\frac{\partial P}{\partial y} = \frac{\partial Q}{\partial x}$ ([Teorem 12.4](egrisel-integraller-icin-temel-teorem.md#thm-tte-gerekli-kosul)) | Aynı eşitlik, açık ve basit bağlantılı bölgede ([Teorem 12.5](egrisel-integraller-icin-temel-teorem.md#thm-tte-konservatif-test)) |
| Uzay, $\mathbf{F} = P\,\mathbf{i} + Q\,\mathbf{j} + R\,\mathbf{k}$ | $\operatorname{curl}\mathbf{F} = \mathbf{0}$ ([Sonuç 14.1](rotasyonel-ve-diverjans.md#cor-rot-konservatif-gerek)) | $\operatorname{curl}\mathbf{F} = \mathbf{0}$, bütün $\mathbb{R}^3$’te ([Teorem 14.2](rotasyonel-ve-diverjans.md#thm-rot-konservatif)) |

Tablo 19.11: Konservatiflik ölçütleri

İpucuDört adımda potansiyel fonksiyon

1.  **Test et.** Tablodaki koşulu denetle; bozuluyorsa alan konservatif değildir, dur.
2.  **İlk değişkene göre integral al.** $f = \int P\,dx + g(y, z)$ yaz.
3.  **Öbür bileşenlerle karşılaştır.** $f_y = Q$ eşitliğinden $g$’nin $y$’ye göre türevini bul (içinde $x$ kalmamalı), integral al; aynısını $z$ ve $R$ için yap.
4.  **Sağla.** $\nabla f = \mathbf{F}$ olduğunu kontrol et ve $f(B) - f(A)$’yı hesapla.

UyarıSık yapılan hatalar

Basit bağlantılılık koşulu atlanamaz. $\mathbf{F} = \dfrac{-y\,\mathbf{i} + x\,\mathbf{j}}{x^2 + y^2}$ alanında orijin dışında her yerde $P_y = Q_x$’tir, ama orijini çevreleyen her pozitif yönlü basit kapalı eğri boyunca integral $2\pi$’dir ([Örnek 13.5](green-teoremi.md#exm-grn-orijin)); alan orijini çıkarılmış düzlemde konservatif değildir.

**Örnek 19.10 (Bir Uzay Eğrisi Boyunca Potansiyelle İntegral)** $$\mathbf{F}(x, y, z) = (2xy + z^2)\,\mathbf{i} + (x^2 + 3)\,\mathbf{j} + 2xz\,\mathbf{k}$$ ve $C$, $\mathbf{r}(t) = t\,\mathbf{i} + 2t^2\,\mathbf{j} - t^3\,\mathbf{k}$, $0 \le t \le 1$ eğrisi olsun. $\int_C \mathbf{F} \cdot d\mathbf{r}$ integralini hesaplayınız.

Çözüm

**Test.** $P = 2xy + z^2$, $Q = x^2 + 3$, $R = 2xz$ için $$\operatorname{curl}\mathbf{F} = (0 - 0)\,\mathbf{i} + (2z - 2z)\,\mathbf{j} + (2x - 2x)\,\mathbf{k} = \mathbf{0}$$ ve $\mathbf{F}$ bütün $\mathbb{R}^3$’te tanımlı olduğundan alan konservatiftir.

**Potansiyel.** $x$’e göre integral alırsak $$f = \int (2xy + z^2)\,dx = x^2 y + xz^2 + g(y, z)$$ olur. $f_y = x^2 + g_y = x^2 + 3$ olduğundan $g = 3y + h(z)$; $f_z = 2xz + h'(z) = 2xz$ olduğundan $h$ sabittir. Böylece $f = x^2 y + xz^2 + 3y$.

