5  Karşılaştırma, Mantık Operatörleri ve Koşullu İfadeler

Şimdiye kadar yazdığımız programlar her çalıştırıldığında aynı komutları aynı sırayla yürüttü. Oysa çoğu problem bir karar gerektirir: girilen sayı negatifse işaretini değiştir, not \(50\)’nin altındaysa “kaldı” yaz, yaş \(18\)’den küçükse “reşit değil” de. Programın bir koşula bağlı olarak farklı yollardan ilerlemesini sağlayan yapılara koşullu ifadeler ya da karar yapıları denir.

Bir karar vermek için önce bir soru sormak gerekir. Bu bölümde soruları karşılaştırma ve mantık operatörleriyle nasıl soracağımızı, sonra if, else ve elif ile yanıtlara göre nasıl farklı işler yapacağımızı göreceğiz.

5.1 Karşılaştırma Operatörleri

Bir koşul, değeri True ya da False olan bir ifadedir; bu tür ifadelerin en basitleri iki değeri karşılaştırarak elde edilir.

Değişkenler, Veri Tipleri ve Atama bölümünde mantıksal tip bool’u tanımıştık (Tanım 2.6): yalnız True ve False değerlerini alır ve bir önermenin doğru mu yanlış mı olduğunu kodlar.

Tanım 5.1 (Karşılaştırma Operatörleri) İki değeri karşılaştırıp sonucu True ya da False olarak veren operatörlere karşılaştırma operatörleri denir:

Operatör	Anlamı	Örnek	Sonuç
<	küçük mü?	2 < 3	True
>	büyük mü?	2 > 3	False
<=	küçük ya da eşit mi?	3 <= 3	True
>=	büyük ya da eşit mi?	2 >= 3	False
==	eşit mi?	2 == 3	False
!=	eşit değil mi?	2 != 3	True

Yani a < b yazmak Python’a “a, b’den küçük mü?” diye sormaktır; yanıt bir bool değeridir ve bir değişkende saklanabilir.

Python

a = 2
b = 3
print("a < b: " + str(a < b))
print("a > b: " + str(a > b))
print("a >= b: " + str(a >= b))
print("a <= b: " + str(a <= b))
print("a == b: " + str(a == b))
print("a != b: " + str(a != b))
c = 5 < 3
print(c, type(c))

Çıktı

a < b: True
a > b: False
a >= b: False
a <= b: True
a == b: False
a != b: True
False <class 'bool'>

Bir bool değeri + ile bir metne eklenemeyeceği için önce str ile metne çevirdik; virgülle print("a < b:", a < b) yazmak da aynı sonucu verirdi.

Uyarı= ile == farklıdır

= bir atama operatörüdür: sağdaki değeri soldaki değişkene verir. == ise bir karşılaştırma operatörüdür: iki değerin eşit olup olmadığını sorar ve True ya da False verir. if x = 5: yazmak yazım hatasıdır; doğrusu if x == 5:’tir.

Eşitlik operatörü değerlerin tipini de hesaba katar: metin olan "2" ile tam sayı olan 2 eşit değildir. Buna karşılık 2 == 2.0 True’dur, çünkü iki sayı aynı değeri gösterir.

Python

print("2" == 2)
print("2" != 2)
print(2 == 2.0)
print("Evet" == "Evet", "Evet" == "evet")

Çıktı

False
True
True
True False

Metinler karakter karakter karşılaştırılır; büyük ve küçük harf farklı karakterlerdir, bu yüzden "Evet" ile "evet" eşit değildir.

Tanım 5.2 (Zincirleme Karşılaştırma) a < x < b biçimindeki yazım a < x and x < b anlamına gelir; buna zincirleme karşılaştırma denir. Diğer karşılaştırma operatörleri de aynı biçimde zincirlenebilir.

Yani matematikteki \(13 \le y < 20\) yazımı Python’da aynen 13 <= y < 20 olarak yazılabilir.

5.2 Mantık Operatörleri

Birden fazla koşulu birleştirmek ya da bir koşulu tersine çevirmek için mantık operatörleri kullanılır.

Tanım 5.3 (and Operatörü) p and q ifadesi, p ve q’nun ikisi de True ise True, en az biri False ise False olur.

