---
title: "Parametreye Bağlı Genelleştirilmiş İntegraller"
url: https://acik-matematik.com/dersler/analiz-3/parametreye-bagli-genellestirilmis-integraller
course: "Analiz 3: Fonksiyon Dizileri ve Seriler"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: e1a2b943d40351ab3b31d5df820126c9719b6044
---
# 20  Parametreye Bağlı Genelleştirilmiş İntegraller

[Parametreye Bağlı İntegraller](./parametreye-bagli-integraller.md) bölümünde $F(y) = \displaystyle\int_a^b f(x, y)\,dx$ fonksiyonunu sınırlı bir $[a, b]$ aralığında inceledik: $f$ sürekli olduğunda $F$ de sürekliydi ve iki integralin sırası değiştirilebiliyordu; $\dfrac{\partial f}{\partial y}$ de sürekliyse türev integral işaretinin altında alınabiliyordu. İntegrasyon aralığı sınırsız olduğunda ya da integrali alınan fonksiyon bir uç yakınında sınırsız kaldığında $F(y)$ bir genelleştirilmiş integrale dönüşür ve $f$’nin sürekliliği artık tek başına yetmez. Örneğin

$$F(t) = \int_0^{+\infty} t e^{-tx}\,dx \qquad (t \ge 0)$$

integralinde $t e^{-tx}$ fonksiyonu her yerde süreklidir; buna karşın birazdan göreceğimiz gibi $F(0) = 0$ ve $t > 0$ için $F(t) = 1$ olur: $F$, $t = 0$ noktasında süreksizdir.

Bu tablo tanıdıktır. Sürekli fonksiyonların noktasal limiti süreksiz olabiliyordu ve çare düzgün yakınsaklıktı. Genelleştirilmiş integral de bir limittir; dolayısıyla aynı çare burada da işe yarar. Fonksiyon serileriyle parametreye bağlı genelleştirilmiş integraller arasındaki sözlük şöyledir:

| Fonksiyon serisi        | Parametreye bağlı integral      |
|:------------------------|:--------------------------------|
| toplam indisi $n$ | integrasyon değişkeni $x$ |
| değişken $x \in E$      | parametre $y \in Y$             |
| kısmi toplam $S_n(x)$  | $\displaystyle\int_a^b f(x, y)\,dx$                       |
| toplam $S(x)$        | $F(y)$                       |
| kalan $S(x) - S_n(x)$         | $\displaystyle\int_b^{+\infty} f(x, y)\,dx$                       |

Tablo 20.1: Fonksiyon serileri ile parametreye bağlı genelleştirilmiş integraller arasındaki sözlük

Bu bölümde önce düzgün yakınsaklığı tanımlıyor, sonra onu göstermenin yollarını (Cauchy kriteri, Weierstrass M-testi, Dirichlet ve Abel testleri) kuruyoruz. Ardından düzgün yakınsaklığın sağladıklarını sırayla ispatlıyoruz: $F$ süreklidir, parametreye göre integrali ve türevi integral işaretinin altında alınabilir. Gamma fonksiyonunun sürekliliği bu sonuçların ilk uygulamasıdır. Bölümün sonunda bu araçlarla $\displaystyle\int_0^{+\infty} \frac{\sin x}{x}\,dx$ integralinin değerini buluyoruz.

## 20.1 Noktasal ve Düzgün Yakınsaklık

Parametrenin her değeri için ayrı bir genelleştirilmiş integral vardır; önce bunların hepsinin yakınsak olmasını, sonra yakınsamanın parametreden bağımsız bir hızla gerçekleşmesini tanımlıyoruz. Bölüm boyunca $Y \subseteq \mathbb{R}$ boş olmayan bir kümedir; en sık karşılaşılan durum $Y = [c, d]$ aralığıdır.

**Tanım 20.1 (Parametreye Bağlı Genelleştirilmiş İntegral)** $a \in \mathbb{R}$ ve $f : [a, +\infty) \times Y \to \mathbb{R}$ olsun; her $y \in Y$ ve her $b > a$ için $x \mapsto f(x, y)$ fonksiyonu $[a, b]$ üzerinde integrallenebilir olsun. Her $y \in Y$ için $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ genelleştirilmiş integrali ([Tanım 15.1](genellestirilmis-integraller.md#def-gbt-birinci-tip)) yakınsaksa bu integrale $Y$ üzerinde **noktasal yakınsaktır** denir. Bu durumda

$$F(y) = \int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx = \lim_{b \to +\infty} \int_a^b f(x, y)\,dx$$

ile tanımlanan $F : Y \to \mathbb{R}$ fonksiyonuna **parametreye bağlı genelleştirilmiş integral**, $y$ değişkenine **parametre** denir.

Yani $y$ sabitlenir ve $x$’e göre sıradan bir genelleştirilmiş integral hesaplanır; sonuç $y$’ye bağlı bir sayıdır. Limit tanımıyla yazarsak: her $y \in Y$ ve her $\varepsilon > 0$ için öyle bir $B > a$ vardır ki $b \ge B$ olduğunda $\left| F(y) - \displaystyle\int_a^b f(x, y)\,dx \right| < \varepsilon$ olur. Buradaki $B$ sayısı hem $\varepsilon$’a hem $y$’ye bağlıdır. Düzgün yakınsaklık, tek bir $B$’nin bütün parametre değerleri için yetmesidir.

**Tanım 20.2 (Genelleştirilmiş İntegralin Düzgün Yakınsaklığı)** $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ integrali $Y$ üzerinde $F$ fonksiyonuna noktasal yakınsasın. Her $\varepsilon > 0$ için yalnız $\varepsilon$’a bağlı öyle bir $B = B(\varepsilon) > a$ sayısı varsa ki $b \ge B$ olan her $b$ ve her $y \in Y$ için

$$\left| F(y) - \int_a^b f(x, y)\,dx \right| < \varepsilon$$

olsun, o zaman integrale $Y$ üzerinde **düzgün yakınsaktır** denir. Sol yandaki fark integralin **kalanıdır**:

$$F(y) - \int_a^b f(x, y)\,dx = \int_b^{+\infty} f(x, y)\,dx.$$

Dolayısıyla düzgün yakınsaklık

$$\lim_{b \to +\infty}\ \sup_{y \in Y} \left| \int_b^{+\infty} f(x, y)\,dx \right| = 0$$

koşuluna denktir.

Yani $b$ yeterince büyük seçildiğinde $[a, b]$ üzerindeki integral, $F(y)$ değerine bütün $y \in Y$ noktalarında aynı anda $\varepsilon$’dan daha yakındır. Tanımdaki iki eşitliği gerekçelendirelim. $b < b'$ için integralin aralık üzerinde toplamsallığı (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/integralin-cebirsel-ozellikleri.md#thm-aralik-toplamsalligi))

$$\int_a^{b'} f(x, y)\,dx = \int_a^{b} f(x, y)\,dx + \int_b^{b'} f(x, y)\,dx$$

verir. $b' \to +\infty$ iken sol yan $F(y)$’ye yakınsar; öyleyse sağdaki son integralin de limiti vardır ve bu limit $F(y) - \displaystyle\int_a^b f(x, y)\,dx$ sayısıdır. Kalan için yazılan eşitlik budur. Supremumlu koşula gelince: tanımdaki eşitsizlik her $y \in Y$ için sağlanıyorsa $b \ge B$ iken kalanların mutlak değerlerinin supremumu en çok $\varepsilon$’dur; tersine, supremum $0$’a gidiyorsa bir $B$’den sonra $\varepsilon$’dan küçüktür ve her $y$ için kalan da öyledir.

Tanımdan iki basit sonuç çıkar. İntegral $Y$ üzerinde düzgün yakınsaksa $Y$’nin her alt kümesinde de düzgün yakınsaktır; aynı $B$ sayısı iş görür. İntegral $Y_1$ ve $Y_2$ kümelerinin her birinde düzgün yakınsaksa $Y_1 \cup Y_2$ üzerinde de düzgün yakınsaktır; iki $B$ sayısının büyüğü alınır.

