---
title: "Metrik, Doğrular ve Konveks Kümeler"
url: https://acik-matematik.com/dersler/analiz-4/metrik-dogrular-ve-konveks-kumeler
course: "Analiz 4: Çok Değişkenli Fonksiyonlar"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 47f2f8f2028e8b225f5d5cb5711ba81e3c820bdd
---
# 2  Metrik, Doğrular ve Konveks Kümeler

Tek değişkenli analizde limit, süreklilik ve türevin bütün tanımları $|x - a| < \delta$ biçimindeki eşitsizliklere dayanır: iki reel sayının birbirine ne kadar yakın olduğunu aralarındaki $|x - a|$ uzaklığı ölçer. $\mathbb{R}^n$’de aynı rolü Öklid normu üstlenir. [ℝⁿ Uzayı, İç Çarpım ve Norm](./rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md) bölümünde bir vektörün uzunluğunu ölçen normu kurmuştuk. Bu bölümde iki nokta arasındaki uzaklığı farklarının normu olarak tanımlıyor ve bu uzaklığın, bir uzaklıktan beklenen dört özelliği taşıdığını gösteriyoruz.

Ardından $\mathbb{R}^n$’nin geometrisindeki temel nesneleri kuruyoruz: doğrular, doğru parçaları ve herhangi iki noktasını birleştiren doğru parçasını da içeren konveks kümeler. $\mathbb{R}$’de aralıkların üstlendiği rolü $\mathbb{R}^n$’de iki tür küme paylaşır: $(a - \varepsilon, a + \varepsilon)$ komşuluğunun karşılığı olan yuvarlar ve kenarları eksenlere paralel kutular olan aralıklar. Yuvarlar, sonraki bölümlerde açık küme, limit ve süreklilik tanımlarının yapı taşı olacak. Bölümü yalnız $\mathbb{R}^3$’te tanımlı olan vektörel çarpımla kapatıyoruz.

## 2.1 Öklid Metriği

İki nokta arasındaki uzaklığı, onları birleştiren fark vektörünün uzunluğu olarak tanımlıyoruz.

**Tanım 2.1 (Öklid Metriği)** $x = (x_1, \dots, x_n)$ ve $y = (y_1, \dots, y_n)$, $\mathbb{R}^n$’nin iki noktası olsun.

$$d(x, y) = \|x - y\| = \left( \sum_{j=1}^{n} (x_j - y_j)^2 \right)^{1/2}$$

sayısına $x$ ile $y$ arasındaki **uzaklık**, bu biçimde tanımlanan $d : \mathbb{R}^n \times \mathbb{R}^n \to \mathbb{R}$ fonksiyonuna da $\mathbb{R}^n$’nin **Öklid metriği** denir.

Yani $x$ ile $y$ arasındaki uzaklık, $x - y$ fark vektörünün Öklid normudur ([Tanım 1.7](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#def-nrm-oklid-normu)). Küçük boyutlarda formül tanıdık uzaklık formüllerine döner:

$$\begin{aligned}
n = 1: &\quad d(x, y) = \sqrt{(x - y)^2} = |x - y|, \\[1mm]
n = 2: &\quad d(x, y) = \sqrt{(x_1 - y_1)^2 + (x_2 - y_2)^2}, \\[1mm]
n = 3: &\quad d(x, y) = \sqrt{(x_1 - y_1)^2 + (x_2 - y_2)^2 + (x_3 - y_3)^2}.
\end{aligned}$$

$n = 1$ için bu, reel sayılarda alışık olduğumuz $|x - y|$ uzaklığıdır. $n = 2$ için formül Pisagor teoremidir: $x$ ile $y$’yi birleştiren doğru parçası, dik kenarları $|y_1 - x_1|$ ve $|y_2 - x_2|$ olan bir dik üçgenin hipotenüsüdür. $n = 3$ için Pisagor teoremi iki kez uygulanır ve $d(x, y)$, kenarları $|y_j - x_j|$ olan dikdörtgenler prizmasının cisim köşegeninin uzunluğu olur.

**Önerme 2.1 (Öklid Metriğinin Özellikleri)** Her $x, y, z \in \mathbb{R}^n$ için şunlar sağlanır:

\(i\) $d(x, y) \ge 0$;

\(ii\) $d(x, y) = 0 \iff x = y$;

\(iii\) $d(x, y) = d(y, x)$ (simetri);

\(iv\) $d(x, y) \le d(x, z) + d(z, y)$ (üçgen eşitsizliği).

İspat

Dört özellik de Öklid normunun özelliklerinden ([Teorem 1.2](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#thm-nrm-norm-ozellikleri)) gelir.

**(i)** Bir vektörün normu negatif olmayan bir sayıdır ([Teorem 1.2](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#thm-nrm-norm-ozellikleri) (1)); dolayısıyla $d(x, y) = \|x - y\| \ge 0$.

**(ii)** Bir vektörün normu ancak ve ancak vektör sıfır vektörüyse sıfırdır ([Teorem 1.2](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#thm-nrm-norm-ozellikleri) (2)). Bu özelliği $x - y$ vektörüne uygularsak

$$d(x, y) = \|x - y\| = 0 \iff x - y = 0 \iff x = y.$$

**(iii)** $x - y = (-1)(y - x)$ yazalım. Normun homojenliği ($\|\lambda v\| = |\lambda|\,\|v\|$, [Teorem 1.2](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#thm-nrm-norm-ozellikleri) (3)) ile

$$d(x, y) = \|(-1)(y - x)\| = |-1|\,\|y - x\| = d(y, x).$$

**(iv)** $x - y = (x - z) + (z - y)$ yazıp normun üçgen eşitsizliğini ([Teorem 1.2](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#thm-nrm-norm-ozellikleri) (4)) uygulayalım:

$$\begin{aligned}
d(x, y) &= \|(x - z) + (z - y)\| \\[1mm]
&\le \|x - z\| + \|z - y\| = d(x, z) + d(z, y).
\end{aligned}$$

$\blacksquare$

Üçgen eşitsizliği adını geometrisinden alır: $x$, $y$, $z$ bir üçgenin köşeleriyse bir kenarın uzunluğu öbür iki kenarın uzunlukları toplamını aşamaz. Yani $x$’ten $y$’ye doğrudan gitmek, araya bir $z$ durağı koymaktan daha uzun olamaz.

## 2.2 Metrik Kavramı ve Normdan Elde Edilen Metrikler

[Önerme 2.1](#prp-kon-metrik-ozellikleri) ile kanıtladığımız dört özellik, “uzaklık” sözcüğünden beklediğimiz her şeyi söyler; bu yüzden bu dört özelliği taşıyan her fonksiyona ayrı bir ad verilir.

**Tanım 2.2 (Metrik)** $\rho : \mathbb{R}^n \times \mathbb{R}^n \to \mathbb{R}$ bir fonksiyon olsun. Her $x, y, z \in \mathbb{R}^n$ için

\(i\) $\rho(x, y) \ge 0$,

\(ii\) $\rho(x, y) = 0 \iff x = y$,

\(iii\) $\rho(x, y) = \rho(y, x)$,

\(iv\) $\rho(x, y) \le \rho(x, z) + \rho(z, y)$

koşulları sağlanıyorsa $\rho$’ya $\mathbb{R}^n$ üzerinde bir **metrik** (uzaklık fonksiyonu) denir.

Yani metrik, uzaklığın dört temel özelliğini taşıyan her fonksiyondur: uzaklık negatif değildir, yalnız bir noktanın kendisine uzaklığı sıfırdır, uzaklık yönden bağımsızdır ve dolambaçlı yol doğrudan yoldan kısa olamaz. [Önerme 2.1](#prp-kon-metrik-ozellikleri), Öklid metriğinin bu anlamda bir metrik olduğunu söyler. Aynı tanım $\mathbb{R}^n$ yerine herhangi bir $X$ kümesi için de yapılır; üzerinde bir metrik verilmiş kümeye **metrik uzay** denir.

[Önerme 2.1](#prp-kon-metrik-ozellikleri) ispatında Öklid normunun yalnız dört özelliğini kullandık: normun negatif olmaması, yalnız sıfır vektöründe sıfır olması, homojenlik ve üçgen eşitsizliği. Bunlar genel normun tanımındaki (N1)–(N4) koşullarıdır ([Tanım 1.11](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#def-nrm-norm)); dolayısıyla her norm bir metrik üretir.

**Önerme 2.2 (Her Norm Bir Metrik Üretir)** $N : \mathbb{R}^n \to \mathbb{R}$ bir norm olsun.

$$d_N(x, y) = N(x - y) \qquad (x, y \in \mathbb{R}^n)$$

ile tanımlanan $d_N$ fonksiyonu $\mathbb{R}^n$ üzerinde bir metriktir. Özel olarak 1-normundan ve maksimum normundan elde edilen

$$\begin{aligned}
d_1(x, y) &= \|x - y\|_1 = \sum_{j=1}^{n} |x_j - y_j|, \\[1mm]
d_\infty(x, y) &= \|x - y\|_\infty = \max_{1 \le j \le n} |x_j - y_j|
\end{aligned}$$

fonksiyonları da $\mathbb{R}^n$ üzerinde metriktir.

İspat

Normun tanımındaki (N1)–(N4) koşullarını ([Tanım 1.11](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#def-nrm-norm)) kullanacağız. $x, y, z \in \mathbb{R}^n$ olsun.

**(i)** (N1) gereği $d_N(x, y) = N(x - y) \ge 0$.

**(ii)** (N2) gereği

$$d_N(x, y) = 0 \iff N(x - y) = 0 \iff x - y = 0 \iff x = y.$$

**(iii)** (N3) gereği

$$d_N(x, y) = N\big((-1)(y - x)\big) = |-1|\,N(y - x) = d_N(y, x).$$

**(iv)** (N4) gereği

$$\begin{aligned}
d_N(x, y) &= N\big((x - z) + (z - y)\big) \\[1mm]
&\le N(x - z) + N(z - y) = d_N(x, z) + d_N(z, y).
\end{aligned}$$

1-normu ve maksimum normu birer norm olduğundan ([Önerme 1.3](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#prp-nrm-bir-ve-maks-normu)) $d_1$ ve $d_\infty$ bu genel sonucun özel hâlleridir. $\blacksquare$

Öklid metriği $d$, bu önermede $N = \|\cdot\|$ alınarak elde edilen metriktir. Kitap boyunca aksi söylenmedikçe “uzaklık” Öklid metriği demektir.

**Örnek 2.1 (Üç Metriğe Göre Uzaklık)** $\mathbb{R}^3$’te $x = (1, -2, 3)$ ve $y = (3, 1, -3)$ noktaları arasındaki $d(x, y)$, $d_1(x, y)$ ve $d_\infty(x, y)$ uzaklıklarını hesaplayınız.

Çözüm

Üç metrik de fark vektörüne bakar:

$$x - y = \big(1 - 3,\ -2 - 1,\ 3 - (-3)\big) = (-2, -3, 6).$$

Öklid metriği bileşenlerin karelerinin toplamının karekökünü alır:

$$d(x, y) = \sqrt{(-2)^2 + (-3)^2 + 6^2} = \sqrt{4 + 9 + 36} = \sqrt{49} = 7.$$

$d_1$ bileşenlerin mutlak değerlerini toplar, $d_\infty$ ise en büyüğünü seçer:

$$\begin{aligned}
d_1(x, y) &= |-2| + |-3| + |6| = 11, \\[1mm]
d_\infty(x, y) &= \max\{2, 3, 6\} = 6.
\end{aligned}$$

Aynı iki nokta için üç farklı sayı bulduk; üçü de birer uzaklıktır ama uzaklığı farklı biçimde ölçer. Bulduğumuz $d_\infty \le d \le d_1$ sıralaması bu örneğe özgü değildir: normların denkliği teoremindeki ([Teorem 1.5](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#thm-nrm-norm-denkligi)) $\|v\|_\infty \le \|v\| \le \|v\|_1$ eşitsizliklerini $v = x - y$ vektörüne uygularsak her $x, y \in \mathbb{R}^n$ için $d_\infty(x, y) \le d(x, y) \le d_1(x, y)$ bulunur. $\blacksquare$

Her norm bir metrik üretir; ancak her metrik bir normdan gelmez.