**Uç noktalar.** $A = \mathbf{r}(0) = (0, 0, 0)$ ve $B = \mathbf{r}(1) = (1, 2, -1)$’dir: $$\int_C \mathbf{F} \cdot d\mathbf{r} = f(1, 2, -1) - f(0, 0, 0) = 2 + 1 + 6 = 9.$$

$\blacksquare$

## 19.12 Green Teoremi

Düzlemde pozitif yönlü (bölge solda kalacak biçimde dolaşılan) basit kapalı bir $C$ eğrisi ve onun sınırladığı $D$ bölgesi için ([Teorem 13.1](green-teoremi.md#thm-grn-green)) $$\oint_C P\,dx + Q\,dy = \iint_D \left(\frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y}\right) dA$$ dir. Delikli bölgelerde dış sınır saat yönünün tersine, iç sınırlar saat yönünde alınır ([Sonuç 13.1](green-teoremi.md#cor-grn-delikli)).

**Kısa yollar.**

- **Alan:** $A(D) = \oint_C x\,dy = -\oint_C y\,dx$, ya da simetrik biçimde $A(D) = \frac{1}{2}\oint_C x\,dy - y\,dx$ ([Önerme 13.1](green-teoremi.md#prp-grn-alan)). Çokgenlerde ve parametrik eğrilerde çok hızlıdır.
- **Çirkin terimler düşer:** $P$’nin yalnız $x$’e, $Q$’nun yalnız $y$’ye bağlı terimleri ($e^{x^2}$, $\cos y$, $\sqrt{1 + y^4}$ gibi) $Q_x - P_y$’ye katkı vermez.
- **Saat yönündeki eğri:** teoremi uygula, sonucu $-1$ ile çarp.
- **Kapalı olmayan eğri:** eğriyi bir doğru parçasıyla kapat, Green Teoremini uygula, eklenen parçanın integralini çıkar.
- **Tekil nokta:** alan bölgenin içindeki bir noktada tanımsızsa o noktayı küçük bir çemberle çevirip delikli bölge sürümünü kullan.

**Örnek 19.11 (Üçgen Boyunca İlkeli Zor Bir İntegral)** $C$, köşeleri $(0, 0)$, $(2, 0)$ ve $(0, 2)$ olan üçgenin bu sırayla dolaşılan sınırı olsun. $$\oint_C \left(y + e^{x^2}\right) dx + (4x + \cos y)\,dy$$ integralini hesaplayınız.

Çözüm

Köşeler saat yönünün tersine sıralanmıştır; $C$ pozitif yönlüdür. $P = y + e^{x^2}$ ve $Q = 4x + \cos y$’nin kısmi türevleri her yerde süreklidir ve $$\frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y} = 4 - 1 = 3$$ olur. Üçgenin alanı $\frac{1}{2} \cdot 2 \cdot 2 = 2$ olduğundan $$\oint_C P\,dx + Q\,dy = \iint_D 3\,dA = 3 \cdot 2 = 6.$$ Doğrudan hesapta $\int e^{x^2}\,dx$ gerekirdi; Green Teoremi bu terimi yok eder.

$\blacksquare$

## 19.13 Rotasyonel ve Diverjans

$\mathbf{F} = P\,\mathbf{i} + Q\,\mathbf{j} + R\,\mathbf{k}$ için rotasyonel bir vektör alanı ([Tanım 14.1](rotasyonel-ve-diverjans.md#def-rot-rotasyonel)), diverjans bir skaler fonksiyondur ([Tanım 14.3](rotasyonel-ve-diverjans.md#def-rot-diverjans)): $$\begin{aligned}
\operatorname{curl}\mathbf{F} &= \left(R_y - Q_z\right)\mathbf{i} + \left(P_z - R_x\right)\mathbf{j} + \left(Q_x - P_y\right)\mathbf{k}, \\[1mm]
\operatorname{div}\mathbf{F} &= P_x + Q_y + R_z.
\end{aligned}$$