Yani and “ve” bağlacıdır: “sayı \(5\)’ten büyük ve \(10\)’dan küçük” koşulu, iki koşulun ikisi de sağlandığında doğrudur.

Tanım 5.4 (or Operatörü) p or q ifadesi, p ve q’dan en az biri True ise True, ikisi de False ise False olur.

Yani or “veya” bağlacıdır: “sayı \(10\) veya \(20\)” koşulu, sayı bu iki değerden birine eşitse doğrudur.

Tanım 5.5 (not Operatörü) not p ifadesi, p True ise False, False ise True olur.

Yani not bir koşulu tersine çevirir: not x < 5 ifadesi “x, 5’ten küçük değil” demektir ve x >= 5 ile aynı anlama gelir.

Üç operatörün bütün durumları bir doğruluk tablosunda özetlenir:

p	q	p and q	p or q	not p
True	True	True	True	False
True	False	False	True	False
False	True	False	True	True
False	False	False	False	True

Python

a = True
b = False
print(True and True, True and False, False and False)
print(1 == 1 and 1 < 2)
print(1 < 2 and 3 < 1)
print(a or b, 1 < 2 or 3 < 1)
print(not True, not 1 < 2, not b)

Çıktı

True False False
True
False
True True
False False True

Mantık operatörlerinin kendi aralarında da bir öncelik sırası vardır: önce not, sonra and, en son or uygulanır; karşılaştırmalar ise üçünden de önce yapılır. Bu yüzden not 1 < 2 ifadesi not (1 < 2) olarak okunur. Öncelikten emin olunmayan yerlerde parantez kullanmak hem hatayı önler hem de okumayı kolaylaştırır.

Örnek 5.1 (Mantık Operatörlerinin Önceliği) True or False and False ifadesinin değeri nedir? (True or False) and False ile aynı mıdır?

Çözüm

and, or’dan önce uygulanır; ifade True or (False and False) olarak okunur. Parantez içi False’tur ve True or False sonucu True olur.

İkinci ifadede parantez önce or’u yaptırır: True or False True olur ve True and False sonucu False’tur. İki ifade farklıdır.

Python

print(True or False and False)
print((True or False) and False)

Çıktı

True
False

\(\blacksquare\)

Kısa Devre ve Mantıksal Olmayan Değerler

and ve or yalnız True ve False ile değil, her türlü değerle kullanılabilir; bu durumda verdikleri sonuç biraz şaşırtıcı olabilir.

Tanım 5.6 (Kısa Devre Değerlendirmesi) p or q ifadesinde Python önce p’ye bakar: p doğru sayılan bir değerse sonucu p olarak verir ve q’ya hiç bakmaz; değilse sonucu q olarak verir. p and q ifadesinde p yanlış sayılan bir değerse sonuç p’dir, değilse q’dur. Sonucun ilk değere bakılarak belirlenip ikinci değere geçilmemesine kısa devre (short-circuit) denir.

Yani or ve and her zaman iki değerden birini olduğu gibi verir; bu değer True ya da False olmak zorunda değildir. Bir değerin doğru ya da yanlış sayılması, onun bool ile dönüştürülmüş hâline bakılarak belirlenir: 0, 0.0 ve "" yanlış, diğerleri doğru sayılır.

Python

print(1 or 2)
print(0 or 2)
print(1 and 2)
print(0 and 2)
print("" or "boş metin")

Çıktı

1
2
2
0
boş metin

1 or 2 ifadesinde 1 doğru sayıldığı için sonuç 1’dir; Python 2’ye hiç bakmaz. 0 and 2 ifadesinde 0 yanlış sayıldığı için sonuç 0’dır.

Kısa devrenin pratik bir faydası vardır: b != 0 and a / b > 1 koşulunda b sıfırsa and ikinci kısma geçmez, bu yüzden sıfıra bölme hatası oluşmaz.

5.3 if Yapısı

Bir koşul doğru olduğunda belli komutları çalıştırmak için if yapısı kullanılır.

Tanım 5.7 (if Yapısı)  

if koşul:
    koşul doğruysa çalışacak komutlar

yapısında koşul True ise girintili komutlar çalışır; False ise atlanır ve program if bloğundan sonraki ilk girintisiz satırdan devam eder. Koşuldan sonra iki nokta (:) konur ve bloğa ait komutlar aynı miktarda girintiyle yazılır.