**Örnek 2.2 (Normdan Gelmeyen Bir Metrik)** $\mathbb{R}^n$ üzerinde

$$\rho(x, y) = \begin{cases} 0, & x = y, \\ 1, & x \ne y \end{cases}$$

ile tanımlanan **ayrık metriğin**, bir metrik olduğu hâlde hiçbir normdan elde edilemediğini, yani hiçbir $N$ normu için $\rho = d_N$ olmadığını gösteriniz.

Çözüm

**Metrik koşulları.** (i) ve (iii) tanımdan açıktır: $\rho$ yalnız $0$ ve $1$ değerlerini alır ve “$x = y$” koşulu $x$ ile $y$’ye göre simetriktir. (ii) tanımın kendisidir: $\rho(x, y) = 0$ ancak ve ancak $x = y$ ise olur. (iv) için iki durum vardır. $x = y$ ise sol taraf $0$’dır ve sağ taraf negatif olmadığından eşitsizlik sağlanır. $x \ne y$ ise bir $z$ noktası hem $x$’e hem $y$’ye eşit olamaz; dolayısıyla $\rho(x, z)$ ile $\rho(z, y)$ sayılarından en az biri $1$’dir ve

$$\rho(x, z) + \rho(z, y) \ge 1 = \rho(x, y)$$

olur. $\rho$ bir metriktir.

**Normdan gelmez.** Bir $N$ normu için her $x, y$ noktasında $\rho(x, y) = N(x - y)$ olsaydı, $2e_1 \ne 0$ ve $e_1 \ne 0$ olduğundan normun homojenliği

$$1 = \rho(2e_1, 0) = N(2e_1) = 2N(e_1) = 2\rho(e_1, 0) = 2$$

çelişkisini verirdi. Normdan gelen her metrik ölçeklemeye uyar: $d_N(\lambda x, \lambda y) = |\lambda|\,N(x - y)$. Ayrık metrik ise iki farklı nokta ne kadar uzaklaştırılırsa uzaklaştırılsın aralarındaki uzaklığı $1$’de tutar. $\blacksquare$

Özetle $\mathbb{R}^n$ katmanlı bir yapı taşır: iç çarpım bir norm üretir ($\|x\| = \sqrt{\langle x, x \rangle}$), norm da bir metrik üretir ($d(x, y) = \|x - y\|$). Bu yüzden $\mathbb{R}^n$ aynı anda bir vektör uzayı, bir iç çarpım uzayı, bir normlu uzay ve bir metrik uzaydır. Zincir ters yönde her zaman işlemez. Her metrik bir normdan gelmez; ayrık metrik bunun örneğidir. Her norm da bir iç çarpımdan gelmez: iç çarpımdan gelen her norm paralelkenar özdeşliğini ([Önerme 1.5](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#prp-nrm-paralelkenar)) sağlar, 1-normu ise sağlamaz ([Örnek 1.7](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#exm-nrm-bir-normu-ic-carpimdan-gelmez)).

## 2.3 ℝⁿ’de Doğru ve Doğru Parçası

Düzlemde bir doğru, üzerindeki bir nokta ve bir doğrultu ile belirlenir; aynı tarif her boyutta işler ve doğruya parametrik bir gösterim verir.

**Tanım 2.3 (ℝⁿ’de Doğru)** $a \in \mathbb{R}^n$ ve $b \in \mathbb{R}^n \setminus \{0\}$ olsun.

$$\ell_a(b) = \{a + tb : t \in \mathbb{R}\}$$

kümesine $\mathbb{R}^n$’de $a$ noktasından geçen, $b$ doğrultusundaki **doğru** denir. $b$ vektörüne doğrunun **doğrultu vektörü**, $t$’ye **parametre** denir.

Yani doğru, $a$ noktasından başlayıp $b$ vektörünün bütün reel katları kadar ileri ve geri gidilerek ulaşılan noktalardan oluşur: $t = 0$ için $a$’nın kendisi, $t = 1$ için $a + b$, $t = -1$ için $a - b$ elde edilir. Koordinatlarla yazılınca $x = a + tb$ eşitliği $n$ tane denkleme ayrılır:

$$x_j = a_j + t\, b_j \qquad (j = 1, \dots, n).$$

Bunlara doğrunun **parametrik denklemleri** denir. $b \ne 0$ koşulu gereklidir; $b = 0$ olsaydı küme tek bir $a$ noktasına dönerdi. İki farklı $p, q \in \mathbb{R}^n$ noktasından geçen doğru, $a = p$ ve $b = q - p$ alınarak elde edilir:

$$\ell_p(q - p) = \{p + t(q - p) : t \in \mathbb{R}\} = \{(1 - t)p + tq : t \in \mathbb{R}\}.$$

**Örnek 2.3 (Düzlemde Parametrik ve Kartezyen Denklem)** $\mathbb{R}^2$’de $a = (1, 2)$ noktasından geçen, $b = (3, -1)$ doğrultusundaki doğrunun parametrik denklemlerinden yararlanarak kartezyen denklemini bulunuz.

Çözüm

$a + tb = (1 + 3t,\ 2 - t)$ olduğundan doğrunun parametrik denklemleri

$$\begin{aligned}
x &= 1 + 3t, \\[1mm]
y &= 2 - t
\end{aligned}
\qquad (t \in \mathbb{R})$$

olur. Parametreyi yok edelim. İkinci denklemden $t = 2 - y$ bulunur; birinciye yazılırsa

$$x = 1 + 3(2 - y) = 7 - 3y, \quad \text{yani} \quad x + 3y = 7$$

elde edilir. Tersine, $x + 3y = 7$ denklemini sağlayan her $(x, y)$ noktası $t = 2 - y$ parametresine karşılık gelir: bu $t$ için $2 - t = y$ ve $1 + 3t = 7 - 3y = x$ olur. Dolayısıyla

$$\ell_a(b) = \{(x, y) \in \mathbb{R}^2 : x + 3y = 7\}.$$

Sınama: $t = 0$ için $a = (1, 2)$ noktasında $1 + 6 = 7$, $t = 1$ için $a + b = (4, 1)$ noktasında $4 + 3 = 7$ olur. $\blacksquare$

**Örnek 2.4 (Uzayda İki Noktadan Geçen Doğru)** $\mathbb{R}^3$’te $p = (1, 0, -1)$ ve $q = (3, 2, 1)$ noktalarından geçen doğru üzerinde $(4, 3, 2)$ ve $(0, -1, -1)$ noktalarından hangisinin bulunduğunu belirleyiniz.

Çözüm

Doğrultu vektörü $q - p = (2, 2, 2)$’dir; doğru

$$\ell_p(q - p) = \{(1 + 2t,\ 2t,\ -1 + 2t) : t \in \mathbb{R}\}$$

kümesidir. Bir noktanın doğru üzerinde olması, üç koordinat denklemini aynı anda sağlayan bir $t$ bulunması demektir.

**$(4, 3, 2)$ noktası.** Birinci denklemden $1 + 2t = 4$, yani $t = \dfrac{3}{2}$. Bu değer öbür iki denklemi de sağlar: $2t = 3$ ve $-1 + 2t = 2$. Nokta doğru üzerindedir.

**$(0, -1, -1)$ noktası.** Birinci denklemden $1 + 2t = 0$, yani $t = -\dfrac{1}{2}$; ikinci denklem $2t = -1$ de sağlanır. Ancak üçüncü koordinat $-1 + 2t = -2 \ne -1$ olur. Üç denklemi birden sağlayan bir $t$ yoktur; nokta doğru üzerinde değildir. $\blacksquare$

Doğrunun iki noktası arasında kalan kısmı, parametre bir aralıkla kısıtlanarak elde edilir.

**Tanım 2.4 (ℝⁿ’de Doğru Parçası)** $a, b \in \mathbb{R}^n$ olsun.

$$L(a; b) = \{ta + (1 - t)b : t \in [0, 1]\}$$

kümesine $a$ ile $b$ arasındaki (onları birleştiren) **doğru parçası** denir.

Yani $t$ parametresi $0$’dan $1$’e giderken $ta + (1 - t)b$ noktası $b$’den $a$’ya doğru yürür: $t = 0$ için $b$, $t = 1$ için $a$, $t = \tfrac{1}{2}$ için

$$\frac{1}{2}a + \frac{1}{2}b = \frac{a + b}{2}$$

orta noktası elde edilir. $a \ne b$ ise $ta + (1 - t)b = b + t(a - b)$ yazılışı, doğru parçasının $b$’den geçen, $a - b$ doğrultusundaki $\ell_b(a - b)$ doğrusunun parametresi $[0, 1]$ aralığına kısıtlanmış parçası olduğunu gösterir. Bir noktanın doğru parçası üzerinde olması için doğru üzerinde olması yetmez; karşılık gelen parametre $[0, 1]$ aralığında olmalıdır. $t$ yerine $1 - t$ yazılırsa $L(a; b) = L(b; a)$ olduğu ve bu kümenin $\{a + t(b - a) : t \in [0, 1]\}$ biçiminde de yazılabildiği görülür. Örneğin [Örnek 2.4](#exm-kon-dogru-uzay) içinde doğru üzerinde bulduğumuz $(4, 3, 2)$ noktası $p + t(q - p)$ gösteriminde $t = \tfrac{3}{2} \notin [0, 1]$ değerine karşılık geldiğinden $p$ ile $q$ arasındaki doğru parçasında değildir.

**Örnek 2.5 (Bir Doğru Parçasının Noktaları)** $\mathbb{R}^2$’de $a = (4, 1)$ ve $b = (0, 3)$ olsun. $L(a; b)$ doğru parçasını parametrik olarak yazınız ve $t = 0, \tfrac{1}{4}, \tfrac{1}{2}, 1$ değerlerine karşılık gelen noktaları bulunuz.

Çözüm

Tanıma göre

$$ta + (1 - t)b = (4t,\ t) + (0,\ 3 - 3t) = (4t,\ 3 - 2t),$$

dolayısıyla

$$L(a; b) = \{(4t,\ 3 - 2t) : t \in [0, 1]\}.$$

İstenen noktalar:

- $t = 0$ için $(0, 3) = b$;
- $t = \tfrac{1}{4}$ için $\left( 1, \tfrac{5}{2} \right)$;
- $t = \tfrac{1}{2}$ için $(2, 2)$; bu, orta nokta $\dfrac{a + b}{2}$’dir;
- $t = 1$ için $(4, 1) = a$.

$x = 4t$ ve $y = 3 - 2t$ ise $x + 2y = 4t + 6 - 4t = 6$ olur; $t \in [0, 1]$ iken de $x = 4t$ sayısı $[0, 4]$ aralığını tarar. Demek ki $L(a; b)$, $x + 2y = 6$ doğrusunun $0 \le x \le 4$ olan parçasıdır.

*a* = (4, 1) ile *b* = (0, 3) arasındaki *L*(*a*; *b*) doğru parçası (kalın), *x* + 2*y* = 6 doğrusunun (kesikli) 0 ≤ *x* ≤ 4 olan kısmıdır. *t* = 0 için *b*, *t* = 1/4 için (1, 5/2), *t* = 1/2 için orta nokta (2, 2), *t* = 1 için *a* elde edilir.

$\blacksquare$

## 2.4 Konveks Kümeler

Doğru parçası kavramı, $\mathbb{R}^n$’deki “girintisiz ve deliksiz” kümeleri tarif etmemizi sağlar.

**Tanım 2.5 (Konveks Küme)** $C \subseteq \mathbb{R}^n$ olsun. Her $x, y \in C$ ve her $t \in [0, 1]$ için

$$tx + (1 - t)y \in C$$

oluyorsa $C$’ye **konveks küme** denir.