| Özdeşlik ya da ölçüt | Sonuç | Gerekçe |
|:---|:---|:--:|
| $\operatorname{curl}(\nabla f) = \mathbf{0}$ | $\operatorname{curl}\mathbf{F} \ne \mathbf{0}$ ise $\mathbf{F}$ gradyan değildir | [Teorem 14.1](rotasyonel-ve-diverjans.md#thm-rot-gradyan) |
| $\operatorname{div}(\operatorname{curl}\mathbf{G}) = 0$ | $\operatorname{div}\mathbf{F} \ne 0$ ise $\mathbf{F} = \operatorname{curl}\mathbf{G}$ olamaz | [Teorem 14.3](rotasyonel-ve-diverjans.md#thm-rot-diverjans) |
| $\operatorname{curl}\mathbf{F} = \mathbf{0}$ | Dönmesiz alan | [Tanım 14.2](rotasyonel-ve-diverjans.md#def-rot-donmesiz) |
| $\operatorname{div}\mathbf{F} = 0$ | Sıkıştırılamaz alan | [Tanım 14.4](rotasyonel-ve-diverjans.md#def-rot-sikistirilamaz) |
| $\oint_C \mathbf{F} \cdot \mathbf{n}\,ds = \iint_D \operatorname{div}\mathbf{F}\,dA$ | Green Teoreminin normal biçimi | [Teorem 14.5](rotasyonel-ve-diverjans.md#thm-rot-green-normal) |

Tablo 19.12: Rotasyonel ve diverjans özdeşlikleri

**Kısa yollar.**

- Her bileşen yalnız kendi değişkenine bağlıysa, yani $\mathbf{F} = P(x)\,\mathbf{i} + Q(y)\,\mathbf{j} + R(z)\,\mathbf{k}$ ise $\operatorname{curl}\mathbf{F} = \mathbf{0}$’dır.
- $\operatorname{curl} f$, $\operatorname{div} f$ ve $\operatorname{div}(\operatorname{div}\mathbf{F})$ anlamsızdır: rotasyonel ve diverjans yalnız vektör alanlarına uygulanır.

**Örnek 19.12 (Rotasyonel ve Diverjansın Hesabı)** $\mathbf{F}(x, y, z) = yz\,\mathbf{i} + x^2 z\,\mathbf{j} + xy^2\,\mathbf{k}$ alanının rotasyonelini ve diverjansını bulunuz. $\mathbf{F}$ konservatif midir?

Çözüm

$P = yz$, $Q = x^2 z$, $R = xy^2$ için $$\begin{aligned}
\operatorname{curl}\mathbf{F} &= (2xy - x^2)\,\mathbf{i} + (y - y^2)\,\mathbf{j} + (2xz - z)\,\mathbf{k}, \\[1mm]
\operatorname{div}\mathbf{F} &= 0 + 0 + 0 = 0.
\end{aligned}$$ Örneğin $(1, 2, 1)$ noktasında $\operatorname{curl}\mathbf{F} = 3\,\mathbf{i} - 2\,\mathbf{j} + \mathbf{k} \ne \mathbf{0}$ olduğundan $\mathbf{F}$ konservatif değildir ([Sonuç 14.1](rotasyonel-ve-diverjans.md#cor-rot-konservatif-gerek)). Diverjans her yerde sıfır olduğundan alan sıkıştırılamazdır.

$\blacksquare$

## 19.14 Yüzey İntegralleri ve Akı

Yüzey integralleri, yüzeyin parametre bölgesi üzerinde iki katlı integrale çevrilir. Skaler integralde $\mathbf{r}_u \times \mathbf{r}_v$’nin uzunluğu, akıda vektörün kendisi kullanılır.