**Örnek 20.1 (Noktasal Yakınsak Bir İntegral)** $F(t) = \displaystyle\int_0^{+\infty} t e^{-tx}\,dx$ integralinin $[0, +\infty)$ üzerinde noktasal yakınsak olduğunu gösteriniz ve $F$ fonksiyonunu bulunuz.

Çözüm

**$t = 0$.** İntegrali alınan fonksiyon özdeş olarak sıfırdır: her $b > 0$ için $\displaystyle\int_0^b 0\,dx = 0$ ve $F(0) = 0$.

**$t > 0$.** $\left( -e^{-tx} \right)' = t e^{-tx}$ olduğundan

$$\int_0^b t e^{-tx}\,dx = \Big[ -e^{-tx} \Big]_0^b = 1 - e^{-bt}$$

olur. $b \to +\infty$ iken $e^{-bt} \to 0$ olduğundan $F(t) = 1$’dir.

İntegral her $t \ge 0$ için yakınsaktır ve

$$F(t) = \begin{cases} 0, & t = 0 \\ 1, & t > 0 \end{cases}$$

olur. $\blacksquare$

**Örnek 20.2 (Düzgün Yakınsamayan Bir İntegral)** $\displaystyle\int_0^{+\infty} t e^{-tx}\,dx$ integralinin $[0, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsak olmadığını gösteriniz.

Çözüm

[Örnek 20.1](#exm-pgi-ustel-noktasal) çözümündeki hesaptan kalanı yazalım. $t > 0$ için

$$\int_b^{+\infty} t e^{-tx}\,dx = F(t) - \int_0^b t e^{-tx}\,dx = 1 - \left( 1 - e^{-bt} \right) = e^{-bt}$$

olur; $t = 0$ için kalan $0$’dır. Herhangi bir $b > 0$ verilsin ve $t_b = \dfrac{1}{b}$ alınsın. Bu parametre değerinde kalan

$$e^{-b \cdot \frac{1}{b}} = e^{-1}$$

sayısıdır. Öyleyse her $b > 0$ için

$$\sup_{t \ge 0} \left| \int_b^{+\infty} t e^{-tx}\,dx \right| \ge \frac{1}{e}$$

olur ve bu supremum $b \to +\infty$ iken $0$’a gitmez. [Tanım 20.2](#def-pgi-duzgun-yakinsaklik) gereği integral $[0, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsak değildir. ($\varepsilon = \dfrac{1}{3}$ için hiçbir $B$ sayısı tanımdaki koşulu sağlamaz, çünkü $\dfrac{1}{e} > \dfrac{1}{3}$’tür.) $\blacksquare$

**Örnek 20.3 (Sıfırdan Uzakta Düzgün Yakınsaklık)** $\delta > 0$ olsun. $\displaystyle\int_0^{+\infty} t e^{-tx}\,dx$ integralinin $[\delta, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$t \ge \delta$ ve $b > 0$ için $bt \ge b\delta$ olduğundan kalan

$$0 < \int_b^{+\infty} t e^{-tx}\,dx = e^{-bt} \le e^{-b\delta}$$

eşitsizliğini sağlar. Sağdaki sayı $t$’den bağımsızdır; dolayısıyla

$$\sup_{t \ge \delta} \left| \int_b^{+\infty} t e^{-tx}\,dx \right| \le e^{-b\delta}$$

olur. $\delta > 0$ sabit olduğundan $b \to +\infty$ iken $e^{-b\delta} \to 0$’dır. Kalanların supremumu $0$’a gider; integral $[\delta, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

Üç örnek birlikte okunmalıdır. $t$ küçüldükçe $e^{-bt}$ kalanını küçültmek için gereken $b$ büyür; $t \to 0^+$ iken bu $b$ sınırsız büyür ve ortak bir $B$ bulunamaz. Parametre $0$’dan $\delta$ kadar uzak tutulduğunda sorun ortadan kalkar. $F$’nin $t = 0$’daki süreksizliği ile düzgün yakınsaklığın $0$ yakınında bozulması arasındaki bağ rastlantı değildir; bunu [Teorem 20.6](#thm-pgi-sureklilik) açıklayacak.

Aynı kavramlar II. tip integraller için de tanımlanır.

**Tanım 20.3 (İkinci Tip İntegralde Düzgün Yakınsaklık)** $a < b$ reel sayılar ve $f : [a, b) \times Y \to \mathbb{R}$ olsun; her $y \in Y$ ve her $a < t < b$ için $x \mapsto f(x, y)$ fonksiyonu $[a, t]$ üzerinde integrallenebilir olsun (tekil nokta $b$; [Tanım 17.1](ikinci-tip-genellestirilmis-integraller.md#def-git-ikinci-tip)). Her $y \in Y$ için

$$F(y) = \int_a^{b} f(x, y)\,dx = \lim_{t \to b^-} \int_a^t f(x, y)\,dx$$

limiti var ve sonluysa integrale $Y$ üzerinde **noktasal yakınsaktır** denir. Buna ek olarak her $\varepsilon > 0$ için yalnız $\varepsilon$’a bağlı öyle bir $\delta \in (0, b - a)$ varsa ki $b - \delta < t < b$ olan her $t$ ve her $y \in Y$ için

$$\left| F(y) - \int_a^t f(x, y)\,dx \right| = \left| \int_t^{b} f(x, y)\,dx \right| < \varepsilon$$

olsun, o zaman integrale $Y$ üzerinde **düzgün yakınsaktır** denir.

Yani I. tipteki “$b$ yeterince büyük” koşulunun yerini “$t$, tekil noktaya yeterince yakın” koşulu alır; düzgünlük yine $\delta$’nın $y$’ye bağlı olmamasıdır. Tekil nokta sol uçsa ya da integral $(-\infty, b]$ üzerindeyse tanım aynı biçimde yazılır. Bu bölümdeki teoremleri I. tip integraller için ifade ve ispat ediyoruz; II. tip için ifadeler ve ispatlar, “$b \ge B$” yerine “$b - \delta < t < b$” yazılarak aynen yinelenir.

## 20.2 Dizi Ölçütü ve Cauchy Kriteri

Düzgün yakınsaklığı fonksiyon dizilerinin diline çeviren bir ölçütle başlıyoruz; önceki bölümlerin teoremlerini integrallere taşıyan köprü budur.

**Teorem 20.1 (Düzgün Yakınsaklık için Dizi Ölçütü)** $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ integrali $Y$ üzerinde $F$ fonksiyonuna noktasal yakınsasın. İntegralin $Y$ üzerinde düzgün yakınsak olması için gerek ve yeter koşul şudur: $u_k \ge a$ ve $u_k \to +\infty$ olan her $(u_k)$ sayı dizisi için

$$F_k(y) = \int_a^{u_k} f(x, y)\,dx \qquad (y \in Y)$$

fonksiyon dizisi $Y$ üzerinde $F$’ye düzgün yakınsar: $F_k \rightrightarrows F$ ($Y$).

İspat

**($\Rightarrow$)** İntegral düzgün yakınsak olsun, $u_k \to +\infty$ olsun ve $\varepsilon > 0$ verilsin. [Tanım 20.2](#def-pgi-duzgun-yakinsaklik) gereği öyle bir $B > a$ vardır ki $b \ge B$ ve her $y \in Y$ için $\left| F(y) - \displaystyle\int_a^b f(x, y)\,dx \right| < \varepsilon$ olur. $u_k \to +\infty$ olduğundan öyle bir $K \in \mathbb{N}$ vardır ki $k \ge K$ için $u_k \ge B$ olur. Öyleyse $k \ge K$ ve her $y \in Y$ için

$$|F(y) - F_k(y)| = \left| F(y) - \int_a^{u_k} f(x, y)\,dx \right| < \varepsilon$$

bulunur. $K$ yalnız $\varepsilon$’a bağlıdır; $F_k \rightrightarrows F$ ($Y$).

