9 Demetler
Koleksiyonlar ve Listeler bölümünde demeti, elemanları sıralı ama değiştirilemeyen bir koleksiyon olarak tanımıştık (Tanım 6.2). İlk bakışta listenin yapabildiği her şeyi yapamayan, kısıtlı bir liste gibi görünür. Oysa bu kısıt bir güvencedir: bir noktanın koordinatlarını, bir tarihi ya da bir öğrencinin numarasıyla adını bir demette tuttuğumuzda, programın başka bir yerinde bu değerlerin yanlışlıkla değiştirilmeyeceğinden emin oluruz.
Bu bölümde demet oluşturmanın yollarını, elemanlarına erişmeyi ve demetlerle yapılabilen işlemleri göreceğiz. Bölümün sonunda, demete çok benzeyen ama ondan farklı bir yapı olan üreteç ifadelerini tanıyacağız.
9.1 Demet Oluşturmak
Bir demet, elemanları normal parantez içinde ve virgülle ayrılarak yazılarak oluşturulur.
Listelerde olduğu gibi demetin elemanları farklı tiplerde olabilir ve aynı eleman birden çok kez bulunabilir. tuple fonksiyonu ise bir koleksiyonun ya da bir metnin elemanlarından bir demet oluşturur; bir metin verildiğinde her karakter ayrı bir eleman olur.
demet1 = ("elma", "armut", "kiraz", "kiraz")
demet2 = (1, 2, 3, 4, 5)
demet3 = (1, "a", 3.5, 2.5)
print(demet1)
print(demet2)
print(demet3)
print(type(demet3))
print(tuple("istatistik"))
print(tuple(range(5)))
print(tuple([1, 2, 3]))('elma', 'armut', 'kiraz', 'kiraz')
(1, 2, 3, 4, 5)
(1, 'a', 3.5, 2.5)
<class 'tuple'>
('i', 's', 't', 'a', 't', 'i', 's', 't', 'i', 'k')
(0, 1, 2, 3, 4)
(1, 2, 3)Demet oluşturan asıl işaret parantez değil virgüldür: parantezsiz yazılmış virgüllü bir değer dizisi de bir demettir.
Tanım 9.1 (Paketleme ve Açma) x = 3, 7, 10 atamasında sağdaki değerler bir demette toplanır ve x bu demet olur; buna demet paketleme (packing) denir. a, b, c = x atamasında ise demetin elemanları sırayla değişkenlere dağıtılır; buna demet açma (unpacking) denir. Açmada değişken sayısı demetin eleman sayısına eşit olmalıdır.
Yani Değişkenler, Veri Tipleri ve Atama bölümünde gördüğümüz çoklu atama (Tanım 2.9) aslında bir demet işlemidir: x, y, z = 1, 2, 3 satırında sağ taraf bir demete paketlenir, sonra sol taraftaki değişkenlere açılır. Takas (Tanım 2.10) da aynı yolla çalışır.
x = 3, 7, 10
print(x, type(x))
a, b, c = x
print(a, b, c)
gun, ay, yil = (4, 11, 2026)
print(f"{gun}.{ay}.{yil}")(3, 7, 10) <class 'tuple'>
3 7 10
4.11.2026Tek Elemanlı ve Boş Demet
Parantezler matematikte işlemleri gruplamak için de kullanıldığından tek elemanlı bir demet yazarken dikkat etmek gerekir.
('Ali') yazımı bir demet değildir; parantez yalnız gruplama yapar ve değer 'Ali' metninin kendisidir. Tek elemanlı bir demet için elemandan sonra bir virgül konur: ('Ali',). Hiç elemanı olmayan boş demet ise () diye yazılır.
tek_demet = ("Ali",)
bir_metin = ("Ali")
print(tek_demet, type(tek_demet))
print(bir_metin, type(bir_metin))
print((5), (5,))
bos = ()
print(bos, len(bos))('Ali',) <class 'tuple'>
Ali <class 'str'>
5 (5,)
() 09.2 Elemanlara Erişim ve Dilimleme
Demetin elemanlarına, listelerde olduğu gibi indeksle (Tanım 6.6) erişilir ve demetler aynı kurallarla dilimlenir (Tanım 6.7).