| İntegral | Parametrik yüzey $\mathbf{r}(u, v)$ | Grafik $z = g(x, y)$ |
|:---|:--:|:--:|
| $\iint_S f\,dS$ | $\iint_D f(\mathbf{r})\,\lvert \mathbf{r}_u \times \mathbf{r}_v \rvert\,dA$ | $\iint_D f(x, y, g)\sqrt{g_x^2 + g_y^2 + 1}\,dA$ |
| $\iint_S \mathbf{F} \cdot d\mathbf{S}$ | $\iint_D \mathbf{F}(\mathbf{r}) \cdot (\mathbf{r}_u \times \mathbf{r}_v)\,dA$ | $\iint_D (-P g_x - Q g_y + R)\,dA$ (yukarı) |
| Gerekçe | [Teorem 16.1](yuzey-integralleri.md#thm-yzi-parametrik), [Teorem 16.2](yuzey-integralleri.md#thm-yzi-aki-parametrik) | [Sonuç 16.1](yuzey-integralleri.md#cor-yzi-grafik), [Sonuç 16.2](yuzey-integralleri.md#cor-yzi-aki-grafik) |

Tablo 19.13: Yüzey integrali formülleri

| Yüzey                       | $\mathbf{r}_u \times \mathbf{r}_v$ |  Yön   |
|:----------------------------|:----------:|:------:|
| Küre $\mathbf{r}(\phi, \theta)$, $\rho = a$ | $a\sin\phi\;\mathbf{r}(\phi, \theta)$ |  Dışa  |
| Silindir $\mathbf{r}(\theta, z) = (a\cos\theta, a\sin\theta, z)$         | $(a\cos\theta,\ a\sin\theta,\ 0)$ |  Dışa  |
| Grafik $\mathbf{r}(x, y) = (x, y, g)$           | $(-g_x,\ -g_y,\ 1)$ | Yukarı |

Tablo 19.14: Standart normaller

**Kısa yollar.**

- $a$ yarıçaplı orijin merkezli kürede birim dış normal $\mathbf{n} = \frac{1}{a}(x, y, z)$ ve $dS = a^2\sin\phi\,d\phi\,d\theta$’dır; $\mathbf{F} \cdot \mathbf{n}$ çoğu zaman doğrudan sadeleşir. Örneğin $\mathbf{F} = (x, y, z)$ için $\mathbf{F} \cdot \mathbf{n} = a$ ve akı $4\pi a^3$’tür.
- Yüzey $y = g(x, z)$ ya da $x = g(y, z)$ biçimindeyse grafik formülü değişkenlerin rolleri değiştirilerek kullanılır.
- Kapalı ve parçalı bir yüzeyin akısı istendiğinde parçaları tek tek hesaplamak yerine önce Diverjans Teoremi düşünülür ([Bölüm 19.16](#sec-ozt-diverjans)).

UyarıSık yapılan hatalar

- $\mathbf{r}_u \times \mathbf{r}_v$’nin istenen yöne bakıp bakmadığını denetlememek; bakmıyorsa sonuç $-1$ ile çarpılır.
- Kapalı bir yüzeyde tabanın normalini de yukarı almak; taban için dış normal aşağı bakar.
- Akıda $\lvert \mathbf{r}_u \times \mathbf{r}_v \rvert$ kullanmak.

**Örnek 19.13 (Bir Yarım Küre Üzerinde Skaler İntegral)** $S$, $x^2 + y^2 + z^2 = 4$ küresinin $z \ge 0$ olan yarısı olsun. $\iint_S z\,dS$ integralini hesaplayınız.

Çözüm

Yarım küreyi $$\mathbf{r}(\phi, \theta) = (2\sin\phi\cos\theta,\ 2\sin\phi\sin\theta,\ 2\cos\phi), \qquad 0 \le \phi \le \frac{\pi}{2},\ 0 \le \theta \le 2\pi$$ ile parametreleyelim. Tablodan $\lvert \mathbf{r}_\phi \times \mathbf{r}_\theta \rvert = 4\sin\phi$’dir: $$\iint_S z\,dS = \int_0^{2\pi} \int_0^{\pi/2} 2\cos\phi \cdot 4\sin\phi\,d\phi\,d\theta = 2\pi \cdot 8 \cdot \frac{1}{2} = 8\pi.$$ Sağlama: yarım kürenin alanı $2\pi \cdot 4 = 8\pi$ olduğundan $\bar{z} = 1 = \frac{a}{2}$ çıkar; bu, hazır kütle merkezi tablosuyla uyumludur.