**($\Leftarrow$)** Karşıt tersini gösterelim: integral $Y$ üzerinde düzgün yakınsak olmasın. Tanımın olumsuzu gereği öyle bir $\varepsilon_0 > 0$ vardır ki her $B > a$ için

$$b \ge B \qquad \text{ve} \qquad \left| F(y) - \int_a^{b} f(x, y)\,dx \right| \ge \varepsilon_0$$

olacak biçimde bir $b$ sayısı ve bir $y \in Y$ noktası bulunur. Her $k \in \mathbb{N}$ için bunu $B = a + k$ ile uygulayalım ve bulunan sayıya $u_k$, bulunan noktaya $y_k$ diyelim. $u_k \ge a + k$ olduğundan $u_k \ge a$ ve $u_k \to +\infty$ olur. Öte yandan bu dizi için her $k$’de

$$|F(y_k) - F_k(y_k)| \ge \varepsilon_0$$

sağlanır. Öyleyse $\varepsilon = \varepsilon_0$ için hiçbir indisten sonra $|F(y) - F_k(y)| < \varepsilon_0$ eşitsizliği bütün $y \in Y$ noktalarında birden geçerli olamaz; $(F_k)$ dizisi $F$’ye düzgün yakınsamaz. Böylece koşul sağlanıyorsa integral düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

Ölçüt çoğu zaman $u_k = a + k$ dizisiyle kullanılır: integral düzgün yakınsaksa $F_k(y) = \displaystyle\int_a^{a+k} f(x, y)\,dx$ fonksiyonları $F$’ye düzgün yakınsar. Her $F_k$ sınırlı bir aralıktaki parametreye bağlı integraldir ve bir önceki bölümün teoremleri ona uygulanır; düzgün yakınsaklık da bu özellikleri $F$’ye taşır.

Limit fonksiyonu $F$’yi bilmeden düzgün yakınsaklığa karar vermek için yine Cauchy kriterine başvurulur.

**Teorem 20.2 (Parametreye Bağlı İntegraller için Cauchy Kriteri)** $f : [a, +\infty) \times Y \to \mathbb{R}$ olsun ve her $y \in Y$, her $b > a$ için $x \mapsto f(x, y)$ fonksiyonu $[a, b]$ üzerinde integrallenebilir olsun. $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ integralinin $Y$ üzerinde düzgün yakınsak olması için gerek ve yeter koşul şudur: her $\varepsilon > 0$ için öyle bir $B > a$ vardır ki $b_2 > b_1 \ge B$ olan her $b_1, b_2$ ve her $y \in Y$ için

$$\left| \int_{b_1}^{b_2} f(x, y)\,dx \right| < \varepsilon$$

olur.

İspat

**($\Rightarrow$)** İntegral $Y$ üzerinde $F$’ye düzgün yakınsasın ve $\varepsilon > 0$ verilsin. Öyle bir $B > a$ vardır ki $b \ge B$ ve her $y \in Y$ için $\left| F(y) - \displaystyle\int_a^b f(x, y)\,dx \right| < \dfrac{\varepsilon}{2}$ olur. $b_2 > b_1 \ge B$ ve $y \in Y$ için araya $F(y)$ ekleyip çıkaralım:

$$\begin{aligned}
\left| \int_{b_1}^{b_2} f(x, y)\,dx \right| &= \left| \int_a^{b_2} f(x, y)\,dx - \int_a^{b_1} f(x, y)\,dx \right| \\[1mm]
&\le \left| \int_a^{b_2} f(x, y)\,dx - F(y) \right| + \left| F(y) - \int_a^{b_1} f(x, y)\,dx \right| \\[1mm]
&< \frac{\varepsilon}{2} + \frac{\varepsilon}{2} = \varepsilon.
\end{aligned}$$

**($\Leftarrow$)** Koşul sağlansın.

*Adım 1: Noktasal yakınsaklık.* $y \in Y$ sabit olsun. Koşul, bu $y$ için tek değişkenli $x \mapsto f(x, y)$ fonksiyonunun genelleştirilmiş integraller için Cauchy kriterini ([Teorem 16.1](birinci-tip-yakinsaklik-testleri.md#thm-gyt-cauchy)) sağladığını söyler. Öyleyse $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ yakınsaktır; değerine $F(y)$ diyelim.

*Adım 2: Yakınsama düzgündür.* $\varepsilon > 0$ verilsin ve koşuldaki $B$ sayısı $\dfrac{\varepsilon}{2}$ için seçilsin. $b_1 \ge B$ ve $y \in Y$ sabitlensin. $b_2 > b_1$ olan her $b_2$ için

$$\left| \int_a^{b_2} f(x, y)\,dx - \int_a^{b_1} f(x, y)\,dx \right| < \frac{\varepsilon}{2}$$

olur. $b_2 \to +\infty$ iken ilk integral $F(y)$’ye yakınsar; limitte kesin olmayan eşitsizlik korunduğundan

$$\left| F(y) - \int_a^{b_1} f(x, y)\,dx \right| \le \frac{\varepsilon}{2} < \varepsilon$$

bulunur. Bu, $b_1 \ge B$ olan her $b_1$ ve her $y \in Y$ için geçerlidir ve $B$ yalnız $\varepsilon$’a bağlıdır. İntegral $Y$ üzerinde düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

Kriterin olumsuzu, düzgün yakınsamamayı göstermenin elverişli bir yoludur: integralin $Y$ üzerinde düzgün yakınsak **olmaması** için gerek ve yeter koşul, öyle bir $\varepsilon_0 > 0$ bulunmasıdır ki her $B > a$ için $b_2 > b_1 \ge B$ olan $b_1, b_2$ sayıları ve bir $y \in Y$ noktası

$$\left| \int_{b_1}^{b_2} f(x, y)\,dx \right| \ge \varepsilon_0$$

eşitsizliğini sağlasın. Bu biçimi [Örnek 20.10](#exm-pgi-dirichlet-degil) çözümünde kullanacağız.

## 20.3 Weierstrass M-Testi

Düzgün yakınsaklığı göstermenin en kısa yolu, serilerdeki gibi ([Teorem 7.2](fonksiyon-serileri.md#thm-fse-weierstrass)), integrali alınan fonksiyonu parametreden bağımsız ve integrali yakınsak bir fonksiyonla sınırlamaktır.

**Teorem 20.3 (İntegraller için Weierstrass M-Testi)** $f : [a, +\infty) \times Y \to \mathbb{R}$ olsun ve her $y \in Y$, her $b > a$ için $x \mapsto f(x, y)$ fonksiyonu $[a, b]$ üzerinde integrallenebilir olsun. Her $b > a$ için $[a, b]$ üzerinde integrallenebilir öyle bir $M : [a, +\infty) \to \mathbb{R}$ fonksiyonu bulunsun ki

$$|f(x, y)| \le M(x) \qquad (\text{her } x \ge a,\ \text{her } y \in Y)$$

olsun ve $\displaystyle\int_a^{+\infty} M(x)\,dx$ yakınsak olsun. O zaman $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ integrali her $y \in Y$ için mutlak yakınsaktır ve $Y$ üzerinde düzgün yakınsaktır.

İspat

$\varepsilon > 0$ verilsin. $\displaystyle\int_a^{+\infty} M(x)\,dx$ yakınsak olduğundan Cauchy kriteri ([Teorem 16.1](birinci-tip-yakinsaklik-testleri.md#thm-gyt-cauchy)) gereği öyle bir $B > a$ vardır ki $b_2 > b_1 \ge B$ için

$$\int_{b_1}^{b_2} M(x)\,dx < \varepsilon$$

olur ($M \ge 0$ olduğundan mutlak değere gerek yoktur). Bu $B$ yalnız $\varepsilon$’a bağlıdır. $b_2 > b_1 \ge B$ ve $y \in Y$ için integraller için üçgen eşitsizliği (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/integralde-siralama-ve-esitsizlikler.md#thm-integral-ucgen-esitsizligi)) ve sıralama özelliğiyle

$$\left| \int_{b_1}^{b_2} f(x, y)\,dx \right| \le \int_{b_1}^{b_2} |f(x, y)|\,dx \le \int_{b_1}^{b_2} M(x)\,dx < \varepsilon \tag{1}$$

bulunur.