Yani if bir “eğer” cümlesidir: “eğer sayı \(5\)’ten büyükse şunu yaz”. Python bloğun nerede bittiğini girintilerden anlar; Girdi ve Çıktı İşlemleri bölümündeki try-except yapısında olduğu gibi girinti burada da anlamın bir parçasıdır.

Python

sayi = 10
if sayi > 5:
    print("Sayı 5'ten büyüktür.")
    print("Bu satır da if bloğunun içinde.")
print("Bu satır her durumda çalışır.")

Çıktı

Sayı 5'ten büyüktür.
Bu satır da if bloğunun içinde.
Bu satır her durumda çalışır.

Aynı program sayi = 3 ile çalıştırılsaydı koşul False olur, girintili iki satır atlanır ve yalnız son satır yazılırdı.

else

Koşul sağlanmadığında da bir şey yapılması isteniyorsa if’e bir else bloğu eklenir.

Tanım 5.8 (if-else Yapısı)  

if koşul:
    koşul doğruysa çalışacak komutlar
else:
    koşul yanlışsa çalışacak komutlar

yapısında iki bloktan tam olarak biri çalışır. else’in kendine ait bir koşulu yoktur; if koşulu sağlanmadığında kendiliğinden çalışır.

Yani if-else iki yol ayrımıdır: program ya birinci yoldan ya ikinci yoldan gider, ikisinden birden asla gitmez.

Bir if-else yapısının akışı. Koşul doğruysa yalnız if bloğu, yanlışsa yalnız else bloğu çalışır; iki yol da yapıdan sonraki satırda birleşir.

Python

sayi = 3
if sayi > 5:
    print("Sayı 5'ten büyüktür.")
else:
    print("Sayı 5'ten küçük ya da 5'e eşittir.")

Çıktı

Sayı 5'ten küçük ya da 5'e eşittir.

elif

İkiden fazla durum arasında seçim yapmak için elif (else if, “değilse eğer”) kullanılır.

Tanım 5.9 (if-elif-else Yapısı)  

if koşul1:
    koşul1 doğruysa çalışacak komutlar
elif koşul2:
    koşul1 yanlış, koşul2 doğruysa çalışacak komutlar
else:
    bütün koşullar yanlışsa çalışacak komutlar

yapısında koşullar yukarıdan aşağıya sırayla denenir ve doğru çıkan ilk koşulun bloğu çalışır; geri kalan koşullara bakılmaz. Hiçbir koşul doğru değilse else bloğu çalışır. İstenildiği kadar elif yazılabilir; else isteğe bağlıdır.

Yani if-elif-else çok kollu bir yol ayrımıdır ve en fazla bir kol seçilir. Koşulların yazılış sırası bu yüzden önemlidir.

Bir if-elif-else yapısının akışı. Koşullar yazıldıkları sırayla denenir; doğru çıkan ilk koşulun bloğu çalışır ve geri kalanlara bakılmaz. Hiçbir koşul doğru değilse else bloğu çalışır.

Python

sayi = 13
if sayi > 10:
    print("Sayı 10'dan büyüktür.")
elif sayi > 5:
    print("Sayı 5'ten büyüktür.")
elif sayi == 5:
    print("Sayı 5'e eşittir.")
else:
    print("Sayı 5'ten küçüktür.")

Çıktı

Sayı 10'dan büyüktür.

\(13\) hem \(10\)’dan hem \(5\)’ten büyüktür; ama ilk koşul doğru çıktığı için yalnız ilk mesaj yazıldı ve elif sayi > 5 koşuluna hiç bakılmadı.

Örnek 5.2 (Koşulların Sırası) Bir notun harf karşılığı şöyle belirlensin: \(85\) ve üstü A, \(70\) ile \(84\) arası B, \(50\) ile \(69\) arası C, \(50\)’nin altı D. Aşağıdaki program \(90\) notu için neden yanlış sonuç verir? Nasıl düzeltilir?