İlk elemanın indeksi \(0\), son elemanın indeksi \(-1\)’dir. demet[a:b:c] yazımı a’dan başlayıp b’ye varmadan c’şer atlayarak elemanları alır; bir demetten alınan dilim de yine bir demettir.
meyveler = ("elma", "armut", "kiraz", "kiraz")
print(meyveler[0])
print(meyveler[-1])
print(meyveler[1:3])
print(meyveler[1:4:2])
print(meyveler[::2])
print(meyveler[::-1])elma
kiraz
('armut', 'kiraz')
('armut', 'kiraz')
('elma', 'kiraz')
('kiraz', 'kiraz', 'armut', 'elma')Örnek 9.1 (Bir Demetten Dilimler) sifre = ("sıfır", "bir", "iki", "üç", "dört", 7, 8) demetinden sifre[1:4], sifre[2:], sifre[:2] ve sifre[::2] dilimlerini bulunuz.
Çözüm
İndeksler \(0\)’dan \(6\)’ya kadardır: "sıfır" \(0\), "bir" \(1\), "iki" \(2\), "üç" \(3\), "dört" \(4\), 7 \(5\), 8 \(6\).
sifre[1:4]: indeks \(1\), \(2\), \(3\):("bir", "iki", "üç").sifre[2:]: indeks \(2\)’den sona kadar:("iki", "üç", "dört", 7, 8).sifre[:2]: baştan indeks \(2\)’ye kadar, \(2\) hariç:("sıfır", "bir").sifre[::2]: indeks \(0\), \(2\), \(4\), \(6\):("sıfır", "iki", "dört", 8).
sifre = ("sıfır", "bir", "iki", "üç", "dört", 7, 8)
print(sifre[1:4])
print(sifre[2:])
print(sifre[:2])
print(sifre[::2])('bir', 'iki', 'üç')
('iki', 'üç', 'dört', 7, 8)
('sıfır', 'bir')
('sıfır', 'iki', 'dört', 8)\(\blacksquare\)
9.3 Demetler Değiştirilemez
Demetin listeden ayrıldığı tek ama önemli nokta, oluşturulduktan sonra değiştirilememesidir.
Tanım 9.2 (Değiştirilemez Nesne) Oluşturulduktan sonra içeriği değiştirilemeyen değerlere değiştirilemez (immutable) değerler denir. Demetler, metinler ve sayılar değiştirilemez; listeler, kümeler ve sözlükler değiştirilebilir (mutable) değerlerdir.
Yani bir demetin bir elemanına yeni bir değer atanamaz, demete eleman eklenemez ve demetten eleman çıkarılamaz. Bunlardan biri denenirse Python hata verir:
meyveler = ("elma", "armut", "kiraz")
meyveler[0] = "portakal"TypeError: 'tuple' object does not support item assignmentmeyveler = ("elma", "armut", "kiraz")
meyveler.append("muz")AttributeError: 'tuple' object has no attribute 'append'İkinci hata, demetlerin append diye bir metodu olmadığını söylüyor. Bir demette yine de değişiklik yapmak gerekirse demet önce list ile listeye çevrilir, liste değiştirilir ve sonuç tuple ile yeniden demete çevrilerek aynı ada atanır:
meyveler = ("elma", "armut", "kiraz", "kiraz")
liste = list(meyveler)
liste[2] = "karpuz"
liste.append("muz")
meyveler = tuple(liste)
print(meyveler)('elma', 'armut', 'karpuz', 'kiraz', 'muz')Burada eski demet değiştirilmedi; yeni bir demet oluşturuldu ve meyveler adı artık bu yeni demeti gösteriyor. Aynı biçimde demet = demet + (4,) gibi bir atama da eski demeti değiştirmez, yeni bir demet oluşturur.