**Mutlak yakınsaklık.** $y \in Y$ sabitken $(1)$ zincirinin son iki halkası, $x \mapsto |f(x, y)|$ fonksiyonunun Cauchy kriterini sağladığını gösterir; $\displaystyle\int_a^{+\infty} |f(x, y)|\,dx$ yakınsaktır ([Tanım 16.1](birinci-tip-yakinsaklik-testleri.md#def-gyt-mutlak-yakinsaklik)).

**Düzgün yakınsaklık.** $(1)$ zincirinin ilk ve son halkası, [Teorem 20.2](#thm-pgi-cauchy) koşulunun sağlandığını gösterir; integral $Y$ üzerinde düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

Eşitsizliğin bir $x_0 \ge a$ sayısından sonra sağlanması da yeter: $[a, x_0]$ üzerindeki integral kalanı etkilemez.

İpucuÜç adımda integraller için M-testi

1.  **Parametreyi yok et.** $|f(x, y)|$ için bütün $y \in Y$ değerlerinde geçerli, $y$ içermeyen bir $M(x)$ üst sınırı bulunur.
2.  **Tek değişkenli integrali incele.** $\displaystyle\int_a^{+\infty} M(x)\,dx$ integralinin yakınsaklığı tanımla ya da bir testle gösterilir.
3.  **Sonuç.** İntegral $Y$ üzerinde mutlak ve düzgün yakınsaktır.

**Örnek 20.4 (Bütün Doğruda Düzgün Yakınsak İntegral)** $\displaystyle\int_0^{+\infty} \frac{\sin(xy)}{1 + x^2}\,dx$ integralinin $\mathbb{R}$ üzerinde düzgün yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

**Sınır.** Her $x \ge 0$ ve her $y \in \mathbb{R}$ için $|\sin(xy)| \le 1$ olduğundan

$$\left| \frac{\sin(xy)}{1 + x^2} \right| \le \frac{1}{1 + x^2} = M(x)$$

olur.

**Tek değişkenli integral.** $\displaystyle\int_0^{+\infty} \frac{dx}{1 + x^2} = \frac{\pi}{2}$ yakınsaktır ([Örnek 15.2](genellestirilmis-integraller.md#exm-gbt-arctan)).

**Sonuç.** [Teorem 20.3](#thm-pgi-weierstrass) gereği integral $\mathbb{R}$ üzerinde mutlak ve düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

**Örnek 20.5 (Üstel Çarpanla Sınırlama)** $\displaystyle\int_1^{+\infty} e^{-x}\,\frac{\sin(xy)}{x}\,dx$ integralinin $\mathbb{R}$ üzerinde düzgün yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$x \ge 1$ için $\dfrac{1}{x} \le 1$ ve her $y \in \mathbb{R}$ için $|\sin(xy)| \le 1$ olduğundan

$$\left| e^{-x}\,\frac{\sin(xy)}{x} \right| \le e^{-x} = M(x)$$

olur. $\displaystyle\int_1^{+\infty} e^{-x}\,dx = e^{-1}$ yakınsaktır ([Örnek 15.6](genellestirilmis-integraller.md#exm-gbt-ustel), $t = 1$ ve $a = 1$). [Teorem 20.3](#thm-pgi-weierstrass) gereği integral $\mathbb{R}$ üzerinde mutlak ve düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

Test II. tip integrallere de aynen uygulanır.

**Sonuç 20.1 (İkinci Tip İntegraller için M-Testi)** $f : [a, b) \times Y \to \mathbb{R}$, [Tanım 20.3](#def-pgi-ikinci-tip) koşullarını sağlasın. Her $a < t < b$ için $[a, t]$ üzerinde integrallenebilir öyle bir $M : [a, b) \to \mathbb{R}$ fonksiyonu bulunsun ki her $x \in [a, b)$ ve her $y \in Y$ için $|f(x, y)| \le M(x)$ olsun ve $\displaystyle\int_a^{b} M(x)\,dx$ integrali (tekil nokta $b$) yakınsak olsun. O zaman $\displaystyle\int_a^{b} f(x, y)\,dx$ integrali her $y \in Y$ için mutlak yakınsaktır ve $Y$ üzerinde düzgün yakınsaktır.

İspat

**Noktasal yakınsaklık.** $y \in Y$ sabit olsun. $0 \le |f(x, y)| \le M(x)$ olduğundan karşılaştırma testi ([Teorem 17.4](ikinci-tip-genellestirilmis-integraller.md#thm-git-karsilastirma)) gereği $\displaystyle\int_a^{b} |f(x, y)|\,dx$ yakınsaktır; mutlak yakınsak integral yakınsak olduğundan ([Teorem 17.6](ikinci-tip-genellestirilmis-integraller.md#thm-git-mutlak)) $\displaystyle\int_a^{b} f(x, y)\,dx$ de yakınsaktır. Değerine $F(y)$ diyelim. (Anılan iki teorem tekil nokta sağ uçta olduğunda da aynı ispatla geçerlidir; ispatlar $f(\cdot, y)$ fonksiyonunun sınırsız olmasını kullanmaz.)

**Düzgün yakınsaklık.** $\varepsilon > 0$ verilsin. $\displaystyle\int_a^{b} M(x)\,dx$ yakınsak olduğundan kalanı $0$’a gider: öyle bir $\delta \in (0, b - a)$ vardır ki $b - \delta < t < b$ için $\displaystyle\int_t^{b} M(x)\,dx < \varepsilon$ olur. Böyle bir $t$, bir $y \in Y$ ve $t < s < b$ için

$$\left| \int_t^{s} f(x, y)\,dx \right| \le \int_t^{s} |f(x, y)|\,dx \le \int_t^{s} M(x)\,dx \le \int_t^{b} M(x)\,dx$$

olur; son adımda $M \ge 0$ kullanıldı. $s \to b^-$ iken sol yan $\left| \displaystyle\int_t^{b} f(x, y)\,dx \right|$ sayısına yakınsar; öyleyse

$$\left| F(y) - \int_a^t f(x, y)\,dx \right| = \left| \int_t^{b} f(x, y)\,dx \right| \le \int_t^{b} M(x)\,dx < \varepsilon$$

bulunur. $\delta$ yalnız $\varepsilon$’a bağlıdır; integral $Y$ üzerinde düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

**Örnek 20.6 (İkinci Tip Bir İntegralde M-Testi)** $c \in \mathbb{R}$ olsun. $\displaystyle\int_0^1 \frac{e^{xy}}{\sqrt{1 - x}}\,dx$ integralinin $(-\infty, c]$ üzerinde düzgün yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

İntegrali alınan fonksiyon $x \to 1^-$ iken sınırsızdır; integral II. tiptir ve tekil nokta $x = 1$’dir.

**Sınır.** $0 \le x < 1$ ve $y \le c$ olsun. $y \le 0$ ise $xy \le 0 \le |c|$ olur. $y > 0$ ise $xy \le y \le c = |c|$ olur. İki durumda da $xy \le |c|$’dir; üstel fonksiyon artan olduğundan $e^{xy} \le e^{|c|}$ ve

$$\left| \frac{e^{xy}}{\sqrt{1 - x}} \right| \le \frac{e^{|c|}}{\sqrt{1 - x}} = M(x)$$

bulunur. $M$, $y$’ye bağlı değildir.

**Tek değişkenli integral.** $\left( -2\sqrt{1 - x} \right)' = \dfrac{1}{\sqrt{1 - x}}$ olduğundan $0 < t < 1$ için

$$\int_0^t \frac{dx}{\sqrt{1 - x}} = \Big[ -2\sqrt{1 - x} \Big]_0^t = 2 - 2\sqrt{1 - t}$$

olur ve $t \to 1^-$ iken bu ifade $2$’ye yakınsar. Dolayısıyla $\displaystyle\int_0^1 M(x)\,dx = 2e^{|c|}$ yakınsaktır.