Python

not_ = 90
if not_ >= 50:
    print("C")
elif not_ >= 70:
    print("B")
elif not_ >= 85:
    print("A")
else:
    print("D")

Çözüm

\(90 \ge 50\) olduğu için ilk koşul doğru çıkar ve program C yazar; elif’lere hiç bakılmaz:

Python

not_ = 90
if not_ >= 50:
    print("C")
elif not_ >= 70:
    print("B")
elif not_ >= 85:
    print("A")
else:
    print("D")

Çıktı

C

Hata, en geniş koşulun en başa yazılmasıdır: \(50\)’den büyük her not ilk kola düşer. Koşulları en dar olandan başlayarak yazmak gerekir. Bir elif’e ulaşıldıysa önceki koşulların hepsi yanlış demektir; bu yüzden elif not_ >= 70 satırına gelen bir notun \(85\)’ten küçük olduğu zaten bilinir ve ayrıca not_ < 85 yazmaya gerek yoktur:

Python

not_ = 90
if not_ >= 85:
    print("A")
elif not_ >= 70:
    print("B")
elif not_ >= 50:
    print("C")
else:
    print("D")

Çıktı

A

\(\blacksquare\)

5.4 Koşullarda Mantık Operatörleri

Bir karar birden fazla koşula bağlıysa koşullar and, or ve not ile birleştirilir.

Python

sayi = 15
if sayi > 5 and sayi < 10:
    print("Sayı 5 ile 10 arasındadır.")
elif sayi == 10 or sayi == 20:
    print("Sayı 10 ya da 20'dir.")
elif not sayi < 5:
    print("Sayı 5'ten küçük değildir.")

Çıktı

Sayı 5'ten küçük değildir.

\(15\) için birinci koşul (15 < 10 yanlış olduğundan) ve ikinci koşul sağlanmaz; üçüncü koşulda 15 < 5 yanlış olduğundan not onu doğruya çevirir ve son mesaj yazılır. Birinci koşul zincirleme karşılaştırmayla (Tanım 5.2) 5 < sayi < 10 olarak da yazılabilirdi.

5.5 İç İçe Koşullar

Bir koşulun bloğunun içine başka bir koşul yazılabilir; böylece ikinci soru yalnız birinci sorunun yanıtı belli bir yönde çıktığında sorulur.

Python

sayi = 15
if sayi > 10:
    print("Sayı 10'dan büyüktür.")
    if sayi < 20:
        print("Sayı 20'den küçüktür.")
    else:
        print("Sayı 20'ye eşit ya da 20'den büyüktür.")
else:
    print("Sayı 10 ya da daha küçüktür.")

Çıktı

Sayı 10'dan büyüktür.
Sayı 20'den küçüktür.

İçteki if-else bir girinti daha içeride yazılır ve yalnız dıştaki koşul doğruysa çalışır. Hangi else’in hangi if’e ait olduğunu girintiler belirler: içteki else içteki if ile, dıştaki else dıştaki if ile aynı hizadadır.

5.6 Tek Satırda Koşul

Bir değişkene bir koşula göre iki değerden birini atamak için if-else yapısının tek satırlık bir yazımı vardır.

Tanım 5.10 (Koşullu İfade) a if koşul else b ifadesinin değeri, koşul True ise a, False ise b’dir. Bu yazıma koşullu ifade ya da üç parçası olduğu için üçlü operatör (ternary operator) denir.

Yani sonuc = "Pozitif" if sayi > 0 else "Pozitif değil" satırı dört satırlık bir if-else yapısının yaptığı işi tek satırda yapar. Koşullu ifade bir komut değil bir değerdir; bu yüzden bir atamanın sağ tarafında ya da bir print’in içinde kullanılabilir.

Python

sayi = 6
sonuc = "Pozitif" if sayi > 0 else "Negatif ya da sıfır"
print(sonuc)
print("çift" if sayi % 2 == 0 else "tek")

Çıktı

Pozitif
çift

Koşullu ifade, parçalı tanımlı fonksiyonları hesaplamak için de kullanışlıdır.

Örnek 5.3 (Parçalı Tanımlı Bir Fonksiyon) \[ f(x) = \begin{cases} x^2 + 1, & x \ge 0, \\ -x^2 + 1, & x < 0 \end{cases} \] fonksiyonunun \(x = 3\) ve \(x = -2\) noktalarındaki değerlerini koşullu ifadeyle hesaplayınız.

Çözüm

Tanımın iki kolunu koşullu ifadenin iki tarafına yazarız. \(x = 3 \ge 0\) için birinci kol kullanılır: \(f(3) = 9 + 1 = 10\). \(x = -2 < 0\) için ikinci kol kullanılır: \(f(-2) = -4 + 1 = -3\).