Yani $C$ konvekstir ancak ve ancak $C$’nin herhangi iki noktasını birleştiren doğru parçasının tamamı yine $C$’nin içinde kalır: her $x, y \in C$ için $L(x; y) \subseteq C$. Konveks olmayan bir kümede ise öyle $x, y \in C$ ve $t_0 \in [0, 1]$ bulunur ki $t_0 x + (1 - t_0)y \notin C$ olur; kümenin bir girintisi ya da deliği, doğru parçasını kümenin dışına taşır. Tanım şöyle de yazılabilir: $\lambda, \mu \ge 0$ ve $\lambda + \mu = 1$ olan her $\lambda, \mu$ sayısı ve her $x, y \in C$ için $\lambda x + \mu y \in C$. $\lambda = t$, $\mu = 1 - t$ alınınca iki yazılış aynı koşulu söyler. Boş küme (koşulu sınanacak nokta yoktur), tek noktalı kümeler ve $\mathbb{R}^n$’nin kendisi konvekstir.

İlk örnek olarak $\mathbb{R}$’nin konveks alt kümelerini belirleyelim; bunlar tam olarak aralıklardır.

**Önerme 2.3 (ℝ’nin Konveks Alt Kümeleri)** Boş olmayan bir $C \subseteq \mathbb{R}$ kümesinin konveks olması için gerek ve yeter koşul $C$’nin bir aralık olmasıdır.

İspat

Aralık tanımını hatırlayalım: boş olmayan bir $I \subseteq \mathbb{R}$ kümesi, $x < y$ olan her $x, y \in I$ için $x < z < y$ koşulunu sağlayan her $z$ sayısını da içeriyorsa bir aralıktır (bkz. [Analiz 1](../analiz-1/siralama-aksiyomlari.md#def-aralik)).

**($\Leftarrow$)** $C$ bir aralık olsun. $x, y \in C$, $t \in [0, 1]$ ve $z = tx + (1 - t)y$ alalım. $s = 1 - t \in [0, 1]$ için $z = sy + (1 - s)x$ olduğundan $x$ ile $y$’nin rolleri değiştirilebilir; $x \le y$ varsayabiliriz. $t \ge 0$ ve $1 - t \ge 0$ olduğundan

$$\begin{aligned}
x = tx + (1 - t)x &\le tx + (1 - t)y = z, \\[1mm]
z = tx + (1 - t)y &\le ty + (1 - t)y = y
\end{aligned}$$

olur, yani $x \le z \le y$. $z = x$ ya da $z = y$ ise $z \in C$’dir. Aksi hâlde $x < z < y$ olur ve aralık tanımı gereği $z \in C$’dir. $C$ konvekstir.

**($\Rightarrow$)** $C$ boş olmayan konveks bir küme olsun. $x, y \in C$, $x < y$ ve $x < z < y$ alalım.

$$t = \frac{y - z}{y - x}$$

sayısı $0 < t < 1$ koşulunu sağlar, çünkü pay ve payda pozitiftir ve $y - z < y - x$’tir. Bu $t$ için

$$tx + (1 - t)y = y - t(y - x) = y - (y - z) = z$$

olur. $C$ konveks olduğundan $z \in C$’dir. $C$, aralık tanımındaki koşulu sağlar. $\blacksquare$

Özel olarak $(1, 2)$, $[0, 1]$, $[3, +\infty)$ gibi bütün aralıklar $\mathbb{R}$’nin konveks alt kümeleridir. Önerme, aralık olmayan kümelerin konveks olmadığını da söyler. Örneğin $\mathbb{R} \setminus \{0\}$ konveks değildir: $-1$ ve $1$ kümededir, aralarındaki $0$ ise değildir.

**Örnek 2.6 (Doğru Parçası Konvekstir)** Her $a, b \in \mathbb{R}^n$ için $L(a; b)$ doğru parçasının konveks olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$x, y \in L(a; b)$ ve $t \in [0, 1]$ olsun. Tanım gereği öyle $s, u \in [0, 1]$ vardır ki

$$\begin{aligned}
x &= sa + (1 - s)b, \\[1mm]
y &= ua + (1 - u)b
\end{aligned}$$

olur. $w = ts + (1 - t)u$ diyelim. Terimleri $a$ ve $b$’ye göre toplarsak

$$\begin{aligned}
tx + (1 - t)y &= \big(ts + (1 - t)u\big)a + \big(t(1 - s) + (1 - t)(1 - u)\big)b \\[1mm]
&= w\,a + (1 - w)\,b
\end{aligned}$$

bulunur; çünkü $b$’nin katsayısı

$$t(1 - s) + (1 - t)(1 - u) = t + (1 - t) - \big(ts + (1 - t)u\big) = 1 - w$$

olur. Öte yandan $t, 1 - t, s, u$ negatif olmadığından $w \ge 0$’dır ve $s, u \le 1$ olduğundan $w \le t + (1 - t) = 1$’dir. Demek ki $w \in [0, 1]$ ve $tx + (1 - t)y \in L(a; b)$. $\blacksquare$

Doğrular da konvekstir: $x = a + sb$ ve $y = a + ub$, $\ell_a(b)$ doğrusunun iki noktasıysa her $t \in [0, 1]$ için

$$tx + (1 - t)y = a + \big(ts + (1 - t)u\big)b \in \ell_a(b)$$

olur.

**Örnek 2.7 (Sağ Yarı Düzlem)** $A = \{(x, y) \in \mathbb{R}^2 : x > 0\}$ kümesini düzlemde tarif ediniz ve konveks olduğunu gösteriniz.

Çözüm

**Tarif.** $A$, birinci koordinatı pozitif olan noktalardan oluşur: $y$ ekseninin sağında kalan yarı düzlemdir. $y$ ekseninin kendisi ($x = 0$ doğrusu) kümeye dahil değildir; çizimde kesikli gösterilir ve eksenin sağı taranır. İkinci koordinat üzerinde hiçbir koşul yoktur; küme yukarı ve aşağı doğru sonsuza kadar uzanır.

**Konvekslik.** $p = (p_1, p_2)$ ve $q = (q_1, q_2)$, $A$’nın iki noktası, $t \in [0, 1]$ olsun. $tp + (1 - t)q$ noktasının birinci koordinatı $tp_1 + (1 - t)q_1$’dir. $m = \min\{p_1, q_1\}$ diyelim; $p_1, q_1 > 0$ olduğundan $m > 0$’dır. $t \ge 0$ ve $1 - t \ge 0$ olduğundan

$$tp_1 + (1 - t)q_1 \ge tm + (1 - t)m = m > 0$$

olur. Dolayısıyla $tp + (1 - t)q \in A$ ve $A$ konvekstir. $\blacksquare$

**Örnek 2.8 (Halka Konveks Değildir)** $C = \{(x, y) \in \mathbb{R}^2 : 1 \le x^2 + y^2 \le 4\}$ halkasının konveks olmadığını gösteriniz.

Çözüm

Konveks olmadığını göstermek için kümeden iki nokta ve bu noktaları birleştiren doğru parçasından kümenin dışına düşen bir nokta bulmak yeter. Halkanın deliğinin iki yanından $p = \left( -\tfrac{3}{2}, 0 \right)$ ve $q = \left( \tfrac{3}{2}, 0 \right)$ noktalarını seçelim. İkisi için de $x^2 + y^2 = \tfrac{9}{4}$ olur ve $1 \le \tfrac{9}{4} \le 4$ olduğundan $p, q \in C$’dir. $t = \tfrac{1}{2}$ için

$$\frac{1}{2}p + \frac{1}{2}q = (0, 0)$$

bulunur. Bu noktada $x^2 + y^2 = 0 < 1$ olduğundan $(0, 0) \notin C$’dir. Doğru parçası deliğin içinden geçer; $C$ konveks değildir.

Solda *x*² + *y*² ≤ 4 dairesi: iki noktasını birleştiren parça dairenin içinde kalır. Sağda *C* = {1 ≤ *x*² + *y*² ≤ 4} halkası: *p* = (−3/2, 0) ile *q* = (3/2, 0) arasındaki parçanın −1 \< *x* \< 1 kısmı (turuncu) delikten geçer; orta nokta (*p* + *q*)/2 = (0, 0) *C*'ye ait değildir.

$\blacksquare$

Konveks kümeler kesişim altında korunur; üstelik kesişen kümelerin sayısı sonsuz olabilir.

**Teorem 2.1 (Konveks Kümelerin Kesişimi)** $\Lambda$ boş olmayan bir indis kümesi ve her $i \in \Lambda$ için $C_i \subseteq \mathbb{R}^n$ konveks bir küme olsun. O zaman

$$C = \bigcap_{i \in \Lambda} C_i$$

kesişimi konvekstir. Özel olarak iki konveks kümenin kesişimi ve konveks kümelerden oluşan bir $(A_k)_{k \in \mathbb{N}}$ dizisinin $\bigcap_{k=1}^{\infty} A_k$ kesişimi konvekstir.

İspat

$x, y \in C$ ve $t \in [0, 1]$ olsun. Kesişimin tanımı gereği her $i \in \Lambda$ için $x, y \in C_i$’dir. $C_i$ konveks olduğundan her $i \in \Lambda$ için $tx + (1 - t)y \in C_i$ olur. Bir nokta bütün $C_i$’lere ait olduğundan kesişime aittir: $tx + (1 - t)y \in C$. $C$ konvekstir.

İki küme için $\Lambda = \{1, 2\}$, bir dizi için $\Lambda = \mathbb{N}$ alınır. $\blacksquare$

Birleşim için aynı şey söylenemez. $x, y \in A \cup B$ ise $x$ ile $y$ farklı kümelerde olabilir; o zaman $A$’nın ve $B$’nin konveksliği, aralarındaki doğru parçası hakkında hiçbir şey söylemez.

**Örnek 2.9 (Konveks Kümelerin Birleşimi)** $A = (1, 2)$ ve $B = (3, 4)$ olsun. $A$ ve $B$ konveks olduğu hâlde $A \cup B$’nin konveks olmadığını gösteriniz.

Çözüm

$A$ ve $B$ birer aralık olduğundan [Önerme 2.3](#prp-kon-r-konveks) gereği konvekstir. $x = \tfrac{3}{2} \in A$ ve $y = \tfrac{7}{2} \in B$ noktalarını ve $t = \tfrac{1}{2}$ değerini alalım:

$$\frac{1}{2} \cdot \frac{3}{2} + \frac{1}{2} \cdot \frac{7}{2} = \frac{5}{2}.$$

$\tfrac{5}{2}$ sayısı ne $(1, 2)$ aralığında ne de $(3, 4)$ aralığındadır; $\tfrac{5}{2} \notin A \cup B$. Dolayısıyla $A \cup B$ konveks değildir. Aynı sonuç [Önerme 2.3](#prp-kon-r-konveks) ile de görülür: $A \cup B$ bir aralık değildir. $\blacksquare$

Birleşim bazı durumlarda yine de konveks olabilir; örneğin $A \subseteq B$ ise $A \cup B = B$’dir.

## 2.5 Yuvarlar

$\mathbb{R}$’de bir $a$ noktasının $\varepsilon$-komşuluğu, $a$’ya uzaklığı $\varepsilon$’dan küçük olan sayıların kümesidir: $B(a, \varepsilon) = (a - \varepsilon, a + \varepsilon)$ (bkz. [Analiz 1](../analiz-1/komsuluklar-ve-acik-kumeler.md#def-komsuluk)). Mutlak değerin yerine Öklid metriğini koyunca aynı tanım $\mathbb{R}^n$’de yuvarları verir.