9.4 Demetlerle İşlemler
Demeti değiştirmeyen bütün liste işlemleri demetlerde de kullanılabilir.
for döngüsü (Tanım 7.1) demetin elemanlarını sırayla dolaşır; in operatörü (Tanım 6.8) bir değerin demette olup olmadığını sorar; len eleman sayısını verir. İki demet + ile birleştirilir, bir demet bir tam sayıyla çarpılırsa elemanları o kadar kez tekrarlanır. Sayılardan oluşan bir demetle sum, min ve max da kullanılabilir.
isimler = ("Ali", "Zeynep", "Nadir")
for x in isimler:
print(x, end=" ")
print()
if "Nadir" in isimler:
print("Nadir demette mevcuttur.")
print(len(isimler))
yaslar = (70, 40, 15)
print(isimler + yaslar)
print(yaslar * 2)
print(sum(yaslar), min(yaslar), max(yaslar))Ali Zeynep Nadir
Nadir demette mevcuttur.
3
('Ali', 'Zeynep', 'Nadir', 70, 40, 15)
(70, 40, 15, 70, 40, 15)
125 15 70sorted bir demeti de sıralar, ama sonucu her zaman bir liste olarak verir; demetin kendisi değişmez.
sayilar = (5, 2, 9, 1)
print(sorted(sayilar))
print(tuple(sorted(sayilar)))
print(sayilar)[1, 2, 5, 9]
(1, 2, 5, 9)
(5, 2, 9, 1)count ve index Metotları
Demetlerin yalnız iki metodu vardır ve ikisi de demeti değiştirmez.
demet.count(x) x’in demette kaç kez geçtiğini, demet.index(x) ise x’in ilk geçtiği yerin indeksini verir; x demette yoksa index ValueError verir. Aynı iki metot metinlerde de vardır.
canta = ("kalem", "silgi", "defter", "kitap", "kalem", "defter", "kalem")
print(canta.count("kalem"), canta.count("defter"))
meyveler = ("elma", "armut", "kiraz", "şeftali", "kiraz")
print(meyveler.index("kiraz"))
isim = "ArithmeticError"
print(isim.index("r"), isim.count("r"))3 2
2
1 4"ArithmeticError" metninde r harfi ilk kez indeks \(1\)’de geçer ve toplam \(4\) kez bulunur. Büyük ve küçük harfler farklı karakterler olduğu için metinde bir büyük R bulunsaydı sayılmazdı.
Demet mi, Liste mi?
Hangi durumda demet, hangi durumda liste kullanılacağına koleksiyonun içeriğinin değişip değişmeyeceği karar verir.
- Liste: eleman eklenip çıkarılacak ya da elemanlar değiştirilecekse. Bir sınıfın not listesi, bir alışveriş sepeti.
- Demet: içerik baştan belliyse ve değişmemesi gerekiyorsa. Bir noktanın koordinatları
(3, 4), bir tarih(4, 11, 2026), bir rengin kırmızı–yeşil–mavi bileşenleri(255, 128, 0).
Demetler değiştirilemez oldukları için bir sözlükte anahtar olarak kullanılabilir; listeler kullanılamaz. Ayrıca demetler, aynı elemanları taşıyan listelerden biraz daha az bellek kaplar.
9.5 Üreteç İfadeleri
Liste üretecinin (Tanım 7.7) köşeli parantezleri normal parantezle değiştirilince bir demet üreteci elde edileceği düşünülebilir; ama Python’da öyle bir şey yoktur.
Tanım 9.3 (Üreteç İfadesi) (ifade for degisken in koleksiyon) yazımına üreteç ifadesi (generator expression) denir. Üreteç ifadesi değerlerini bir koleksiyonda saklamaz; onları istendikçe tek tek üretir. Değerler bir kez üretildikten sonra tükenir: üreteç ikinci kez dolaşılmak istenirse hiçbir değer vermez.
Yani (x ** 2 for x in range(5)) bir demet değil, kareleri sırayla üreten bir nesnedir. range gibi, değerlerini hepsini birden bellekte tutmadan verir. Değerleri bir demette toplamak için üreteç tuple’a, bir listede toplamak için list’e verilir.
kareler = (x ** 2 for x in range(5))
print(type(kareler))
print(tuple(kareler))
print(tuple(kareler))<class 'generator'>
(0, 1, 4, 9, 16)
()İkinci tuple(kareler) boş bir demet verdi, çünkü üreteç ilk dönüşümde bütün değerlerini üretip tükenmişti. Aynı değerler yeniden gerekiyorsa üreteç ifadesi yeniden yazılır ya da sonuç baştan bir demette saklanır.