**Sonuç.** [Sonuç 20.1](#cor-pgi-weierstrass-ikinci-tip) gereği integral $(-\infty, c]$ üzerinde düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

M-testi bir yeter koşuldur ve her zaman mutlak yakınsaklık da verir. Şartlı yakınsak integrallerde, örneğin $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sin x}{x}\,dx$ türünden integrallerde ([Örnek 16.8](birinci-tip-yakinsaklik-testleri.md#exm-gyt-sinus-sartli)) hiçbir zaman işe yaramaz; böyle integraller için daha ince testler gerekir.

## 20.4 Dirichlet ve Abel Testleri

Mutlak yakınsamayan integrallerde, integrali alınan fonksiyon $f \cdot g$ biçiminde iki çarpana ayrılır: $f$ salınan, $g$ ise monoton çarpandır. Tek değişkenli testlerin ([Teorem 16.6](birinci-tip-yakinsaklik-testleri.md#thm-gyt-dirichlet), [Teorem 16.7](birinci-tip-yakinsaklik-testleri.md#thm-gyt-abel)) ve serilerdeki karşılıklarının ([Teorem 7.3](fonksiyon-serileri.md#thm-fse-dirichlet), [Teorem 7.4](fonksiyon-serileri.md#thm-fse-abel)) düzgün sürümlerini kuracağız. Serilerde Abel’in toplama formülünün oynadığı rolü burada ikinci ortalama değer teoremi oynar (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/integral-icin-ortalama-deger-teoremleri.md#thm-integral-omt-ikinci)): $\varphi$, $[p, q]$ üzerinde integrallenebilir ve $\psi$ monoton ise

$$\int_p^q \varphi(x)\,\psi(x)\,dx = \psi(p) \int_p^{\xi} \varphi(x)\,dx + \psi(q) \int_{\xi}^{q} \varphi(x)\,dx \tag{2}$$

olacak biçimde bir $\xi \in [p, q]$ vardır.

**Teorem 20.4 (Parametreye Bağlı İntegraller için Dirichlet Testi)** $f, g : [a, +\infty) \times Y \to \mathbb{R}$ olsun ve her $y \in Y$, her $b > a$ için $x \mapsto f(x, y)$ fonksiyonu $[a, b]$ üzerinde integrallenebilir olsun. Aşağıdaki koşullar sağlansın:

1.  $f$’nin integralleri düzgün sınırlıdır: öyle bir $M > 0$ vardır ki her $\tau \ge a$ ve her $y \in Y$ için $\left| \displaystyle\int_a^{\tau} f(x, y)\,dx \right| \le M$ olur;

2.  her $y \in Y$ için $x \mapsto g(x, y)$ fonksiyonu $[a, +\infty)$ üzerinde monotondur;

3.  $x \to +\infty$ iken $g(x, y)$, $y$’ye göre düzgün olarak $0$’a gider: her $\eta > 0$ için öyle bir $B > a$ vardır ki $x \ge B$ ve her $y \in Y$ için $|g(x, y)| < \eta$ olur.

O zaman $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,g(x, y)\,dx$ integrali $Y$ üzerinde düzgün yakınsaktır.

İspat

$y$ sabitken $x \mapsto g(x, y)$ monoton olduğundan sınırlı her aralıkta integrallenebilirdir (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/riemann-integrallenebilirlik-olcutu.md#thm-monoton-integrallenebilir)); integrallenebilir iki fonksiyonun çarpımı olan $x \mapsto f(x, y)\,g(x, y)$ de öyledir (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/integralin-cebirsel-ozellikleri.md#cor-carpim-integrallenebilir)).

**Adım 1: $f$’nin her aralıktaki integrali sınırlıdır.** $a \le p \le q$ ve $y \in Y$ için (i) koşulu

$$\left| \int_p^q f(x, y)\,dx \right| = \left| \int_a^q f(x, y)\,dx - \int_a^p f(x, y)\,dx \right| \le 2M \tag{3}$$

verir.

**Adım 2: Cauchy kriteri.** $\varepsilon > 0$ verilsin. (iii) koşulunu $\eta = \dfrac{\varepsilon}{4M}$ ile uygulayalım: öyle bir $B > a$ vardır ki $x \ge B$ ve her $y \in Y$ için $|g(x, y)| < \dfrac{\varepsilon}{4M}$ olur. $b_2 > b_1 \ge B$ ve $y \in Y$ sabitlensin. $(2)$ eşitliğini $[b_1, b_2]$ aralığında $\varphi = f(\cdot, y)$ ve $\psi = g(\cdot, y)$ ile yazalım: öyle bir $\xi \in [b_1, b_2]$ vardır ki

$$\begin{aligned}
\int_{b_1}^{b_2} f(x, y)\,g(x, y)\,dx &= g(b_1, y) \int_{b_1}^{\xi} f(x, y)\,dx \\[1mm]
&\quad + g(b_2, y) \int_{\xi}^{b_2} f(x, y)\,dx
\end{aligned}$$

olur. Mutlak değer alıp $(3)$ sınırını kullanalım:

$$\begin{aligned}
\left| \int_{b_1}^{b_2} f(x, y)\,g(x, y)\,dx \right| &\le 2M\,\big( |g(b_1, y)| + |g(b_2, y)| \big) \\[1mm]
&< 2M \left( \frac{\varepsilon}{4M} + \frac{\varepsilon}{4M} \right) = \varepsilon.
\end{aligned}$$

$B$ yalnız $\varepsilon$’a bağlıdır. [Teorem 20.2](#thm-pgi-cauchy) gereği integral $Y$ üzerinde düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

**Teorem 20.5 (Parametreye Bağlı İntegraller için Abel Testi)** $f, g : [a, +\infty) \times Y \to \mathbb{R}$ olsun ve her $y \in Y$, her $b > a$ için $x \mapsto f(x, y)$ fonksiyonu $[a, b]$ üzerinde integrallenebilir olsun. Aşağıdaki koşullar sağlansın:

1.  $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ integrali $Y$ üzerinde düzgün yakınsaktır;

2.  her $y \in Y$ için $x \mapsto g(x, y)$ fonksiyonu $[a, +\infty)$ üzerinde monotondur;

3.  $g$ düzgün sınırlıdır: öyle bir $K > 0$ vardır ki her $x \ge a$ ve her $y \in Y$ için $|g(x, y)| \le K$ olur.

O zaman $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,g(x, y)\,dx$ integrali $Y$ üzerinde düzgün yakınsaktır.

İspat

Çarpımın sınırlı aralıklarda integrallenebilirliği Dirichlet testinin ispatındaki gibidir. $\varepsilon > 0$ verilsin. (i) koşulu ve [Teorem 20.2](#thm-pgi-cauchy) gereği öyle bir $B > a$ vardır ki $q > p \ge B$ ve her $y \in Y$ için

$$\left| \int_p^q f(x, y)\,dx \right| < \frac{\varepsilon}{3K} \tag{4}$$

olur; $p = q$ için integral $0$ olduğundan eşitsizlik $q \ge p \ge B$ için de geçerlidir. $b_2 > b_1 \ge B$ ve $y \in Y$ sabitlensin. $(2)$ eşitliği, $[b_1, b_2]$ aralığında $\varphi = f(\cdot, y)$ ve $\psi = g(\cdot, y)$ için bir $\xi \in [b_1, b_2]$ verir. $b_1 \le \xi \le b_2$ olduğundan $(4)$ eşitsizliği iki integrale de uygulanır; (iii) ile birlikte

$$\begin{aligned}
\left| \int_{b_1}^{b_2} f(x, y)\,g(x, y)\,dx \right| &\le |g(b_1, y)| \left| \int_{b_1}^{\xi} f(x, y)\,dx \right| \\[1mm]
&\quad + |g(b_2, y)| \left| \int_{\xi}^{b_2} f(x, y)\,dx \right| \\[1mm]
&< K \cdot \frac{\varepsilon}{3K} + K \cdot \frac{\varepsilon}{3K} = \frac{2\varepsilon}{3} < \varepsilon
\end{aligned}$$

bulunur. [Teorem 20.2](#thm-pgi-cauchy) gereği integral $Y$ üzerinde düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

İki testin koşullarını karşılaştıralım:

|  | $f$ | $g$ |
|:---|:---|:---|
| Dirichlet | $\int_a^{\tau} f\,dx$ integralleri düzgün sınırlı | $x$’e göre monoton, düzgün olarak $0$’a gider |
| Abel | $\int_a^{+\infty} f\,dx$ düzgün yakınsak | $x$’e göre monoton, düzgün sınırlı |

Tablo 20.2: Parametreye bağlı integraller için Dirichlet ve Abel testlerinin koşulları

Dirichlet testi $f$’den daha azını, $g$’den daha çoğunu ister; Abel testinde denge tersinedir. Çarpanlardan biri parametreye bağlı değilse o çarpanla ilgili düzgünlük koşulu kendiliğinden sağlanır: tek bir $B$ zaten bütün $y$ değerleri için aynıdır.