$\blacksquare$

**Örnek 19.14 (Bir Paraboloit Kubbesinden Geçen Akı)** $S$, $z = 1 - x^2 - y^2$ paraboloidinin $z \ge 0$ olan parçası ve yukarı yönlendirilmiş olsun. $\mathbf{F} = x\,\mathbf{i} + y\,\mathbf{j} + (z^2 + 1)\,\mathbf{k}$ alanının $S$’den geçen akısını bulunuz.

Çözüm

$g = 1 - x^2 - y^2$ için $g_x = -2x$, $g_y = -2y$ ve $D$ birim disktir. Grafik formülünde $$-P g_x - Q g_y + R = 2x^2 + 2y^2 + (1 - x^2 - y^2)^2 + 1$$ olur. Kutupsal koordinatlarda bu ifade $2r^2 + (1 - r^2)^2 + 1 = r^4 + 2$’ye sadeleşir: $$\iint_S \mathbf{F} \cdot d\mathbf{S} = \int_0^{2\pi} \int_0^1 (r^4 + 2)\,r\,dr\,d\theta = 2\pi\left(\frac{1}{6} + 1\right) = \frac{7\pi}{3}.$$

$\blacksquare$

## 19.15 Stokes Teoremi

Yönlendirilmiş bir $S$ yüzeyi ve onun pozitif yönlü sınırı $C$ için ([Teorem 17.1](stokes-teoremi.md#thm-sto-stokes)) $$\int_C \mathbf{F} \cdot d\mathbf{r} = \iint_S \operatorname{curl}\mathbf{F} \cdot d\mathbf{S}$$ dir. Pozitif yön, başı $\mathbf{n}$ yönünde yürüyen birinin yüzeyi solunda gördüğü yöndür ([Tanım 17.1](stokes-teoremi.md#def-sto-pozitif-yon)): $C$ yukarıdan bakınca saat yönünün tersine dolanıyorsa $S$ yukarı yönlendirilir.

İpucuDört adımda Stokes Teoremi ile eğrisel integral

1.  **Rotasyoneli hesapla.** $\operatorname{curl}\mathbf{F}$ çoğu zaman $\mathbf{F}$’den basittir.
2.  **Yüzeyi seç.** Sınırı $C$ olan en basit yüzeyi al; çoğu zaman $C$’nin içinde kaldığı düzlem parçası.
3.  **Yönü uydur.** $\mathbf{n}$’yi $C$’nin verilen yönü pozitif olacak biçimde seç.
4.  **Akıyı hesapla.** Yüzey bir grafikse $\operatorname{curl}\mathbf{F} = (G_1, G_2, G_3)$ için integrand $-G_1 g_x - G_2 g_y + G_3$’tür.

**Kısa yollar.**

- Sınırı aynı olan ve aynı yönlendirilen iki yüzeyde rotasyonelin akısı aynıdır ([Sonuç 17.1](stokes-teoremi.md#cor-sto-ayni-sinir)); kubbe yerine düz disk alınabilir.
- Kapalı bir yüzeyden (küre gibi) rotasyonelin akısı $0$’dır ([Alıştırma 17.11](stokes-teoremi.md#exr-sto-kure)).
- $\operatorname{curl}\mathbf{F} \cdot \mathbf{n}$ sabitse akı $\operatorname{curl}\mathbf{F} \cdot \mathbf{n}$ çarpı yüzey alanıdır.

**Örnek 19.15 (Eğik Bir Düzlem Üzerindeki Elips Boyunca İntegral)** $C$, $x^2 + y^2 = 1$ silindiri ile $z = 2 - x$ düzleminin kesişim eğrisi olsun ve yukarıdan bakınca saat yönünün tersine dolaşılsın. $\mathbf{F} = -y^3\,\mathbf{i} + x^3\,\mathbf{j} + z\,\mathbf{k}$ için $\int_C \mathbf{F} \cdot d\mathbf{r}$ integralini hesaplayınız.