Python

x = 3
f = x ** 2 + 1 if x >= 0 else -x ** 2 + 1
print(f)
x = -2
f = x ** 2 + 1 if x >= 0 else -x ** 2 + 1
print(f)

Çıktı

10
-3

-x ** 2 ifadesinde üs alma eksi işaretinden önce yapıldığı için \(-(x^2)\) hesaplanır; \(x = -2\) için bu \(-4\)’tür. \(\blacksquare\)

5.7 pass İfadesi

Python’da bir bloğun içi boş bırakılamaz; henüz yazılmamış bir blok için yer tutucu olarak pass kullanılır.

Tanım 5.11 (pass İfadesi) pass hiçbir şey yapmayan bir komuttur. Yazım kuralları gereği bir komut bulunması gereken ama yapılacak bir iş olmayan yerlerde kullanılır.

Yani pass, “burayı sonra dolduracağım” demenin yoludur. Bir if bloğu tamamen boş bırakılırsa Python IndentationError verir; içine pass yazılınca program sorunsuz çalışır.

Python

sayi = 25
if sayi > 5:
    pass  # burası daha sonra yazılacak
else:
    print("Sayı 5 ya da daha küçük.")
print("Program bitti.")

Çıktı

Program bitti.

5.8 Çeşitli Örnekler

Bu bölümde öğrendiklerimizi kullanıcıdan değer alan birkaç küçük programda birleştirelim.

Örnek 5.4 (Mutlak Değer) Kullanıcıdan bir sayı alıp mutlak değerini hazır abs fonksiyonunu kullanmadan hesaplayan bir program yazınız.

Çözüm

Mutlak değerin tanımı \(|x| = x\) (\(x \ge 0\) ise) ve \(|x| = -x\) (\(x < 0\) ise) biçimindedir. Önce sonucu sayının kendisine eşitleriz; sayı negatifse işaretini değiştiririz. Kullanıcı \(-9\) girsin:

Python

sayi = float(input("Bir sayı giriniz: "))
mutlak = sayi
if sayi < 0:
    mutlak = -sayi
print(f"{sayi} sayısının mutlak değeri {mutlak}")

Çıktı

Bir sayı giriniz: -9
-9.0 sayısının mutlak değeri 9.0

Burada else bloğuna gerek yoktur: sayı negatif değilse mutlak zaten doğru değeri taşır. \(\blacksquare\)

Örnek 5.5 (Yaşa Göre Kategori) Kullanıcının girdiği yaş \(13\)’ten küçükse “Çocuk”, \(13\)–\(17\) arasındaysa “Genç”, \(18\)–\(64\) arasındaysa “Yetişkin”, \(65\) ve üstündeyse “Yaşlı” yazan bir program yazınız.

Çözüm

Dört kategori olduğundan bir if, iki elif ve bir else kullanırız. Koşullar sırayla denendiği için elif yas < 18 satırına ulaşan bir yaşın \(13\) ya da daha büyük olduğu zaten bilinir. Kullanıcı \(15\) girsin:

Python

yas = int(input("Yaşınızı girin: "))
if yas < 13:
    print("Çocuk")
elif yas < 18:
    print("Genç")
elif yas < 65:
    print("Yetişkin")
else:
    print("Yaşlı")

Çıktı

Yaşınızı girin: 15
Genç

\(\blacksquare\)

Örnek 5.6 (Pozitif, Negatif ya da Sıfır) Kullanıcının girdiği bir tam sayının pozitif, negatif ya da sıfır olduğunu yazan bir program yazınız. Üç ayrı if kullanan bir çözüm ile if-elif-else kullanan bir çözümü karşılaştırınız.

Çözüm

Üç durumu üç ayrı if ile denetleyebiliriz. Kullanıcı \(52\) girsin:

Python

a = int(input("Bir sayı giriniz: "))
if a > 0:
    print("Pozitif")
if a == 0:
    print("Sıfır")
if a < 0:
    print("Negatif")

Çıktı

Bir sayı giriniz: 52
Pozitif

Bu program doğru sonuç verir, ama sayı pozitif bulunduktan sonra da diğer iki koşulu boşuna sınar. Üç durum birbirini dışladığı için if-elif-else daha uygundur: doğru koşul bulunur bulunmaz geri kalanlara bakılmaz, son durum için de koşul yazmaya gerek kalmaz.