**Örnek 20.7 (Abel Testiyle Düzgün Yakınsaklık)** $\displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-xy}\,\frac{\sin x}{x}\,dx$ integralinin $[0, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$\lim_{x \to 0} \dfrac{\sin x}{x} = 1$ olduğundan

$$s(x) = \begin{cases} \dfrac{\sin x}{x}, & x > 0 \\[2mm] 1, & x = 0 \end{cases}$$

fonksiyonu $[0, +\infty)$ üzerinde süreklidir; $x = 0$ bir tekil nokta değildir ve integral I. tiptir. $f(x, y) = s(x)$ ve $g(x, y) = e^{-xy}$ alalım; $Y = [0, +\infty)$.

**(i) $\int f$ düzgün yakınsaktır.** $\displaystyle\int_0^{1} s(x)\,dx$ sürekli bir fonksiyonun sıradan integralidir; $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sin x}{x}\,dx$ ise yakınsaktır ([Örnek 16.9](birinci-tip-yakinsaklik-testleri.md#exm-gyt-dirichlet-sinus)). Dolayısıyla $\displaystyle\int_0^{+\infty} s(x)\,dx$ yakınsaktır. $f$, $y$’ye bağlı olmadığından tanımdaki $B$ sayısı her $y$ için aynıdır; yakınsama $Y$ üzerinde düzgündür.

**(ii) Monotonluk.** $y \ge 0$ sabitken $x \mapsto e^{-xy}$ azalandır ($y = 0$ için sabittir).

**(iii) Düzgün sınırlılık.** $x \ge 0$ ve $y \ge 0$ için $xy \ge 0$ olduğundan $0 < e^{-xy} \le 1$; $K = 1$ alınır.

[Teorem 20.5](#thm-pgi-abel) gereği integral $[0, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsaktır.

M-testi burada kullanılamaz: $y = 0$ için integral şartlı yakınsaktır, mutlak yakınsak değildir ([Örnek 16.8](birinci-tip-yakinsaklik-testleri.md#exm-gyt-sinus-sartli)); oysa M-testi her parametre değerinde mutlak yakınsaklık verir. $\blacksquare$

**Örnek 20.8 (Abel Testinde Çarpanları Seçmek)** $\displaystyle\int_1^{+\infty} e^{-x}\,\frac{\sin(xy)}{x}\,dx$ integralinin $\mathbb{R}$ üzerinde düzgün yakınsak olduğunu Abel testiyle gösteriniz.

Çözüm

İntegrali alınan fonksiyonu

$$e^{-x}\,\frac{\sin(xy)}{x} = \underbrace{x e^{-x} \sin(xy)}_{f(x, y)} \cdot \underbrace{\frac{1}{x^2}}_{g(x, y)}$$

biçiminde ayıralım.

**(i) $\int f$ düzgün yakınsaktır.** Her $x \ge 1$ ve $y \in \mathbb{R}$ için $|x e^{-x} \sin(xy)| \le x e^{-x}$ olur. Kısmi integrasyonla

$$\int_1^{b} x e^{-x}\,dx = \Big[ -x e^{-x} - e^{-x} \Big]_1^{b} = \frac{2}{e} - \frac{b + 1}{e^{b}}$$

bulunur; $b \to +\infty$ iken bu ifade $\dfrac{2}{e}$ sayısına yakınsar. [Teorem 20.3](#thm-pgi-weierstrass) gereği $\displaystyle\int_1^{+\infty} x e^{-x} \sin(xy)\,dx$ integrali $\mathbb{R}$ üzerinde düzgün yakınsaktır.

**(ii) Monotonluk.** $x \mapsto \dfrac{1}{x^2}$ fonksiyonu $[1, +\infty)$ üzerinde azalandır.

**(iii) Düzgün sınırlılık.** $x \ge 1$ için $0 < \dfrac{1}{x^2} \le 1$; $K = 1$ alınır.

[Teorem 20.5](#thm-pgi-abel) gereği integral $\mathbb{R}$ üzerinde düzgün yakınsaktır. Aynı sonucu [Örnek 20.5](#exm-pgi-m-ustel-sinus) çözümünde doğrudan M-testiyle elde etmiştik; bu örnek, Abel testinde çarpanların nasıl seçildiğini göstermektedir. $\blacksquare$

**Örnek 20.9 (Dirichlet Testiyle Düzgün Yakınsaklık)** $\delta > 0$ olsun. $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sin(xy)}{x}\,dx$ integralinin $[\delta, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$f(x, y) = \sin(xy)$ ve $g(x, y) = \dfrac{1}{x}$ alalım; $Y = [\delta, +\infty)$.

**(i) İntegraller düzgün sınırlıdır.** $y \ge \delta$ ve $\tau \ge 1$ için

$$\left| \int_1^{\tau} \sin(xy)\,dx \right| = \left| \left[ -\frac{\cos(xy)}{y} \right]_1^{\tau} \right| = \frac{|\cos y - \cos(\tau y)|}{y} \le \frac{2}{y} \le \frac{2}{\delta}$$

olur; $M = \dfrac{2}{\delta}$ alınır.

**(ii) Monotonluk.** $x \mapsto \dfrac{1}{x}$ fonksiyonu $[1, +\infty)$ üzerinde azalandır.

**(iii) Düzgün olarak sıfıra gitme.** $\dfrac{1}{x} \to 0$ olur ve $g$, $y$’ye bağlı olmadığından bu yakınsama $y$’ye göre düzgündür.

[Teorem 20.4](#thm-pgi-dirichlet) gereği integral $[\delta, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

**Örnek 20.10 (Sıfır Yakınında Düzgünlüğün Bozulması)** $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sin(xy)}{x}\,dx$ integralinin $(0, +\infty)$ üzerinde noktasal yakınsak olduğunu, ama düzgün yakınsak olmadığını gösteriniz.

Çözüm

**Noktasal yakınsaklık.** $y_0 > 0$ verilsin. [Örnek 20.9](#exm-pgi-dirichlet-sinus) sonucu $\delta = y_0$ ile uygulanırsa integral $[y_0, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsaktır; özel olarak $y = y_0$ için yakınsaktır.

**Düzgün yakınsamama.** Cauchy kriterinin olumsuzunu kullanacağız. $B > 1$ verilsin; $b_1 = B$, $b_2 = 2B$ ve $y_B = \dfrac{\pi}{4B} > 0$ alalım. $u = x y_B$ değişken değiştirmesiyle $\dfrac{dx}{x} = \dfrac{du}{u}$ olur; $x = B$ için $u = \dfrac{\pi}{4}$, $x = 2B$ için $u = \dfrac{\pi}{2}$’dir:

$$\int_{B}^{2B} \frac{\sin(x y_B)}{x}\,dx = \int_{\pi/4}^{\pi/2} \frac{\sin u}{u}\,du.$$

$\left[ \dfrac{\pi}{4}, \dfrac{\pi}{2} \right]$ aralığında sinüs artandır; dolayısıyla $\sin u \ge \sin\dfrac{\pi}{4} = \dfrac{\sqrt{2}}{2}$ olur ve

$$\int_{\pi/4}^{\pi/2} \frac{\sin u}{u}\,du \ge \frac{\sqrt{2}}{2} \int_{\pi/4}^{\pi/2} \frac{du}{u} = \frac{\sqrt{2}}{2}\,\ln 2$$

bulunur. $\varepsilon_0 = \dfrac{\sqrt{2}}{2}\ln 2 \approx 0{,}49$ sayısı $B$’den bağımsızdır. Her $B > 1$ için $b_2 > b_1 \ge B$ olan $b_1, b_2$ sayıları ve bir $y_B \in (0, +\infty)$ noktası

$$\left| \int_{b_1}^{b_2} \frac{\sin(x y_B)}{x}\,dx \right| \ge \varepsilon_0$$

eşitsizliğini sağlamaktadır. [Teorem 20.2](#thm-pgi-cauchy) gereği integral $(0, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsak değildir.