Çözüm

**Rotasyonel.** $P = -y^3$, $Q = x^3$, $R = z$ için $$\operatorname{curl}\mathbf{F} = (0 - 0)\,\mathbf{i} + (0 - 0)\,\mathbf{j} + (3x^2 + 3y^2)\,\mathbf{k}.$$

**Yüzey.** $S$, $z = 2 - x$ düzleminin birim disk üzerindeki parçası olsun ve yukarı yönlendirilsin; $C$ bu yönlendirmede pozitif yönlüdür. $G_1 = G_2 = 0$ olduğundan $g_x = -1$ ve $g_y = 0$ değerleri işe karışmaz; integrand $G_3 = 3x^2 + 3y^2 = 3r^2$’dir: $$\int_C \mathbf{F} \cdot d\mathbf{r} = \int_0^{2\pi} \int_0^1 3r^2 \cdot r\,dr\,d\theta = 2\pi \cdot \frac{3}{4} = \frac{3\pi}{2}.$$

**Sağlama.** $\mathbf{r}(t) = (\cos t, \sin t, 2 - \cos t)$ ile $$\mathbf{F} \cdot \mathbf{r}' = \sin^4 t + \cos^4 t + (2 - \cos t)\sin t$$ olur. Son terimin $[0, 2\pi]$ üzerindeki integrali $0$, $\sin^4 t + \cos^4 t = 1 - \frac{1}{2}\sin^2 2t$’nin integrali $2\pi - \frac{\pi}{2} = \frac{3\pi}{2}$’dir.

$\blacksquare$

## 19.16 Diverjans Teoremi

Bir $E$ cisminin dışa doğru yönlendirilmiş sınır yüzeyi $S$ için ([Teorem 18.1](diverjans-teoremi.md#thm-div-diverjans)) $$\iint_S \mathbf{F} \cdot d\mathbf{S} = \iiint_E \operatorname{div}\mathbf{F}\,dV$$ dir. Kapalı bir yüzeyin akısında, özellikle yüzey birkaç parçadan oluşuyorsa, ilk düşünülecek yol budur.

İpucuDört adımda Diverjans Teoremi ile akı

1.  **Koşulları denetle.** $S$ kapalı ve dışa yönlü mü, $\mathbf{F}$ cismin her noktasında sürekli kısmi türevli mi?
2.  **Diverjansı hesapla.** $\operatorname{div}\mathbf{F} = P_x + Q_y + R_z$.
3.  **Cismi betimle.** Dik, silindirik ya da küresel koordinatlardan en uygununu seç.
4.  **Hacim integralini hesapla.** Sonuç dışarı doğru akıdır.

**Kısa yollar.**

- **Kapatma:** $S$ kapalı değilse (kubbe, yarım küre) onu düz bir parçayla kapat, teoremi uygula, eklenen parçanın dış normalle akısını çıkar.
- $\operatorname{div}\mathbf{F} = c$ sabitse akı $c \cdot V(E)$’dir; $\mathbf{F} = (x, y, z)$ için $V(E) = \frac{1}{3}\iint_S \mathbf{F} \cdot d\mathbf{S}$ ([Alıştırma 18.9](diverjans-teoremi.md#exr-div-hacim)).
- Alan cismin içindeki bir noktada tanımsızsa o nokta küçük bir küreyle çıkarılır ([Sonuç 18.1](diverjans-teoremi.md#cor-div-iki-yuzey)). Örneğin $\frac{\mathbf{x}}{\lvert \mathbf{x} \rvert^3}$ alanının orijini içine alan her kapalı yüzeyden akısı $4\pi$’dir ([Örnek 18.4](diverjans-teoremi.md#exm-div-gauss-yasasi)).