**Tanım 2.6 (Açık Yuvar, Kapalı Yuvar ve Yuvar Yüzeyi)** $x_0 \in \mathbb{R}^n$ ve $r > 0$ olsun.

$$B(x_0, r) = \{x \in \mathbb{R}^n : \|x - x_0\| < r\}$$

kümesine $x_0$ merkezli, $r$ yarıçaplı **açık yuvar** (açık $n$-yuvar),

$$B[x_0, r] = \{x \in \mathbb{R}^n : \|x - x_0\| \le r\}$$

kümesine $x_0$ merkezli, $r$ yarıçaplı **kapalı yuvar**,

$$S(x_0, r) = \{x \in \mathbb{R}^n : \|x - x_0\| = r\}$$

kümesine de $x_0$ merkezli, $r$ yarıçaplı **yuvar yüzeyi** (yuvar kabuğu) denir.

Yani açık yuvar $x_0$’a uzaklığı $r$’den küçük olan, kapalı yuvar $r$’yi aşmayan, yuvar yüzeyi ise tam $r$ olan noktalardan oluşur. Bir noktanın $x_0$’a uzaklığı $r$’yi aşmıyorsa ya $r$’den küçüktür ya da $r$’ye eşittir; bu yüzden kapalı yuvar, birbirinden ayrık olan açık yuvar ile yuvar yüzeyinin birleşimidir:

$$B[x_0, r] = B(x_0, r) \cup S(x_0, r).$$

Merkez her zaman açık yuvardadır, çünkü $\|x_0 - x_0\| = 0 < r$’dir.

**Tanım 2.7 (Birim Yuvar)** Merkezi $0 \in \mathbb{R}^n$ ve yarıçapı $1$ olan

$$B(0, 1) = \{x \in \mathbb{R}^n : \|x\| < 1\}$$

açık yuvarına **birim yuvar** (açık birim yuvar),

$$B[0, 1] = \{x \in \mathbb{R}^n : \|x\| \le 1\}$$

kümesine **kapalı birim yuvar**, $S(0, 1)$ kümesine de **birim yuvar yüzeyi** denir.

Yani birim yuvar, normu $1$’den küçük vektörlerin, kısaca “uzunluğu $1$’den kısa” vektörlerin kümesidir. Örneğin $\mathbb{R}^2$’de $\|(x, y)\| = \sqrt{x^2 + y^2}$ olduğundan

$$B(0, 1) = \{(x, y) \in \mathbb{R}^2 : x^2 + y^2 < 1\}$$

olur; bu, merkezi başlangıç noktasında olan birim çemberin iç kısmıdır (birim daire).

Küçük boyutlarda yuvarlar tanıdık kümelerdir.

| $n$ | $B(x_0, r)$ | $B[x_0, r]$ | $S(x_0, r)$ |
|:--:|:---|:---|:---|
| 1 | açık aralık $(x_0 - r, x_0 + r)$ | kapalı aralık $[x_0 - r, x_0 + r]$ | iki nokta: $x_0 - r$, $x_0 + r$ |
| 2 | çemberin iç kısmı (açık daire) | çemberiyle birlikte daire | çember |
| 3 | kürenin iç kısmı | içi dolu küre | küre yüzeyi |

Tablo 2.1: Küçük boyutlarda yuvarlar

$n = 1$ için Öklid normu mutlak değerdir ve

$$\|x - x_0\| = |x - x_0| < r \iff x_0 - r < x < x_0 + r$$

olduğundan açık yuvar tam olarak $\mathbb{R}$’deki $\varepsilon$-komşuluğudur. $n = 2$ için merkez $x_0 = (a, b)$ ise

$$B(x_0, r) = \{(x, y) \in \mathbb{R}^2 : (x - a)^2 + (y - b)^2 < r^2\},$$

$n = 3$ için merkez $x_0 = (a, b, c)$ ise

$$B(x_0, r) = \{(x, y, z) : (x - a)^2 + (y - b)^2 + (z - c)^2 < r^2\}$$

olur. $<$ yerine $\le$ yazılınca kapalı yuvar, $=$ yazılınca çember ya da küre yüzeyi elde edilir. “Yuvar” sözcüğü bu yüzden seçilmiştir: yalnız yüzeyden ibaret olan küreyi değil, içi dolu cismi anlatır.

**Örnek 2.10 (Hangi Nokta Hangi Yuvarda)** $x_0 = (1, -1, 2) \in \mathbb{R}^3$ olsun. $p = (2, 1, 4)$, $q = (0, 0, 3)$ ve $s = (4, 1, 0)$ noktalarının her birinin $B(x_0, 3)$, $B[x_0, 3]$ ve $S(x_0, 3)$ kümelerinden hangilerine ait olduğunu belirleyiniz.

Çözüm

Her noktanın merkeze uzaklığını hesaplayıp $3$ ile karşılaştırmak yeter.

$$\|p - x_0\| = \|(1, 2, 2)\| = \sqrt{1 + 4 + 4} = 3.$$

Uzaklık tam $3$ olduğundan $p \in S(x_0, 3)$ ve $p \in B[x_0, 3]$, ama $p \notin B(x_0, 3)$.

$$\|q - x_0\| = \|(-1, 1, 1)\| = \sqrt{3} < 3.$$

Uzaklık $3$’ten küçük olduğundan $q \in B(x_0, 3)$, dolayısıyla $q \in B[x_0, 3]$; ama $q \notin S(x_0, 3)$.

$$\|s - x_0\| = \|(3, 2, -2)\| = \sqrt{9 + 4 + 4} = \sqrt{17}.$$

$17 > 9$ olduğundan $\sqrt{17} > 3$’tür; $s$ üç kümenin hiçbirinde değildir. $\blacksquare$

Şimdi bölümün ana sonucuna geliyoruz: yuvarlar konvekstir. İspat yalnız normun homojenliğini ve üçgen eşitsizliğini kullanır.

**Teorem 2.2 (Yuvarlar Konvekstir)** Her $x_0 \in \mathbb{R}^n$ ve $r > 0$ için $B(x_0, r)$ açık yuvarı ve $B[x_0, r]$ kapalı yuvarı konveks kümelerdir.

İspat

**Açık yuvar.** $x, y \in B(x_0, r)$ ve $t \in [0, 1]$ olsun. $tx + (1 - t)y \in B(x_0, r)$, yani

$$\|tx + (1 - t)y - x_0\| < r$$

olduğunu göstereceğiz. $x_0 = tx_0 + (1 - t)x_0$ yazarak farkı iki parçaya ayıralım:

$$tx + (1 - t)y - x_0 = t(x - x_0) + (1 - t)(y - x_0).$$

$t \ge 0$ ve $1 - t \ge 0$ olduğundan $|t| = t$ ve $|1 - t| = 1 - t$’dir. Normun üçgen eşitsizliği ve homojenliği ile

$$\begin{aligned}
\|tx + (1 - t)y - x_0\| &\le \|t(x - x_0)\| + \|(1 - t)(y - x_0)\| \\[1mm]
&= t\,\|x - x_0\| + (1 - t)\,\|y - x_0\|
\end{aligned}$$

olur. $\rho = \max\{\|x - x_0\|, \|y - x_0\|\}$ diyelim; $x, y \in B(x_0, r)$ olduğundan $\rho < r$’dir. Son satırdaki iki norm da $\rho$’yu aşmadığından

$$\|tx + (1 - t)y - x_0\| \le t\rho + (1 - t)\rho = \rho < r$$

bulunur. Demek ki $tx + (1 - t)y \in B(x_0, r)$ ve açık yuvar konvekstir.

**Kapalı yuvar.** $x, y \in B[x_0, r]$ ise aynı hesap yapılır; bu kez $\rho \le r$ olduğundan

$$\|tx + (1 - t)y - x_0\| \le \rho \le r$$

bulunur. Yani $tx + (1 - t)y \in B[x_0, r]$ ve kapalı yuvar da konvekstir. $\blacksquare$

Yuvar yüzeyi ise konveks değildir; iki noktası arasındaki doğru parçası yuvarın içinden geçer.

**Örnek 2.11 (Yuvar Yüzeyi Konveks Değildir)** Her $x_0 \in \mathbb{R}^n$ ve $r > 0$ için $S(x_0, r)$ yuvar yüzeyinin konveks olmadığını gösteriniz.

Çözüm

$p = x_0 + re_1$ ve $q = x_0 - re_1$ noktalarını alalım. $\|e_1\| = 1$ olduğundan

$$\begin{aligned}
\|p - x_0\| &= \|re_1\| = r\,\|e_1\| = r, \\[1mm]
\|q - x_0\| &= \|-re_1\| = r\,\|e_1\| = r
\end{aligned}$$

olur; yani $p, q \in S(x_0, r)$. $t = \tfrac{1}{2}$ için

$$\frac{1}{2}p + \frac{1}{2}q = x_0$$

bulunur ve $\|x_0 - x_0\| = 0 \ne r$ olduğundan $x_0 \notin S(x_0, r)$’dir. $S(x_0, r)$ konveks değildir. $n = 1$ için bu çok açıktır: $S(x_0, r) = \{x_0 - r, x_0 + r\}$ iki noktalı bir kümedir ve aralık değildir. $\blacksquare$

## 2.6 Başka Normlara Göre Yuvarlar

Yuvar tanımında Öklid normu yerine herhangi bir norm kullanılabilir. Norm değişince uzaklık, onunla birlikte de yuvarın biçimi değişir.

**Tanım 2.8 (Bir Norma Göre Yuvar)** $N$, $\mathbb{R}^n$ üzerinde bir norm, $x_0 \in \mathbb{R}^n$ ve $r > 0$ olsun.

$$B_N(x_0, r) = \{x \in \mathbb{R}^n : N(x - x_0) < r\}$$

kümesine $N$ normuna göre $x_0$ merkezli, $r$ yarıçaplı **açık yuvar**,

$$B_N[x_0, r] = \{x \in \mathbb{R}^n : N(x - x_0) \le r\}$$

kümesine de **kapalı yuvar** denir. 1-normu için $B_1(x_0, r)$ ve $B_1[x_0, r]$, maksimum normu için $B_\infty(x_0, r)$ ve $B_\infty[x_0, r]$ yazılır.

Yani yuvarın tarifi hep aynıdır, “merkeze uzaklığı $r$’den küçük noktalar”, ama uzaklığı ölçen $d_N$ metriği değişir. Öklid normuna göre yuvarlar [Tanım 2.6](#def-kon-yuvar) ile tanımlanan yuvarlardır; onları indissiz yazmayı sürdürüyoruz ve aksi söylenmedikçe “yuvar” Öklid yuvarı demektir.

**Sonuç 2.1 (Her Normun Yuvarları Konvekstir)** $N$, $\mathbb{R}^n$ üzerinde bir norm ise her $x_0 \in \mathbb{R}^n$ ve $r > 0$ için $B_N(x_0, r)$ ve $B_N[x_0, r]$ kümeleri konvekstir.

İspat

[Teorem 2.2](#thm-kon-yuvar-konveks) ispatında Öklid normunun yalnız homojenliği ve üçgen eşitsizliği kullanıldı; bunlar her normun tanımındaki (N3) ve (N4) koşullarıdır ([Tanım 1.11](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#def-nrm-norm)). Adımları $N$ ile yazalım. $x, y \in B_N(x_0, r)$, $t \in [0, 1]$ ve $\rho = \max\{N(x - x_0), N(y - x_0)\}$ olsun; $\rho < r$’dir.

$$\begin{aligned}
N\big(tx + (1 - t)y - x_0\big) &= N\big(t(x - x_0) + (1 - t)(y - x_0)\big) \\[1mm]
&\le t\,N(x - x_0) + (1 - t)\,N(y - x_0) \\[1mm]
&\le t\rho + (1 - t)\rho = \rho < r.
\end{aligned}$$

Dolayısıyla $tx + (1 - t)y \in B_N(x_0, r)$’dir. $x, y \in B_N[x_0, r]$ ise $\rho \le r$ olur ve aynı zincir

$$N\big(tx + (1 - t)y - x_0\big) \le \rho \le r$$

verir; yani $tx + (1 - t)y \in B_N[x_0, r]$. $\blacksquare$

$\mathbb{R}^2$’de 1-normu, Öklid normu ve maksimum normuna göre yuvarları belirlemek, eşitsizliği koordinatlarla çözmekten ibarettir.