Dirichlet testi açısından bozulan koşul (i)’dir: $\dfrac{2}{y}$ sınırı $y \to 0^+$ iken sınırsız büyür. $\blacksquare$

## 20.5 Süreklilik ve Dini Teoremi

Düzgün yakınsaklığın ilk ödülü sürekliliktir. İki değişkenli $f$ fonksiyonunun sürekliliğini [Parametreye Bağlı İntegraller](./parametreye-bagli-integraller.md) bölümündeki anlamda kullanıyoruz.

**Teorem 20.6 (Düzgün Yakınsak İntegral Süreklidir)** $c < d$ olsun ve $f$, $[a, +\infty) \times [c, d]$ üzerinde sürekli olsun. $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ integrali $[c, d]$ üzerinde düzgün yakınsaksa

$$F(y) = \int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$$

fonksiyonu $[c, d]$ üzerinde süreklidir.

İspat

Her $n \in \mathbb{N}$ için

$$F_n(y) = \int_a^{a+n} f(x, y)\,dx \qquad (y \in [c, d])$$

tanımlayalım. $f$, $[a, a+n] \times [c, d]$ dikdörtgeninde sürekli olduğundan [Teorem 19.2](parametreye-bagli-integraller.md#thm-par-sureklilik) gereği her $F_n$, $[c, d]$ üzerinde süreklidir. $u_n = a + n \to +\infty$ ve integral düzgün yakınsak olduğundan [Teorem 20.1](#thm-pgi-dizi-olcutu) gereği $F_n \rightrightarrows F$ ($[c, d]$) olur. Sürekli fonksiyonların düzgün limiti süreklidir ([Teorem 4.2](duzgun-yakinsaklik-sinirlilik-ve-sureklilik.md#thm-sur-sureklilik)); öyleyse $F$, $[c, d]$ üzerinde süreklidir. $\blacksquare$

Süreklilik yerel bir özellik olduğundan düzgün yakınsaklığın bütün parametre kümesinde değil, her kapalı ve sınırlı alt aralıkta sağlanması yeter.

**Sonuç 20.2 (Yerel Düzgün Yakınsaklıkla Süreklilik)** $J \subseteq \mathbb{R}$ birden çok nokta içeren bir aralık ve $f$, $[a, +\infty) \times J$ üzerinde sürekli olsun. $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ integrali $J$’nin kapalı ve sınırlı her $[c, d]$ alt aralığında düzgün yakınsaksa $F$, $J$ üzerinde süreklidir.

İspat

$y_0 \in J$ verilsin. $y_0$ noktasını içeren bir $[c, d] \subseteq J$ aralığı ($c < d$) seçelim; $y_0$, $J$’nin bir uç noktası değilse $[c, d]$ aralığı $y_0$’ı iç nokta olarak içerecek biçimde seçilir. [Teorem 20.6](#thm-pgi-sureklilik) gereği $F$’nin $[c, d]$’ye kısıtlaması $y_0$’da süreklidir. $J$’nin $y_0$’a yeterince yakın bütün noktaları $[c, d]$ aralığında olduğundan bu, $F$’nin $J$ üzerinde $y_0$ noktasında sürekli olması demektir. $\blacksquare$

Teoremin koşulları altında $y_0 \in [c, d]$ için $\lim_{y \to y_0} F(y) = F(y_0)$ olur. $f$ sürekli olduğundan $f(x, y_0) = \lim_{y \to y_0} f(x, y)$’dir; dolayısıyla bu eşitlik

$$\lim_{y \to y_0} \int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx = \int_a^{+\infty} \Big( \lim_{y \to y_0} f(x, y) \Big)\,dx$$

biçiminde yazılabilir: limit ile genelleştirilmiş integral yer değiştirir.

Teoremin karşıt tersi, serilerdeki gibi, düzgün yakınsamamayı hesapsız göstermeye yarar: $f$ sürekli olduğu hâlde $F$ sürekli değilse yakınsama düzgün olamaz. Bölümün başındaki $\displaystyle\int_0^{+\infty} t e^{-tx}\,dx$ integralinde $t e^{-tx}$ fonksiyonu $[0, +\infty) \times [0, +\infty)$ üzerinde süreklidir, ama $F$, $t = 0$’da süreksizdir ([Örnek 20.1](#exm-pgi-ustel-noktasal)). Öyleyse hiçbir $d > 0$ için integral $[0, d]$ üzerinde düzgün yakınsak değildir; [Örnek 20.2](#exm-pgi-ustel-duzgun-degil) çözümündeki hesap da bunu verir: oradaki $t_b = \dfrac{1}{b}$ noktası $b \ge \dfrac{1}{d}$ için $[0, d]$ içindedir.

Süreklilik teoreminin ilk uygulaması olarak, [Euler İntegralleri](./euler-integralleri.md) bölümünde tanımlanan Gamma fonksiyonunun ([Tanım 18.1](euler-integralleri.md#def-eul-gamma)) sürekli olduğunu gösterelim.

**Örnek 20.11 (Gamma Fonksiyonunun Sürekliliği)** $\Gamma(\alpha) = \displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-x} x^{\alpha - 1}\,dx$ fonksiyonunun $(0, +\infty)$ üzerinde sürekli olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Süreklilik yerel olduğundan, $0 < c < d$ olan her $[c, d]$ aralığında sürekliliği göstermek yeter. İntegral $\alpha < 1$ için $x = 0$’da tekildir; [Teorem 18.1](euler-integralleri.md#thm-eul-gamma-yakinsaklik) ispatındaki gibi ikiye ayıralım:

$$\begin{aligned}
\Gamma_1(\alpha) &= \int_0^{1} e^{-x} x^{\alpha - 1}\,dx, \\[1mm]
\Gamma_2(\alpha) &= \int_1^{+\infty} e^{-x} x^{\alpha - 1}\,dx.
\end{aligned}$$

**$\Gamma_2$ süreklidir.** $e^{-x} x^{\alpha - 1}$ fonksiyonu $[1, +\infty) \times [c, d]$ üzerinde süreklidir. $x \ge 1$ ve $\alpha \le d$ için $x^{\alpha - 1} \le x^{d - 1}$ olduğundan

$$0 < e^{-x} x^{\alpha - 1} \le e^{-x} x^{d - 1} = M(x)$$

olur. $\displaystyle\int_1^{+\infty} e^{-x} x^{d - 1}\,dx$ yakınsaktır ([Teorem 18.1](euler-integralleri.md#thm-eul-gamma-yakinsaklik)). [Teorem 20.3](#thm-pgi-weierstrass) gereği $\Gamma_2(\alpha)$ integrali $[c, d]$ üzerinde düzgün yakınsaktır; [Teorem 20.6](#thm-pgi-sureklilik) gereği $\Gamma_2$, $[c, d]$ üzerinde süreklidir.