UyarıSık yapılan hatalar

- Teoremi kapalı olmayan bir yüzeye doğrudan uygulamak.
- Kapatma parçasının normalini dışa (kubbenin tabanında aşağı) almamak.
- Cismin içinde tanımsız olan bir alana teoremi uygulamak.

**Örnek 19.16 (Kubbe Akısını Kapatarak Hesaplamak)** [Örnek 19.14](#exm-ozt-aki) örneğindeki $\mathbf{F} = x\,\mathbf{i} + y\,\mathbf{j} + (z^2 + 1)\,\mathbf{k}$ alanının, $z = 1 - x^2 - y^2$, $z \ge 0$ kubbesinden yukarı doğru akısını Diverjans Teoremiyle bulunuz.

Çözüm

**Kapatma.** Kubbeyi $z = 0$ düzlemindeki birim disk $D_0$ ile kapatalım; $D_0$’ın dış normali $-\mathbf{k}$’dır. Kapalı yüzey, $E$: $0 \le z \le 1 - r^2$, $0 \le r \le 1$ cismini sınırlar.

**Hacim integrali.** $\operatorname{div}\mathbf{F} = 1 + 1 + 2z = 2 + 2z$ ve $\int_0^{1 - r^2} (2 + 2z)\,dz = 3 - 4r^2 + r^4$ olduğundan $$\iiint_E \operatorname{div}\mathbf{F}\,dV = 2\pi \int_0^1 (3 - 4r^2 + r^4)\,r\,dr = 2\pi\left(\frac{3}{2} - 1 + \frac{1}{6}\right) = \frac{4\pi}{3}.$$

**Taban.** $D_0$ üzerinde $z = 0$, $\mathbf{F} = (x, y, 1)$ ve $\mathbf{F} \cdot (-\mathbf{k}) = -1$’dir; tabanın akısı $-\pi$’dir.

**Sonuç.** Kubbenin akısı $\frac{4\pi}{3} - (-\pi) = \frac{7\pi}{3}$’tür; doğrudan hesapla aynı sonuç bulunmuştu.

$\blacksquare$

## 19.17 Dört Temel Teoremin Karşılaştırması

Dört teoremin hepsi aynı fikri söyler: bir türevin bir bölge üzerindeki integrali, fonksiyonun o bölgenin sınırındaki değerlerine bağlıdır. Aşağıdaki tablo hangi teoremin ne zaman kullanılacağını özetler.

| Teorem | Eşitlik | Ne zaman | Yön kuralı |
|:---|:--:|:---|:---|
| Temel teorem ([Teorem 12.1](egrisel-integraller-icin-temel-teorem.md#thm-tte-temel-teorem)) | $\int_C \nabla f \cdot d\mathbf{r} = f(B) - f(A)$ | Alan konservatif | $A$’dan $B$’ye |
| Green ([Teorem 13.1](green-teoremi.md#thm-grn-green)) | $\oint_C P\,dx + Q\,dy = \iint_D (Q_x - P_y)\,dA$ | Düzlemde kapalı eğri | $D$ solda kalır |
| Stokes ([Teorem 17.1](stokes-teoremi.md#thm-sto-stokes)) | $\int_C \mathbf{F} \cdot d\mathbf{r} = \iint_S \operatorname{curl}\mathbf{F} \cdot d\mathbf{S}$ | Uzayda kapalı eğri | Normal yönünde yürüyene $S$ solda |
| Diverjans ([Teorem 18.1](diverjans-teoremi.md#thm-div-diverjans)) | $\iint_S \mathbf{F} \cdot d\mathbf{S} = \iiint_E \operatorname{div}\mathbf{F}\,dV$ | Kapalı yüzeyden akı | Dış normal |

Tablo 19.15: Temel teoremlerin karşılaştırması

Teoremlerin ortak yapısı ve fiziksel yorumları [Diverjans Teoremi](./diverjans-teoremi.md) bölümünün sonunda ayrıntılı olarak tartışılır.