İpucuÜç adımda bir yuvarı belirlemek

1.  **Eşitsizliği koordinatlarla yaz.** $N(x - x_0) < r$ (kapalı yuvarda $\le r$) koşulu noktanın koordinatları cinsinden açıkça yazılır.
2.  **Mutlak değerlerden ve maksimumdan kurtul.** Öklid normunda iki taraf negatif olmadığından kareye alınır. 1-normunda her mutlak değerin içindeki ifadenin işaretine göre durumlara ayrılır ($\mathbb{R}^2$’de dört durum). Maksimum normunda “en büyüğü $r$’den küçük” demek “her biri $r$’den küçük” demektir.
3.  **Parçaları birleştir.** Durumlarda bulunan parçalar birleştirilip çizilir. Açık yuvarda kenar çizgileri kümeye dahil değildir (kesikli çizilir), kapalı yuvarda dahildir.

**Örnek 2.12 (Birim Yuvar (1-Normu))** $\mathbb{R}^2$’de 1-normuna göre $B_1(0, 1)$ birim yuvarını belirleyiniz.

Çözüm

**Eşitsizlik.** $\|(x, y)\|_1 = |x| + |y|$ olduğundan

$$B_1(0, 1) = \{(x, y) \in \mathbb{R}^2 : |x| + |y| < 1\}.$$

**Durumlar.** Mutlak değerlerden kurtulmak için $x$ ve $y$’nin işaretine göre dört durum vardır.

- $x \ge 0$, $y \ge 0$ (birinci çeyrek): $x + y < 1$; $x + y = 1$ doğrusunun altında kalan kısım.
- $x < 0$, $y \ge 0$ (ikinci çeyrek): $-x + y < 1$, yani $y < x + 1$.
- $x < 0$, $y < 0$ (üçüncü çeyrek): $-x - y < 1$, yani $x + y > -1$.
- $x \ge 0$, $y < 0$ (dördüncü çeyrek): $x - y < 1$, yani $y > x - 1$.

**Birleştirme.** Dört parça birleşince köşeleri $(1, 0)$, $(0, 1)$, $(-1, 0)$ ve $(0, -1)$ olan kare elde edilir; karenin kenarları $x + y = 1$, $y - x = 1$, $x + y = -1$ ve $x - y = 1$ doğruları üzerindedir. Eşitsizlikler kesin olduğundan kenarlar kümeye dahil değildir: $B_1(0, 1)$, köşeleri eksenler üzerinde duran bu karenin iç kısmıdır.

Aynı inceleme $\le$ ile yapılırsa her durumdaki eşitsizlik $\le$ olur. Kapalı birim yuvar $B_1[0, 1]$ kenarlarıyla birlikte bu karedir; kenarların kendisi $\{(x, y) : |x| + |y| = 1\}$ kümesidir. $\blacksquare$

**Örnek 2.13 (Birim Yuvar (Öklid Normu))** $\mathbb{R}^2$’de Öklid normuna göre $B(0, 1)$ birim yuvarını belirleyiniz.

Çözüm

$\|(x, y)\| = \sqrt{x^2 + y^2}$ olduğundan koşul $\sqrt{x^2 + y^2} < 1$’dir. İki taraf da negatif olmadığından kare almak eşitsizliği korur:

$$\sqrt{x^2 + y^2} < 1 \iff x^2 + y^2 < 1.$$

Dolayısıyla $B(0, 1)$, merkezi $(0, 0)$ ve yarıçapı $1$ olan $x^2 + y^2 = 1$ çemberinin iç kısmıdır; çemberin kendisi kümeye dahil değildir. Kapalı birim yuvar $B[0, 1] = \{x^2 + y^2 \le 1\}$ çemberiyle birlikte dairedir. $\blacksquare$

**Örnek 2.14 (Birim Yuvar (Maksimum Normu))** $\mathbb{R}^2$’de maksimum normuna göre $B_\infty(0, 1)$ birim yuvarını belirleyiniz.

Çözüm

$\|(x, y)\|_\infty = \max\{|x|, |y|\}$ olduğundan koşul $\max\{|x|, |y|\} < 1$’dir. Bu koşul, $|x| < 1$ ve $|y| < 1$ koşullarının ikisinin birden sağlanmasına denktir. Gerçekten iki sayının her biri en büyüklerini aşmaz, dolayısıyla $\max\{|x|, |y|\} < 1$ ise $|x| < 1$ ve $|y| < 1$ olur. Tersine $|x| < 1$ ve $|y| < 1$ ise en büyükleri bu iki sayıdan biri olduğundan $1$’den küçüktür. Buna göre

$$B_\infty(0, 1) = \{(x, y) : |x| < 1,\ |y| < 1\} = (-1, 1) \times (-1, 1).$$

Bu, köşeleri $(\pm 1, \pm 1)$ olan ve kenarları eksenlere paralel karenin iç kısmıdır; kenarlar dahil değildir. Kapalı birim yuvar $B_\infty[0, 1] = [-1, 1] \times [-1, 1]$ kenarlarıyla birlikte bu karedir.

ℝ²'de üç açık birim yuvar. Solda 1-normuna göre *B*₁(0, 1) = {\|*x*\| + \|*y*\| \< 1}, ortada Öklid normuna göre *B*(0, 1) = {*x*² + *y*² \< 1}, sağda maksimum normuna göre *B*_(∞)(0, 1) = (−1, 1) × (−1, 1). Kesikli kenarlar ve içi boş köşeler yuvarlara ait değildir.

$\blacksquare$

Üç birim yuvar birbirinin içine yerleşir: köşeleri eksenler üzerindeki kare daireye, daire de kenarları eksenlere paralel kareye sığar,

$$B_1(0, 1) \subseteq B(0, 1) \subseteq B_\infty(0, 1).$$

Bu iç içe duruş, normların denkliği teoremindeki ([Teorem 1.5](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#thm-nrm-norm-denkligi)) $\|x\|_\infty \le \|x\| \le \|x\|_1$ eşitsizliklerinin yuvarlar diliyle söylenişidir; kapsamaların her boyutta ve her yarıçap için geçerli olduğunu [Alıştırma 2.6](#exr-kon-yuvar-kapsama) gösteriyor. Merkez değişince aynı biçimler yalnız yer değiştirir; yine de durum incelemesini yeni merkezle baştan yapalım.

**Örnek 2.15 (Merkezi (2, 2) Olan Yuvar (1-Normu))** $\mathbb{R}^2$’de 1-normuna göre $(2, 2)$ merkezli, $1$ yarıçaplı $B_1((2, 2), 1)$ açık yuvarını belirleyiniz.

Çözüm

**Eşitsizlik.** $(x, y) - (2, 2) = (x - 2, y - 2)$ olduğundan

$$B_1((2, 2), 1) = \{(x, y) \in \mathbb{R}^2 : |x - 2| + |y - 2| < 1\}.$$

**Durumlar.** Mutlak değerlerin işaretleri $x = 2$ ve $y = 2$ doğrularında değişir; dört durum vardır.

- $x \ge 2$, $y \ge 2$: $(x - 2) + (y - 2) < 1$, yani $x + y < 5$.
- $x < 2$, $y < 2$: $-(x - 2) - (y - 2) < 1$, yani $x + y > 3$.
- $x < 2$, $y \ge 2$: $-(x - 2) + (y - 2) < 1$, yani $y - x < 1$.
- $x \ge 2$, $y < 2$: $(x - 2) - (y - 2) < 1$, yani $x - y < 1$.

**Birleştirme.** Dört parça birleşince kenarları $x + y = 5$, $x + y = 3$, $y - x = 1$ ve $x - y = 1$ doğruları üzerinde olan, köşeleri $(3, 2)$, $(2, 3)$, $(1, 2)$ ve $(2, 1)$ olan karenin iç kısmı elde edilir; kenarlar dahil değildir. Bu, $B_1(0, 1)$ karesinin $(2, 2)$ vektörü kadar ötelenmişidir. Kapalı yuvar $B_1[(2, 2), 1]$ ise bu kare kenarlarıyla birliktedir.

*B*₁((2, 2), 1) yuvarı: *x* + *y* = 5, *x* + *y* = 3, *y* − *x* = 1 ve *x* − *y* = 1 doğrularının sınırladığı, köşeleri (1, 2), (2, 1), (3, 2) ve (2, 3) olan karenin içi. Soluk kesikli *x* = 2 ve *y* = 2 doğruları dört durumu ayırır; karenin kenarları ve köşeleri yuvara ait değildir.

$\blacksquare$

**Örnek 2.16 (Merkezi (2, 2) Olan Yuvar (Öklid Normu))** $\mathbb{R}^2$’de Öklid normuna göre $B((2, 2), 1)$ açık yuvarını belirleyiniz.

Çözüm

Koşul $\sqrt{(x - 2)^2 + (y - 2)^2} < 1$’dir. İki taraf negatif olmadığından kare alınabilir:

$$B((2, 2), 1) = \{(x, y) \in \mathbb{R}^2 : (x - 2)^2 + (y - 2)^2 < 1\}.$$

Bu, merkezi $(2, 2)$ ve yarıçapı $1$ olan çemberin iç kısmıdır; çember dahil değildir. Çember $x = 1$, $x = 3$, $y = 1$ ve $y = 3$ doğrularına teğettir. Kapalı yuvar $B[(2, 2), 1]$ çemberiyle birlikte bu dairedir. $\blacksquare$

**Örnek 2.17 (Merkezi (2, 2) Olan Yuvar (Maksimum Normu))** $\mathbb{R}^2$’de maksimum normuna göre $B_\infty((2, 2), 1)$ açık yuvarını belirleyiniz.

Çözüm

Koşul $\max\{|x - 2|, |y - 2|\} < 1$’dir. [Örnek 2.14](#exm-kon-birim-maks) çözümündeki gerekçeyle bu, $|x - 2| < 1$ ve $|y - 2| < 1$ koşullarının ikisinin birden sağlanmasına denktir:

$$\begin{aligned}
|x - 2| < 1 &\iff 1 < x < 3, \\[1mm]
|y - 2| < 1 &\iff 1 < y < 3.
\end{aligned}$$

Dolayısıyla

$$B_\infty((2, 2), 1) = (1, 3) \times (1, 3),$$

köşeleri $(1, 1)$, $(3, 1)$, $(3, 3)$, $(1, 3)$ olan karenin iç kısmıdır. Kapalı yuvar $[1, 3] \times [1, 3]$ karesidir. Üç yuvar da $(2, 2)$ merkezlidir ve birim yuvarlardaki kapsama burada da geçerlidir:

$$B_1((2, 2), 1) \subseteq B((2, 2), 1) \subseteq B_\infty((2, 2), 1).$$

$\blacksquare$

## 2.7 ℝⁿ’de Aralıklar

$\mathbb{R}$’deki aralıkların $\mathbb{R}^n$’deki ikinci karşılığı, her koordinatı ayrı bir aralıkta değişen noktaların kümesidir.

**Tanım 2.9 (ℝⁿ’de Aralık (n-Hücre))** $a_1, \dots, a_n, b_1, \dots, b_n \in \mathbb{R}$ ve her $j = 1, \dots, n$ için $a_j \le b_j$ olsun.

$$J = \{x \in \mathbb{R}^n : a_j < x_j < b_j,\ j = 1, \dots, n\}$$

kümesine $\mathbb{R}^n$’de **açık aralık** (açık $n$-hücre),

$$I = \{x \in \mathbb{R}^n : a_j \le x_j \le b_j,\ j = 1, \dots, n\}$$

kümesine de **kapalı aralık** (kapalı $n$-hücre) denir.