Örnek 9.2 (Tükenen Bir Üreteç) Aşağıdaki programın ikinci satırında neden yalnız küpler yazılır?
demet1 = (x ** 2 for x in range(5))
demet2 = (x ** 3 for x in range(5))
print(tuple(demet1))
print(tuple(demet1) + tuple(demet2))Çözüm
demet1 ve demet2 birer demet değil, birer üreteçtir. Birinci print demet1’in bütün değerlerini üretir ve (0, 1, 4, 9, 16) yazar; bu noktada demet1 tükenmiştir. İkinci print’te tuple(demet1) boş demet ()’i verir; () + (0, 1, 8, 27, 64) toplamı yalnız küplerden oluşur.
demet1 = (x ** 2 for x in range(5))
demet2 = (x ** 3 for x in range(5))
print(tuple(demet1))
print(tuple(demet1) + tuple(demet2))(0, 1, 4, 9, 16)
(0, 1, 8, 27, 64)Kareler ile küplerin birleşimi isteniyorsa değerler baştan demetlere çevrilip saklanmalıdır: d1 = tuple(x ** 2 for x in range(5)). Bir demet ne kadar kullanılırsa kullanılsın tükenmez. \(\blacksquare\)
Üreteç ifadesinin en kullanışlı olduğu yer, değerlerin yalnız bir kez gerektiği sum, max, min, any ve all gibi fonksiyonlardır. Böyle bir fonksiyona tek argüman olarak verildiğinde üretecin kendi parantezleri yazılmayabilir.
print(sum(x ** 2 for x in range(1, 6)))
print(max(x % 7 for x in range(20, 30)))
sayilar = [-3, -2, -1, 0, 1, 2, 3, 4]
print(sum(x * x for x in sayilar if x > 0))55
6
30Üreteç bir for döngüsüyle de dolaşılabilir; her yinelemede bir sonraki değer üretilir:
for sayi in (x ** 2 for x in range(5)):
print(sayi, end=" ")
print()0 1 4 9 169.6 Alıştırmalar
Demetlerin değiştirilemediğini unutmadan, her alıştırmada sonucun tipine de dikkat edin.
Alıştırma 9.1 (Demet İşlemlerinin Çıktısı) t = (1, 12, -3, "a", 7.2) için t[1:3], t[-3:-1], len(t), 2 in t ve t.index(-3) değerlerini bulunuz.
Çözüm
İndeksler: 1 \(0\), 12 \(1\), -3 \(2\), "a" \(3\), 7.2 \(4\); negatif indekslerle 7.2 \(-1\), "a" \(-2\), -3 \(-3\)’tür.
t[1:3]: indeks \(1\) ve \(2\):(12, -3).t[-3:-1]: indeks \(-3\) ve \(-2\):(-3, 'a').len(t): \(5\).2 in t: demette2yoktur,False.t.index(-3): \(2\).
t = (1, 12, -3, "a", 7.2)
print(t[1:3])
print(t[-3:-1])
print(len(t))
print(2 in t)
print(t.index(-3))(12, -3)
(-3, 'a')
5
False
2\(\blacksquare\)
Alıştırma 9.2 (İki Nokta Arasındaki Uzaklık) A = (1, 2) ve B = (4, 6) noktaları demetlerle verilsin. İki nokta arasındaki uzaklığı demet açmayla bulunuz.
Çözüm
Demetleri açarak koordinatları ayrı değişkenlere alırız. Uzaklık \[\sqrt{(x_2 - x_1)^2 + (y_2 - y_1)^2} = \sqrt{3^2 + 4^2} = \sqrt{25} = 5\]’tir.
import math
A = (1, 2)
B = (4, 6)
x1, y1 = A
x2, y2 = B
print(math.sqrt((x2 - x1) ** 2 + (y2 - y1) ** 2))5.0\(\blacksquare\)
Alıştırma 9.3 (Bir Demette Eleman Değiştirmek) renk = (255, 128, 0) demetinin ortadaki elemanını 64 yapınız.