Python

a = int(input("Bir sayı giriniz: "))
if a > 0:
    print("Pozitif")
elif a == 0:
    print("Sıfır")
else:
    print("Negatif")

Çıktı

Bir sayı giriniz: 52
Pozitif

\(\blacksquare\)

5.9 Alıştırmalar

Girdi alan alıştırmalarda farklı değerlerle programın bütün kollarını deneyin.

Alıştırma 5.1 (Çift mi, Tek mi?) Kullanıcının girdiği bir tam sayının çift mi tek mi olduğunu yazan bir program yazınız.

Çözüm

Bir sayı ancak ve ancak \(2\)’ye bölümünden kalan \(0\) ise çifttir. Kullanıcı \(17\) girsin; \(17 = 8 \cdot 2 + 1\) olduğundan kalan \(1\)’dir ve sayı tektir.

Python

n = int(input("Bir tam sayı girin: "))
if n % 2 == 0:
    print(n, "çift bir sayıdır.")
else:
    print(n, "tek bir sayıdır.")

Çıktı

Bir tam sayı girin: 17
17 tek bir sayıdır.

\(\blacksquare\)

Alıştırma 5.2 (Üç Sayının En Büyüğü) a = 7, b = 12 ve c = 9 sayılarının en büyüğünü hazır max fonksiyonunu kullanmadan if-elif-else ile bulunuz.

Çözüm

a diğer ikisinden büyük ya da onlara eşitse en büyük a’dır. Değilse en büyük ya b ya c’dir; bunu b >= c sorusu belirler.

Python

a = 7
b = 12
c = 9
if a >= b and a >= c:
    en_buyuk = a
elif b >= c:
    en_buyuk = b
else:
    en_buyuk = c
print("En büyük:", en_buyuk)

Çıktı

En büyük: 12

elif b >= c satırına ulaşıldıysa a’nın en büyük olmadığı bilinir; geriye b ile c’yi karşılaştırmak kalır. \(\blacksquare\)

Alıştırma 5.3 (Artık Yıl) Bir yıl \(4\)’e bölünüyorsa artık yıldır; ama \(100\)’e bölünüp \(400\)’e bölünmeyen yıllar artık yıl değildir. Kullanıcının girdiği yılın artık yıl olup olmadığını yazan bir program yazınız ve \(1900\) için deneyiniz.

Çözüm

Kural tek bir koşulla yazılabilir: yıl \(400\)’e bölünüyorsa artık yıldır; ya da yıl \(4\)’e bölünüyor ve \(100\)’e bölünmüyorsa artık yıldır. \(1900\) yılı \(4\)’e ve \(100\)’e bölünür ama \(400\)’e bölünmez (\(1900 = 4 \cdot 400 + 300\)); bu yüzden artık yıl değildir.

Python

yil = int(input("Yıl: "))
if yil % 400 == 0 or (yil % 4 == 0 and yil % 100 != 0):
    print(yil, "artık yıldır.")
else:
    print(yil, "artık yıl değildir.")

Çıktı

Yıl: 1900
1900 artık yıl değildir.

Parantez burada zorunlu değildir, çünkü and zaten or’dan önce uygulanır; ama koşulun yapısını açıkça gösterdiği için yazılması iyidir. \(2000\) yılı ise \(400\)’e bölündüğü için artık yıldır. \(\blacksquare\)

Alıştırma 5.4 (İkinci Dereceden Denklemin Kök Sayısı) \(ax^2 + bx + c = 0\) (\(a \neq 0\)) denkleminin kaç gerçel kökü olduğunu diskriminant \(\Delta = b^2 - 4ac\)’nin işaretine göre bulan bir program yazınız. \(x^2 - 6x + 9 = 0\) için deneyiniz.

Çözüm

\(\Delta > 0\) ise iki farklı gerçel kök, \(\Delta = 0\) ise bir (çift) kök vardır, \(\Delta < 0\) ise gerçel kök yoktur. \(a = 1\), \(b = -6\), \(c = 9\) için \(\Delta = 36 - 36 = 0\) olur; denklemin tek kökü \(x = -b/(2a) = 3\)’tür.