Yani $\mathbb{R}^n$’de bir aralık, $\mathbb{R}$’deki $n$ aralığın kartezyen çarpımıdır: $x$ noktası ancak ve ancak her $x_j$ koordinatı kendi aralığındaysa kümededir. $I_j = [a_j, b_j]$ yazılırsa

$$I = I_1 \times I_2 \times \dots \times I_n = [a_1, b_1] \times \dots \times [a_n, b_n]$$

ve aynı biçimde $J = (a_1, b_1) \times \dots \times (a_n, b_n)$ olur. $n = 1$ için $\mathbb{R}$’deki olağan aralıklar, $n = 2$ için kenarları eksenlere paralel $[a_1, b_1] \times [a_2, b_2]$ dikdörtgeni, $n = 3$ için $[a_1, b_1] \times [a_2, b_2] \times [a_3, b_3]$ dikdörtgenler prizması elde edilir. Bir $j$ için $a_j = b_j$ ise $J$ boştur; $I$ ise o doğrultuda ezilmiş bir kutudur (örneğin $\mathbb{R}^2$’de bir doğru parçası).

Aralıklar, maksimum normunun yuvarlarıyla yakından ilişkilidir. $c = (c_1, \dots, c_n) \in \mathbb{R}^n$ ve $r > 0$ olsun. Bir maksimumun $r$’yi aşmaması, maksimumu alınan sayıların her birinin $r$’yi aşmaması demektir; dolayısıyla $\max_j |x_j - c_j| \le r$ koşulu, her $j$ için $|x_j - c_j| \le r$, yani $c_j - r \le x_j \le c_j + r$ koşuluna denktir. Kesin eşitsizlikle de aynı gerekçe işler. Buna göre

$$\begin{aligned}
B_\infty[c, r] &= [c_1 - r, c_1 + r] \times \dots \times [c_n - r, c_n + r], \\[1mm]
B_\infty(c, r) &= (c_1 - r, c_1 + r) \times \dots \times (c_n - r, c_n + r)
\end{aligned}$$

olur: maksimum normunun yuvarları, bütün kenarları $2r$ uzunluğunda olan aralıklardır, yani küplerdir. [Örnek 2.17](#exm-kon-iki-iki-maks) bunun $n = 2$ örneğidir.

**Örnek 2.18 (Aralıklar Konvekstir)** $\mathbb{R}^n$’deki her açık ve her kapalı aralığın konveks olduğunu gösteriniz.

Çözüm

**Kapalı aralık.** $I = [a_1, b_1] \times \dots \times [a_n, b_n]$, $x, y \in I$ ve $t \in [0, 1]$ olsun; $z = tx + (1 - t)y$ diyelim. $z$’nin $j$. koordinatı

$$z_j = t x_j + (1 - t) y_j$$

sayısıdır. $x_j, y_j \in [a_j, b_j]$’dir ve $[a_j, b_j]$ ($a_j \le b_j$ olduğundan boş olmayan) bir aralık olduğundan [Önerme 2.3](#prp-kon-r-konveks) gereği konvekstir; dolayısıyla $z_j \in [a_j, b_j]$ olur. Bu her $j$ için doğru olduğundan $z \in I$’dır.

**Açık aralık.** $J = (a_1, b_1) \times \dots \times (a_n, b_n)$ boşsa konvekstir. Boş değilse her $j$ için $a_j < b_j$’dir ve $(a_j, b_j)$ boş olmayan bir aralıktır. Kapalı aralıktaki gerekçe olduğu gibi işler: $x, y \in J$ ise her $j$ için $x_j, y_j \in (a_j, b_j)$ ve bu aralığın konveksliğinden $tx_j + (1 - t)y_j \in (a_j, b_j)$ olur; yani $tx + (1 - t)y \in J$. $\blacksquare$

## 2.8 ℝ³’te Vektörel Çarpım

İç çarpım iki vektöre bir sayı karşılık getirir. $\mathbb{R}^3$’te iki vektöre yine $\mathbb{R}^3$’ten bir vektör karşılık getiren bir çarpım daha vardır; bu çarpım yalnız $n = 3$ için tanımlanır.

**Tanım 2.10 (Vektörel Çarpım)** $x = (x_1, x_2, x_3)$ ve $y = (y_1, y_2, y_3)$, $\mathbb{R}^3$’ün iki vektörü olsun.

$$x \times y = (x_2 y_3 - x_3 y_2,\ x_3 y_1 - x_1 y_3,\ x_1 y_2 - x_2 y_1)$$

vektörüne $x$ ile $y$’nin **vektörel çarpımı** denir.

Yani vektörel çarpımın bileşenleri $2 \times 2$ determinantlardır. Formülü akılda tutmanın kolay yolu, ilk satırına doğal taban vektörleri $e_1, e_2, e_3$ yazılmış biçimsel bir determinantı ilk satıra göre açmaktır:

$$\begin{aligned}
x \times y &= \begin{vmatrix} e_1 & e_2 & e_3 \\ x_1 & x_2 & x_3 \\ y_1 & y_2 & y_3 \end{vmatrix} \\[1mm]
&= \begin{vmatrix} x_2 & x_3 \\ y_2 & y_3 \end{vmatrix} e_1 - \begin{vmatrix} x_1 & x_3 \\ y_1 & y_3 \end{vmatrix} e_2 + \begin{vmatrix} x_1 & x_2 \\ y_1 & y_2 \end{vmatrix} e_3.
\end{aligned}$$

İkinci bileşendeki eksi işareti $-(x_1 y_3 - x_3 y_1) = x_3 y_1 - x_1 y_3$ verir. Determinant “biçimsel”dir, çünkü ilk satırında sayılar değil vektörler vardır; açılım yalnız bir hesap kuralı olarak kullanılır. Taban vektörleri için tanımdan

$$\begin{aligned}
e_1 \times e_2 &= e_3, \\[1mm]
e_2 \times e_3 &= e_1, \\[1mm]
e_3 \times e_1 &= e_2
\end{aligned}$$

bulunur. Örneğin $e_1 = (1, 0, 0)$ ve $e_2 = (0, 1, 0)$ için

$$e_1 \times e_2 = (0 \cdot 0 - 0 \cdot 1,\ 0 \cdot 0 - 1 \cdot 0,\ 1 \cdot 1 - 0 \cdot 0) = (0, 0, 1)$$

olur.

**Örnek 2.19 (Vektörel Çarpım Hesabı)** $x = (1, 2, 3)$ ve $y = (4, 5, 6)$ için $x \times y$ vektörünü hesaplayınız.

Çözüm

Tanımdaki formülü uygulayalım:

$$\begin{aligned}
x \times y &= (2 \cdot 6 - 3 \cdot 5,\ 3 \cdot 4 - 1 \cdot 6,\ 1 \cdot 5 - 2 \cdot 4) \\[1mm]
&= (12 - 15,\ 12 - 6,\ 5 - 8) = (-3, 6, -3).
\end{aligned}$$

Sonucu sınamanın kolay bir yolu, iç çarpımlara bakmaktır:

$$\begin{aligned}
\langle x \times y, x \rangle &= -3 + 12 - 9 = 0, \\[1mm]
\langle x \times y, y \rangle &= -12 + 30 - 18 = 0.
\end{aligned}$$

$x \times y$ hem $x$’e hem $y$’ye diktir. Bunun her zaman doğru olduğunu aşağıdaki teoremin (vii) şıkkı gösteriyor. $\blacksquare$

**Teorem 2.3 (Vektörel Çarpımın Özellikleri)** $x, y, z \in \mathbb{R}^3$ ve $\alpha \in \mathbb{R}$ olsun.

\(i\) $x \times x = 0$ ve $x \times y = -(y \times x)$;

\(ii\) $(\alpha x) \times y = \alpha (x \times y) = x \times (\alpha y)$;

\(iii\) $x \times (y + z) = x \times y + x \times z$;

\(iv\) $\langle x \times y, z \rangle = \langle x, y \times z \rangle$ ve bu sayı satırları $x$, $y$, $z$ olan determinanttır:

$$\langle x \times y, z \rangle = \begin{vmatrix} x_1 & x_2 & x_3 \\ y_1 & y_2 & y_3 \\ z_1 & z_2 & z_3 \end{vmatrix};$$

\(v\) $x \times (y \times z) = \langle x, z \rangle\, y - \langle x, y \rangle\, z$;

\(vi\) $\|x \times y\|^2 = \|x\|^2 \|y\|^2 - \langle x, y \rangle^2$;

\(vii\) $\langle x \times y, x \rangle = \langle x \times y, y \rangle = 0$; yani $x \times y$ hem $x$’e hem $y$’ye diktir.

İspat

Bileşenleri tek tek yazmak yerine şu gözlemi kullanacağız. $(k, i, j)$ üçlüsü $(1, 2, 3)$, $(2, 3, 1)$ ya da $(3, 1, 2)$ olduğunda tanım gereği

$$(x \times y)_k = x_i y_j - x_j y_i$$

olur; tanımdaki üç bileşen tam olarak bu üç üçlüye karşılık gelir. Bu üçlüler döngüseldir: $(k, i, j)$ bunlardan biriyse $(i, j, k)$ ve $(j, k, i)$ de bunlardan biridir.

**(i)** $x$ ile $y$’nin yerini değiştirelim:

$$(y \times x)_k = y_i x_j - y_j x_i = -(x_i y_j - x_j y_i) = -(x \times y)_k.$$

Dolayısıyla $y \times x = -(x \times y)$’dir. $y = x$ alınırsa $(x \times x)_k = x_i x_j - x_j x_i = 0$ bulunur.

**(ii)** Her bileşende $x$’in bir, $y$’nin bir koordinatı çarpan olarak bulunur:

$$\begin{aligned}
\big((\alpha x) \times y\big)_k &= (\alpha x_i) y_j - (\alpha x_j) y_i = \alpha (x \times y)_k, \\[1mm]
\big(x \times (\alpha y)\big)_k &= x_i (\alpha y_j) - x_j (\alpha y_i) = \alpha (x \times y)_k.
\end{aligned}$$

**(iii)** Her bileşen $y$’nin koordinatlarına göre lineerdir:

$$\begin{aligned}
\big(x \times (y + z)\big)_k &= x_i (y_j + z_j) - x_j (y_i + z_i) \\[1mm]
&= (x_i y_j - x_j y_i) + (x_i z_j - x_j z_i) = (x \times y)_k + (x \times z)_k.
\end{aligned}$$

**(iv)** Tanımı yerine koyalım:

$$\begin{aligned}
\langle x \times y, z \rangle &= z_1 (x_2 y_3 - x_3 y_2) - z_2 (x_1 y_3 - x_3 y_1) \\[1mm]
&\quad + z_3 (x_1 y_2 - x_2 y_1).
\end{aligned}$$

Sağ taraf, satırları $x$, $y$, $z$ olan determinantın üçüncü satıra göre açılımıdır. Öte yandan

$$\begin{aligned}
\langle x, y \times z \rangle &= x_1 (y_2 z_3 - y_3 z_2) - x_2 (y_1 z_3 - y_3 z_1) \\[1mm]
&\quad + x_3 (y_1 z_2 - y_2 z_1)
\end{aligned}$$

aynı determinantın birinci satıra göre açılımıdır. İki ifade de determinanta eşittir.