Çözüm
Demetler değiştirilemez; renk[1] = 64 TypeError verir. Demeti listeye çevirir, listeyi değiştirir ve yeniden demete çeviririz. İkinci bir yol, dilimlerden yeni bir demet kurmaktır: ilk eleman, yeni değer ve son eleman birleştirilir.
renk = (255, 128, 0)
liste = list(renk)
liste[1] = 64
print(tuple(liste))
print(renk[:1] + (64,) + renk[2:])(255, 64, 0)
(255, 64, 0)İkinci yolda (64,) yazımındaki virgül zorunludur: (64) bir sayıdır ve bir demete + ile eklenemez. \(\blacksquare\)
Alıştırma 9.4 (Bir İsmin Harfleri) isim = "Zeynep" metnini bir demete çevirip e harfinin kaç kez geçtiğini ve ilk kez hangi indekste bulunduğunu bulunuz.
Çözüm
tuple(isim) her harfi ayrı bir eleman yapar: ('Z', 'e', 'y', 'n', 'e', 'p'). e harfi indeks \(1\) ve \(4\)’te, yani iki kez geçer; ilk indeksi \(1\)’dir.
isim = "Zeynep"
harfler = tuple(isim)
print(harfler)
print(harfler.count("e"), harfler.index("e"))('Z', 'e', 'y', 'n', 'e', 'p')
2 1\(\blacksquare\)
Alıştırma 9.5 (Baş ve Son Eleman) a, *_, b = 2, 7, 9, 8, 6 atamasından sonra a + b kaçtır? _ neyi tutar?
Çözüm
Sağ taraf (2, 7, 9, 8, 6) demetine paketlenir. Açmada a ilk elemanı, b son elemanı alır; yıldızlı _ ise aradaki bütün elemanları bir liste olarak toplar. Böylece \(a + b = 2 + 6 = 8\) ve _ [7, 9, 8] olur.
a, *_, b = 2, 7, 9, 8, 6
print(a + b)
print(_)8
[7, 9, 8]\(\blacksquare\)
Alıştırma 9.6 (Üreteçten Liste) Aşağıdaki programın çıktısını bulunuz.
uretec = (2 * x ** 2 for x in range(5))
liste = []
for sayi in uretec:
liste.append(sayi)
print(liste)
print(list(uretec))Çözüm
Üreteç \(x = 0, 1, 2, 3, 4\) için \(2x^2\) değerlerini, yani \(0, 2, 8, 18, 32\)’yi üretir; döngü bunları listeye ekler. Döngü bittiğinde üreteç tükenmiştir; list(uretec) bu yüzden boş liste verir.
uretec = (2 * x ** 2 for x in range(5))
liste = []
for sayi in uretec:
liste.append(sayi)
print(liste)
print(list(uretec))[0, 2, 8, 18, 32]
[]\(\blacksquare\)
Alıştırma 9.7 (Liste, Demet ve Küme) liste = [1, 5, 3, 9, 2, 5] listesini bir demete ve bir kümeye çeviriniz. Hangisinin eleman sayısı farklıdır, neden?
Çözüm
Demete dönüşüm elemanların sırasını ve tekrarlarını korur; eleman sayısı \(6\) kalır. Küme tekrar eden elemanları tek bir eleman olarak tuttuğu için iki 5’ten biri düşer ve eleman sayısı \(5\) olur. Kümenin sırası olmadığından onu sıralı göstermek için sorted kullanırız.
liste = [1, 5, 3, 9, 2, 5]
demet = tuple(liste)
kume = set(liste)
print(demet, len(demet))
print(sorted(kume), len(kume))(1, 5, 3, 9, 2, 5) 6
[1, 2, 3, 5, 9] 5\(\blacksquare\)
Bu bölümle birlikte Python’ın temel koleksiyonlarını ve döngülerini tamamladık. Bir sonraki bölüm Rastgele Sayılar: random Modülü, zar atmak, kura çekmek ya da bir listeyi karıştırmak gibi işler için bilgisayara rastgele sayılar ürettirmeyi ele alıyor.