Python

a = 1
b = -6
c = 9
delta = b ** 2 - 4 * a * c
if delta > 0:
    print("İki farklı gerçel kök var.")
elif delta == 0:
    print("Bir (çift) kök var:", -b / (2 * a))
else:
    print("Gerçel kök yok.")

Çıktı

Bir (çift) kök var: 3.0

\(\blacksquare\)

Alıştırma 5.5 (Üçgen Olabilir mi?) Kenar uzunlukları \(3\), \(4\) ve \(8\) olan bir üçgen var mıdır? Üç kenar uzunluğu verildiğinde bunu söyleyen bir program yazınız.

Çözüm

Üç pozitif uzunluğun bir üçgenin kenarları olması için her kenar diğer ikisinin toplamından küçük olmalıdır (üçgen eşitsizliği). Üç koşulun üçü de sağlanmalı, bu yüzden and ile bağlanır. \(3 + 4 = 7 < 8\) olduğundan \(a + b > c\) koşulu sağlanmaz ve üçgen yoktur.

Python

a = 3
b = 4
c = 8
if a + b > c and a + c > b and b + c > a:
    print("Bu uzunluklarla bir üçgen çizilebilir.")
else:
    print("Bu uzunluklarla üçgen çizilemez.")

Çıktı

Bu uzunluklarla üçgen çizilemez.

\(\blacksquare\)

Alıştırma 5.6 (Vücut Kitle İndeksi) Vücut kitle indeksi \(\text{VKİ} = \dfrac{\text{kilo}}{\text{boy}^2}\) ile hesaplanır (kilo kilogram, boy metre cinsinden). VKİ \(18{,}5\)’ten küçükse “zayıf”, \(18{,}5\) ile \(25\) arasındaysa “normal”, \(25\) ile \(30\) arasındaysa “fazla kilolu”, \(30\) ve üstündeyse “obez” yazan bir program yazınız. Kullanıcı kilo olarak \(70\), boy olarak \(1{,}75\) girsin.

Çözüm

\[\text{VKİ} = 70/1{,}75^2 = 70/3{,}0625 \approx 22{,}86\] olur; bu değer \(18{,}5\) ile \(25\) arasında olduğundan “normal” kategorisindedir. Kategoriler küçükten büyüğe sıralı olduğu için koşulları da bu sırayla yazarız:

Python

kilo = float(input("Kilo (kg): "))
boy = float(input("Boy (m): "))
vki = kilo / boy ** 2
if vki < 18.5:
    kategori = "zayıf"
elif vki < 25:
    kategori = "normal"
elif vki < 30:
    kategori = "fazla kilolu"
else:
    kategori = "obez"
print(f"VKİ = {vki:.2f}, kategori: {kategori}")

Çıktı

Kilo (kg): 70
Boy (m): 1.75
VKİ = 22.86, kategori: normal

\(\blacksquare\)

Alıştırma 5.7 (İki Koşulun Eşitliği) Aşağıdaki programın çıktısını bulunuz.

Python

if (2 > 1) == (5 < 10):
    print("İfadeler aynıdır.")
if (2 > 1) == (5 > 10):
    print("İfadeler aynıdır.")
else:
    print("İfadeler farklıdır.")

Çözüm

Parantezler önce hesaplanır. Birinci if’te 2 > 1 ve 5 < 10 ikisi de True’dur; True == True doğru olduğundan ilk mesaj yazılır. İkinci if’te 2 > 1 True, 5 > 10 False’tur; True == False yanlış olduğundan else bloğu çalışır.

Python

if (2 > 1) == (5 < 10):
    print("İfadeler aynıdır.")
if (2 > 1) == (5 > 10):
    print("İfadeler aynıdır.")
else:
    print("İfadeler farklıdır.")

Çıktı

İfadeler aynıdır.
İfadeler farklıdır.

İki if birbirinden bağımsızdır; else yalnız ikinci if’e aittir. \(\blacksquare\)

Programlarımız artık karar verebiliyor. Ama her karar tek bir değer üzerinde ve yalnız bir kez veriliyor. Bir sonraki bölüm Koleksiyonlar ve Listeler, birçok değeri tek bir değişkende bir arada tutan veri yapılarını tanıtıyor; ardından gelen bölümlerde bu değerlerin her biri üzerinde döngülerle işlem yapacağız.