**(v)** $w = y \times z$ diyelim. Döngüsellikten $(i, j, k)$ ve $(j, k, i)$ de izin verilen üçlülerdir; dolayısıyla

$$\begin{aligned}
w_i &= y_j z_k - y_k z_j, \\[1mm]
w_j &= y_k z_i - y_i z_k
\end{aligned}$$

olur. Buna göre

$$\begin{aligned}
(x \times w)_k &= x_i w_j - x_j w_i \\[1mm]
&= x_i (y_k z_i - y_i z_k) - x_j (y_j z_k - y_k z_j) \\[1mm]
&= y_k (x_i z_i + x_j z_j) - z_k (x_i y_i + x_j y_j).
\end{aligned}$$

$\{i, j, k\} = \{1, 2, 3\}$ olduğundan parantezler $x_i z_i + x_j z_j = \langle x, z \rangle - x_k z_k$ ve $x_i y_i + x_j y_j = \langle x, y \rangle - x_k y_k$ biçiminde yazılır. Yerine koyarsak $x_k y_k z_k$ terimleri sadeleşir:

$$\begin{aligned}
(x \times w)_k &= y_k \langle x, z \rangle - x_k y_k z_k - z_k \langle x, y \rangle + x_k y_k z_k \\[1mm]
&= \langle x, z \rangle\, y_k - \langle x, y \rangle\, z_k.
\end{aligned}$$

Bu her $k$ için doğru olduğundan $x \times (y \times z) = \langle x, z \rangle\, y - \langle x, y \rangle\, z$’dir.

**(vi)** (iv)’ü $z = x \times y$ ile, ardından (v)’i $(y, x, y)$ üçlüsüyle uygulayalım:

$$\begin{aligned}
\|x \times y\|^2 &= \langle x \times y, x \times y \rangle = \langle x, y \times (x \times y) \rangle \\[1mm]
&= \big\langle x, \langle y, y \rangle x - \langle y, x \rangle y \big\rangle.
\end{aligned}$$

İç çarpımın lineerliği ve simetrisiyle ([Önerme 1.2](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#prp-nrm-ic-carpim-ozellikleri)) son ifade

$$\|y\|^2 \langle x, x \rangle - \langle x, y \rangle \langle x, y \rangle = \|x\|^2 \|y\|^2 - \langle x, y \rangle^2$$

olur.

**(vii)** (iv)’ü $z = x$ ile uygulayıp (i)’yi ve iç çarpımın özelliklerini kullanalım:

$$\langle x \times y, x \rangle = \langle x, y \times x \rangle = -\langle x, x \times y \rangle = -\langle x \times y, x \rangle.$$

Bir sayı kendi negatifine eşitse sıfırdır; $\langle x \times y, x \rangle = 0$. İkinci eşitlik için (iv)’ü $z = y$ ile uygulayıp (i)’deki $y \times y = 0$ eşitliğini kullanalım:

$$\langle x \times y, y \rangle = \langle x, y \times y \rangle = \langle x, 0 \rangle = 0.$$

$\blacksquare$

1.  özelliği, vektörel çarpımın sayıların çarpımından farklı davrandığını gösterir: çarpım değişmeli değil, ters değişmelidir. Birleşme özelliği de yoktur.

**Örnek 2.20 (Vektörel Çarpım Birleşmeli Değildir)** $(x \times y) \times z = x \times (y \times z)$ eşitliğinin her $x, y, z \in \mathbb{R}^3$ için sağlanmadığını gösteriniz.

Çözüm

$x = y = e_1$ ve $z = e_2$ alalım. [Teorem 2.3](#thm-kon-vektorel-ozellikler) (i) gereği $e_1 \times e_1 = 0$’dır. (ii)’de $\alpha = 0$ alınırsa

$$0 \times e_2 = (0 \cdot e_1) \times e_2 = 0\,(e_1 \times e_2) = 0$$

olur. Dolayısıyla

$$(e_1 \times e_1) \times e_2 = 0 \times e_2 = 0.$$

Öte yandan $e_1 \times e_2 = e_3$ ve tanımdan

$$e_1 \times e_3 = (0 \cdot 1 - 0 \cdot 0,\ 0 \cdot 0 - 1 \cdot 1,\ 1 \cdot 0 - 0 \cdot 0) = (0, -1, 0)$$

olduğundan $e_1 \times (e_1 \times e_2) = -e_2 \ne 0$’dır. İki taraf farklıdır. Aynı sonucu (v) de verir:

$$e_1 \times (e_1 \times e_2) = \langle e_1, e_2 \rangle e_1 - \langle e_1, e_1 \rangle e_2 = 0 \cdot e_1 - 1 \cdot e_2 = -e_2.$$

$\blacksquare$

6.  özdeşliği, vektörel çarpımın uzunluğunu açıyla ilişkilendirir.

**Sonuç 2.2 (Vektörel Çarpımın Uzunluğu)** $x, y \in \mathbb{R}^3 \setminus \{0\}$ ve $\theta \in [0, \pi]$, $x$ ile $y$ arasındaki açı olsun ([Tanım 1.8](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#def-nrm-aci)). O zaman

$$\|x \times y\| = \|x\|\,\|y\| \sin\theta.$$

İspat

Açının tanımı gereği $\langle x, y \rangle = \|x\|\,\|y\| \cos\theta$’dır. [Teorem 2.3](#thm-kon-vektorel-ozellikler) (vi) ile

$$\begin{aligned}
\|x \times y\|^2 &= \|x\|^2 \|y\|^2 - \|x\|^2 \|y\|^2 \cos^2\theta \\[1mm]
&= \|x\|^2 \|y\|^2 (1 - \cos^2\theta) = \|x\|^2 \|y\|^2 \sin^2\theta.
\end{aligned}$$

$\theta \in [0, \pi]$ olduğundan $\sin\theta \ge 0$’dır; iki tarafın negatif olmayan karekökleri alınırsa sonuç çıkar. $\blacksquare$

Geometrik anlamı şudur: kenarları $x$ ve $y$ olan paralelkenarın tabanı $\|x\|$, bu tabana ait yüksekliği $\|y\| \sin\theta$’dır. Dolayısıyla $\|x \times y\|$, $x$ ile $y$’nin gerdiği paralelkenarın alanıdır; aynı iki kenarın belirlediği üçgenin alanı bunun yarısıdır. Sonuç ayrıca sıfırdan farklı $x$, $y$ için $x \times y = 0$ olmasının $\sin\theta = 0$, yani $\theta = 0$ ya da $\theta = \pi$ olmasına denk olduğunu söyler. Bunu açı kullanmadan da görebiliriz.

**Önerme 2.4 (Vektörel Çarpımın Sıfır Olması)** $x, y \in \mathbb{R}^3$ için $x \times y = 0$ olması için gerek ve yeter koşul $x$ ile $y$’nin lineer bağımlı olması, yani birinin öbürünün bir skaler katı olmasıdır.

İspat

**($\Leftarrow$)** $y = \lambda x$ ise [Teorem 2.3](#thm-kon-vektorel-ozellikler) (ii) ve (i) ile $x \times y = x \times (\lambda x) = \lambda (x \times x) = 0$. $x = \mu y$ ise aynı biçimde $x \times y = (\mu y) \times y = \mu (y \times y) = 0$.

**($\Rightarrow$)** $x \times y = 0$ olsun. $x = 0$ ise $x = 0 \cdot y$ olur ve iş biter. $x \ne 0$ olsun. (v)’i $(x, x, y)$ üçlüsüne uygulayalım:

$$x \times (x \times y) = \langle x, y \rangle\, x - \langle x, x \rangle\, y.$$

Sol taraf $x \times 0$’dır ve (ii)’de $\alpha = 0$ alınırsa $x \times 0 = x \times (0 \cdot y) = 0$ olur. Demek ki $\|x\|^2 y = \langle x, y \rangle\, x$’tir. $x \ne 0$ olduğundan $\|x\|^2 \ne 0$’dır ve

$$y = \frac{\langle x, y \rangle}{\|x\|^2}\, x$$

bulunur; $y$, $x$’in bir skaler katıdır. $\blacksquare$

## 2.9 Alıştırmalar

Aşağıdaki alıştırmalar metrik, konvekslik, yuvarlar, aralıklar ve vektörel çarpımla ilgili hesapları ve ispatları pekiştirir.

**Alıştırma 2.1 (Metrikte Ters Üçgen Eşitsizliği)** $\rho$, $\mathbb{R}^n$ üzerinde bir metrik olsun. Her $x, y, z \in \mathbb{R}^n$ için

$$|\rho(x, z) - \rho(y, z)| \le \rho(x, y)$$

olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Üçgen eşitsizliğini $x$’ten $z$’ye giderken $y$’ye uğrayarak yazalım:

$$\rho(x, z) \le \rho(x, y) + \rho(y, z), \quad \text{yani} \quad \rho(x, z) - \rho(y, z) \le \rho(x, y).$$

$x$ ile $y$’nin rollerini değiştirip simetriyi kullanalım:

$$\rho(y, z) \le \rho(y, x) + \rho(x, z), \quad \text{yani} \quad \rho(y, z) - \rho(x, z) \le \rho(x, y).$$

İkinci eşitsizlik $-\rho(x, y) \le \rho(x, z) - \rho(y, z)$ demektir. İkisi birlikte

$$-\rho(x, y) \le \rho(x, z) - \rho(y, z) \le \rho(x, y)$$

verir; bu, istenen mutlak değer eşitsizliğidir. Öklid metriği için sonuç, ters üçgen eşitsizliğinin ([Sonuç 1.2](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#cor-nrm-ters-ucgen)) $x - z$ ve $y - z$ vektörlerine uygulanmış hâlidir, çünkü $(x - z) - (y - z) = x - y$’dir. $\blacksquare$

**Alıştırma 2.2 (Doğru Parçası Üzerinde Uzaklıklar)** $a, b \in \mathbb{R}^n$, $t \in [0, 1]$ ve $z = ta + (1 - t)b$ olsun. $d(a, z) + d(z, b) = d(a, b)$ olduğunu gösteriniz.

Çözüm

İki farkı $a - b$ cinsinden yazalım:

$$\begin{aligned}
z - b &= ta + (1 - t)b - b = t(a - b), \\[1mm]
a - z &= a - ta - (1 - t)b = (1 - t)(a - b).
\end{aligned}$$

$t \ge 0$ ve $1 - t \ge 0$ olduğundan normun homojenliği

$$\begin{aligned}
d(z, b) &= \|t(a - b)\| = t\,d(a, b), \\[1mm]
d(a, z) &= \|(1 - t)(a - b)\| = (1 - t)\,d(a, b)
\end{aligned}$$

verir. Toplarsak

$$d(a, z) + d(z, b) = (1 - t + t)\,d(a, b) = d(a, b)$$

bulunur.

Yani doğru parçası üzerindeki bir nokta, üçgen eşitsizliğini eşitliğe çevirir ve parçayı $(1 - t) : t$ oranında böler. Özel olarak orta nokta ($t = \tfrac{1}{2}$) iki uca eşit uzaklıktadır: $d(a, z) = d(z, b) = \tfrac{1}{2} d(a, b)$. $\blacksquare$

**Alıştırma 2.3 (Yarı Uzay Konvekstir)** $a \in \mathbb{R}^n \setminus \{0\}$ ve $c \in \mathbb{R}$ olsun.

$$H = \{x \in \mathbb{R}^n : \langle a, x \rangle \le c\}$$

yarı uzayının konveks olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$x, y \in H$ ve $t \in [0, 1]$ olsun; $\langle a, x \rangle \le c$ ve $\langle a, y \rangle \le c$’dir. İç çarpımın lineerliği ([Önerme 1.2](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#prp-nrm-ic-carpim-ozellikleri)) ile

$$\langle a, tx + (1 - t)y \rangle = t\,\langle a, x \rangle + (1 - t)\,\langle a, y \rangle.$$

$t \ge 0$ ve $1 - t \ge 0$ olduğundan eşitsizlikleri bu sayılarla çarpabiliriz:

$$t\,\langle a, x \rangle + (1 - t)\,\langle a, y \rangle \le tc + (1 - t)c = c.$$

Dolayısıyla $tx + (1 - t)y \in H$ ve $H$ konvekstir.

$n = 2$, $a = (-1, 0)$, $c = 0$ için $H = \{(x, y) : x \ge 0\}$, kapalı sağ yarı düzlemdir. Bu alıştırma [Teorem 2.1](#thm-kon-kesisim-konveks) ile birleşince kapalı aralıkların konveksliğine ikinci bir kanıt verir: $I = [a_1, b_1] \times \dots \times [a_n, b_n]$ kümesi, $\langle -e_j, x \rangle \le -a_j$ ve $\langle e_j, x \rangle \le b_j$ ($j = 1, \dots, n$) biçimindeki $2n$ yarı uzayın kesişimidir, çünkü $\langle e_j, x \rangle = x_j$’dir. $\blacksquare$

**Alıştırma 2.4 (Konveks Kümelerin Toplamı)** $A, B \subseteq \mathbb{R}^n$ konveks kümeler olsun.

$$A + B = \{a + b : a \in A,\ b \in B\}$$

kümesinin konveks olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$A$ ya da $B$ boşsa $A + B$ boştur ve konvekstir. $x, y \in A + B$ ve $t \in [0, 1]$ olsun. Tanım gereği öyle $a_1, a_2 \in A$ ve $b_1, b_2 \in B$ vardır ki $x = a_1 + b_1$ ve $y = a_2 + b_2$ olur. Terimleri yeniden gruplayalım:

$$tx + (1 - t)y = \big(ta_1 + (1 - t)a_2\big) + \big(tb_1 + (1 - t)b_2\big).$$

$A$ konveks olduğundan birinci parantez $A$’dadır, $B$ konveks olduğundan ikinci parantez $B$’dedir. Toplam, $A$’dan bir eleman ile $B$’den bir elemanın toplamı olduğundan $tx + (1 - t)y \in A + B$’dir. $\blacksquare$

**Alıştırma 2.5 (Yuvarlar Birim Yuvarın Ötelemesidir)** $x_0 \in \mathbb{R}^n$ ve $r > 0$ olsun.

$$B(x_0, r) = \{x_0 + ru : u \in B(0, 1)\}$$

olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Sağdaki kümeye $K$ diyelim ve iki yönlü kapsamayı gösterelim.

**$K \subseteq B(x_0, r)$.** $u \in B(0, 1)$ ise homojenlikten

$$\|(x_0 + ru) - x_0\| = \|ru\| = r\,\|u\| < r$$

olur; yani $x_0 + ru \in B(x_0, r)$.

**$B(x_0, r) \subseteq K$.** $x \in B(x_0, r)$ olsun ve $u = \dfrac{1}{r}(x - x_0)$ diyelim. O zaman $x = x_0 + ru$ ve

$$\|u\| = \frac{1}{r}\,\|x - x_0\| < \frac{1}{r} \cdot r = 1$$

olduğundan $u \in B(0, 1)$’dir; yani $x \in K$.

Her yuvar, birim yuvarın $r$ katına büyütülüp $x_0$ kadar ötelenmesiyle elde edilir. İspatta normun yalnız homojenliği, yani (N3) koşulu kullanıldığından aynı eşitlik her $N$ normu için de geçerlidir:

$$B_N(x_0, r) = \{x_0 + ru : u \in B_N(0, 1)\}.$$

Aynı ispat $<$ yerine $\le$ yazılarak kapalı yuvarlar için de işler: $B_N[x_0, r] = \{x_0 + ru : u \in B_N[0, 1]\}$. $(2, 2)$ merkezli yuvarların birim yuvarlarla aynı biçimde çıkmasının nedeni budur. $\blacksquare$

**Alıştırma 2.6 (Üç Normun Yuvarlarının Kapsanması)** $r > 0$ olsun. $\mathbb{R}^n$’de

$$B_1(0, r) \subseteq B(0, r) \subseteq B_\infty(0, r) \subseteq B_1(0, nr)$$

olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Normların denkliği teoremi ([Teorem 1.5](rn-uzayi-ic-carpim-ve-norm.md#thm-nrm-norm-denkligi)) her $x \in \mathbb{R}^n$ için üç eşitsizlik verir: birinci satırdan $\|x\|_\infty \le \|x\|$, ikinci satırdan $\|x\| \le \|x\|_1$, üçüncü satırdan $\|x\|_1 \le n\,\|x\|_\infty$. Kapsamaları sırayla gösterelim.

**Birinci kapsama.** $x \in B_1(0, r)$ ise $\|x\| \le \|x\|_1 < r$ olduğundan $x \in B(0, r)$’dir.

**İkinci kapsama.** $x \in B(0, r)$ ise $\|x\|_\infty \le \|x\| < r$ olduğundan $x \in B_\infty(0, r)$’dir.

**Üçüncü kapsama.** $x \in B_\infty(0, r)$ ise $\|x\|_1 \le n\,\|x\|_\infty < nr$ olduğundan $x \in B_1(0, nr)$’dir.

$n = 2$, $r = 1$ için ilk iki kapsama, birim yuvar örneklerinde gördüğümüz iç içe kare, daire ve karedir. Üçüncüsü, kenarları eksenlere paralel $(-1, 1) \times (-1, 1)$ karesinin, köşeleri $(\pm 2, 0)$ ve $(0, \pm 2)$ olan $B_1(0, 2)$ karesinin içinde kaldığını söyler. Zincir 1-normunun bir yuvarıyla başlayıp yine 1-normunun, yarıçapı $n$ katına çıkmış bir yuvarıyla biter: denk normların yuvarları, yarıçaplar uygun sabitlerle çarpıldığında birbirinin içine sığar. $\blacksquare$

**Alıştırma 2.7 (Bir Kapalı Yuvar (1-Normu))** $\mathbb{R}^2$’de 1-normuna göre $(1, -1)$ merkezli, $2$ yarıçaplı $B_1[(1, -1), 2]$ kapalı yuvarını belirleyiniz.

Çözüm

**Eşitsizlik.** $(x, y) - (1, -1) = (x - 1, y + 1)$ olduğundan

$$B_1[(1, -1), 2] = \{(x, y) \in \mathbb{R}^2 : |x - 1| + |y + 1| \le 2\}.$$

**Durumlar.** İşaretler $x = 1$ ve $y = -1$ doğrularında değişir.

- $x \ge 1$, $y \ge -1$: $(x - 1) + (y + 1) \le 2$, yani $x + y \le 2$.
- $x < 1$, $y \ge -1$: $-(x - 1) + (y + 1) \le 2$, yani $y \le x$.
- $x < 1$, $y < -1$: $-(x - 1) - (y + 1) \le 2$, yani $x + y \ge -2$.
- $x \ge 1$, $y < -1$: $(x - 1) - (y + 1) \le 2$, yani $x - y \le 4$.

**Birleştirme.** Dört parça birleşince kenarları $x + y = 2$, $y = x$, $x + y = -2$ ve $x - y = 4$ doğruları üzerinde olan kare, iç kısmıyla birlikte elde edilir. Köşeler ardışık kenar doğrularının kesişimidir: $x + y = 2$ ile $y = x$ doğruları $(1, 1)$’de, $y = x$ ile $x + y = -2$ doğruları $(-1, -1)$’de, $x + y = -2$ ile $x - y = 4$ doğruları $(1, -3)$’te, $x - y = 4$ ile $x + y = 2$ doğruları $(3, -1)$’de kesişir. Eşitsizlikler $\le$ olduğundan kenarlar kümeye dahildir.

Sınama: dört köşenin de merkeze 1-normuna göre uzaklığı $2$’dir; örneğin $(3, -1)$ için $|3 - 1| + |-1 + 1| = 2$. Sonuç, [Alıştırma 2.5](#exr-kon-oteleme) gereği beklenen biçimdedir: $B_1[0, 1]$ karesi $2$ katına büyütülüp $(1, -1)$ kadar ötelenmiştir. $\blacksquare$

**Alıştırma 2.8 (Kapalı Aralığın Köşegeni)** $I = [a_1, b_1] \times \dots \times [a_n, b_n]$ bir kapalı aralık olsun. Her $x, y \in I$ için

$$\|x - y\| \le \left( \sum_{j=1}^{n} (b_j - a_j)^2 \right)^{1/2}$$

olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$x, y \in I$ ise her $j$ için $a_j \le x_j \le b_j$ ve $a_j \le y_j \le b_j$’dir. İkinci eşitsizlik $-b_j \le -y_j \le -a_j$ demektir; birinciyle taraf tarafa toplarsak

$$a_j - b_j \le x_j - y_j \le b_j - a_j, \quad \text{yani} \quad |x_j - y_j| \le b_j - a_j$$

bulunur. Negatif olmayan sayılarda kare almak eşitsizliği korur; karelerini toplayalım:

$$\|x - y\|^2 = \sum_{j=1}^{n} (x_j - y_j)^2 \le \sum_{j=1}^{n} (b_j - a_j)^2.$$

Karekök alınırsa istenen eşitsizlik çıkar. Eşitlik $x = (b_1, \dots, b_n)$ ve $y = (a_1, \dots, a_n)$ noktalarında sağlanır; bu iki nokta $I$’dadır. Dolayısıyla sağdaki sayı, $I$’nın iki noktası arasındaki en büyük uzaklıktır: aralığın köşegeninin uzunluğu. $n = 2$ için bu sayı, $[a_1, b_1] \times [a_2, b_2]$ dikdörtgeninin köşegen uzunluğudur:

$$\sqrt{(b_1 - a_1)^2 + (b_2 - a_2)^2}.$$

$\blacksquare$

**Alıştırma 2.9 (Vektörel Çarpımla Üçgen Alanı)** $\mathbb{R}^3$’te köşeleri $P = (1, 0, 1)$, $Q = (2, 1, 3)$ ve $R = (0, 2, 2)$ olan üçgenin alanını vektörel çarpımla bulunuz.

Çözüm

Üçgenin $P$ köşesinden çıkan kenar vektörleri

$$\begin{aligned}
u &= Q - P = (1, 1, 2), \\[1mm]
v &= R - P = (-1, 2, 1)
\end{aligned}$$

olsun. [Sonuç 2.2](#cor-kon-vektorel-sinus) sonrasında gördüğümüz gibi $\|u \times v\|$, $u$ ile $v$’nin gerdiği paralelkenarın alanıdır ve $PQR$ üçgeni bu paralelkenarın yarısıdır.

$$\begin{aligned}
u \times v &= \big(1 \cdot 1 - 2 \cdot 2,\ 2 \cdot (-1) - 1 \cdot 1,\ 1 \cdot 2 - 1 \cdot (-1)\big) \\[1mm]
&= (-3, -3, 3).
\end{aligned}$$

Bu vektörün uzunluğu

$$\|u \times v\| = \sqrt{9 + 9 + 9} = \sqrt{27} = 3\sqrt{3}$$

olduğundan üçgenin alanı

$$\text{Alan} = \frac{1}{2}\,\|u \times v\| = \frac{3\sqrt{3}}{2}$$

olur.

Sınama: $\|u\|^2 = 6$, $\|v\|^2 = 6$ ve $\langle u, v \rangle = -1 + 2 + 2 = 3$’tür; [Teorem 2.3](#thm-kon-vektorel-ozellikler) (vi) gereği $\|u \times v\|^2 = 36 - 9 = 27$ olmalıdır ve öyledir. Ayrıca $\|R - Q\| = \|(-2, 1, -1)\| = \sqrt{6}$ olduğundan üç kenarın uzunluğu da $\sqrt{6}$’dır: üçgen eşkenardır ve eşkenar üçgen alan formülü de $\dfrac{\sqrt{3}}{4} \cdot 6 = \dfrac{3\sqrt{3}}{2}$ verir. $\blacksquare$

Bu bölümde kurduğumuz yuvarlar, $\mathbb{R}^n$’de “bir noktaya yakın olmak” kavramının ölçüsüdür; konvekslik ve aralıklar da ileride sık sık karşımıza çıkacak. [Açık ve Kapalı Kümeler](./acik-ve-kapali-kumeler.md) bölümünde yuvarlar yardımıyla komşuluk kavramını tanımlıyor, bunun üzerine $\mathbb{R}^n$’nin açık ve kapalı kümelerini kuruyoruz.