**$\Gamma_1$ süreklidir.** Her $n \ge 2$ için

$$G_n(\alpha) = \int_{1/n}^{1} e^{-x} x^{\alpha - 1}\,dx$$

tanımlayalım. İntegrali alınan fonksiyon $\left[ \dfrac{1}{n}, 1 \right] \times [c, d]$ dikdörtgeninde sürekli olduğundan [Teorem 19.2](parametreye-bagli-integraller.md#thm-par-sureklilik) gereği her $G_n$, $[c, d]$ üzerinde süreklidir. $0 < x \le 1$ ve $\alpha \ge c$ için $e^{-x} \le 1$ ve $x^{\alpha - 1} \le x^{c - 1}$ olduğundan karşılaştırma testiyle ([Teorem 17.4](ikinci-tip-genellestirilmis-integraller.md#thm-git-karsilastirma))

$$\begin{aligned}
0 \le \Gamma_1(\alpha) - G_n(\alpha) &= \int_0^{1/n} e^{-x} x^{\alpha - 1}\,dx \\[1mm]
&\le \int_0^{1/n} x^{c - 1}\,dx = \frac{1}{c\,n^{c}}
\end{aligned}$$

bulunur. Sağdaki sayı $\alpha$’dan bağımsızdır ve $c > 0$ olduğundan $n \to \infty$ iken $0$’a gider. [Teorem 3.1](duzgun-yakinsaklik-olcutleri.md#thm-olc-sinirlama) gereği $G_n \rightrightarrows \Gamma_1$ ($[c, d]$) olur; sürekli fonksiyonların düzgün limiti olarak $\Gamma_1$ süreklidir ([Teorem 4.2](duzgun-yakinsaklik-sinirlilik-ve-sureklilik.md#thm-sur-sureklilik)).

**Sonuç.** $\Gamma = \Gamma_1 + \Gamma_2$, $[c, d]$ üzerinde süreklidir. $c$ ve $d$ keyfi olduğundan $\Gamma$, $(0, +\infty)$ üzerinde süreklidir. $\blacksquare$

$\Gamma_1$ için yapılan hesap $\dfrac{1}{n}$ yerine herhangi bir $0 < t \le 1$ ile yinelenirse her $\alpha \in [c, d]$ için

$$0 \le \int_0^{t} e^{-x} x^{\alpha - 1}\,dx \le \frac{t^{c}}{c}$$

bulunur. Sağ yan $\alpha$’dan bağımsızdır ve $t \to 0^+$ iken $0$’a gider; yani tekil noktası $0$ olan integral $[c, d]$ üzerinde düzgün yakınsaktır ([Tanım 20.3](#def-pgi-ikinci-tip)). Öte yandan yakınsama $(0, d]$ üzerinde düzgün değildir: $0 < t \le 1$ sabitken $[0, t]$ üzerinde $e^{-x} \ge e^{-1}$ olduğundan kalan

$$\int_0^{t} e^{-x} x^{\alpha - 1}\,dx \ge \frac{1}{e} \int_0^{t} x^{\alpha - 1}\,dx = \frac{t^{\alpha}}{e\,\alpha}$$

eşitsizliğini sağlar ve sağ yan $\alpha \to 0^+$ iken sınırsız büyür.

[Teorem 20.6](#thm-pgi-sureklilik) ifadesinin tersi ise doğru değildir: $f$ ve $F$ sürekli olduğu hâlde yakınsama düzgün olmayabilir.

**Örnek 20.12 (Sürekli Limite Düzgün Olmayan Yakınsama)** $\displaystyle\int_0^{+\infty} y\,(xy - 1)\,e^{-xy}\,dx$ integralinin $[0, 1]$ üzerinde sürekli bir fonksiyona noktasal yakınsadığını, ama yakınsamanın düzgün olmadığını gösteriniz.

Çözüm

$f(x, y) = y\,(xy - 1)\,e^{-xy}$ fonksiyonu $[0, +\infty) \times [0, 1]$ üzerinde süreklidir.

**Sınırlı aralıkta integral.** Çarpım kuralıyla

$$\frac{\partial}{\partial x}\left( -xy\,e^{-xy} \right) = -y\,e^{-xy} + xy^2 e^{-xy} = y\,(xy - 1)\,e^{-xy}$$

olduğundan her $b > 0$ için

$$\int_0^b y\,(xy - 1)\,e^{-xy}\,dx = \Big[ -xy\,e^{-xy} \Big]_0^b = -by\,e^{-by}$$

bulunur.

**Noktasal limit.** $y = 0$ için bu ifade $0$’dır. $y > 0$ için $b \to +\infty$ iken $by \to +\infty$ olur ve üstel fonksiyon her kuvvetten hızlı büyüdüğünden $by\,e^{-by} \to 0$’dır. Öyleyse her $y \in [0, 1]$ için $F(y) = 0$ olur; $F$ süreklidir.

**Düzgün yakınsamama.** Kalan

$$F(y) - \int_0^b f(x, y)\,dx = by\,e^{-by}$$

sayısıdır. $b \ge 1$ için $y_b = \dfrac{1}{b} \in [0, 1]$ noktasında kalan $1 \cdot e^{-1} = \dfrac{1}{e}$ olur. Öyleyse her $b \ge 1$ için kalanların $[0, 1]$ üzerindeki supremumu en az $\dfrac{1}{e}$’dir ve $0$’a gitmez; integral $[0, 1]$ üzerinde düzgün yakınsak değildir. $\blacksquare$

Bu örnekte $f$ işaret değiştirmektedir: $xy < 1$ iken negatif, $xy > 1$ iken pozitiftir. Bu bir zorunluluktur. Fonksiyon dizilerinde olduğu gibi ([Teorem 4.3](duzgun-yakinsaklik-sinirlilik-ve-sureklilik.md#thm-sur-dini)), işaret değiştirmeyen integrallerde limitin sürekliliği düzgün yakınsaklığı kendiliğinden getirir.

**Teorem 20.7 (Parametreye Bağlı İntegraller için Dini Teoremi)** $c < d$ olsun ve $f$, $[a, +\infty) \times [c, d]$ üzerinde sürekli olsun. Aşağıdaki koşullar sağlansın:

1.  her $(x, y)$ için $f(x, y) \ge 0$;

2.  $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ integrali $[c, d]$ üzerinde noktasal yakınsaktır;

3.  $F(y) = \displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ fonksiyonu $[c, d]$ üzerinde süreklidir.

O zaman integral $[c, d]$ üzerinde düzgün yakınsaktır.

İspat

$F_n(y) = \displaystyle\int_a^{a+n} f(x, y)\,dx$ dizisini ele alalım ve fonksiyon dizileri için Dini teoreminin ([Teorem 4.3](duzgun-yakinsaklik-sinirlilik-ve-sureklilik.md#thm-sur-dini)) koşullarını denetleyelim.

Her $F_n$, $[c, d]$ üzerinde süreklidir ([Teorem 19.2](parametreye-bagli-integraller.md#thm-par-sureklilik)). $f \ge 0$ olduğundan her $y \in [c, d]$ için

$$F_{n+1}(y) - F_n(y) = \int_{a+n}^{a+n+1} f(x, y)\,dx \ge 0$$

olur; $\big(F_n(y)\big)$ sayı dizisi artandır. (iii) gereği $F$ süreklidir ve (ii) gereği $F_n \to F$ (noktasal, $[c, d]$) olur. Dört koşul da sağlandığından [Teorem 4.3](duzgun-yakinsaklik-sinirlilik-ve-sureklilik.md#thm-sur-dini) gereği $F_n \rightrightarrows F$ ($[c, d]$) olur. Geriye tam sayı olmayan üst sınırlara geçmek kalıyor. $\varepsilon > 0$ verilsin; öyle bir $N \in \mathbb{N}$ vardır ki her $y \in [c, d]$ için $0 \le F(y) - F_N(y) < \varepsilon$ olur. $b \ge a + N$ ve $y \in [c, d]$ olsun. $f \ge 0$ olduğundan $b \mapsto \displaystyle\int_a^b f(x, y)\,dx$ fonksiyonu artandır ve limiti $F(y)$’dir; dolayısıyla

$$F_N(y) = \int_a^{a+N} f(x, y)\,dx \le \int_a^{b} f(x, y)\,dx \le F(y)$$

sağlanır. Buradan

$$0 \le F(y) - \int_a^{b} f(x, y)\,dx \le F(y) - F_N(y) < \varepsilon$$

bulunur. $B = a + N$ sayısı yalnız $\varepsilon$’a bağlıdır; integral $[c, d]$ üzerinde düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

Teorem $f \le 0$ için de geçerlidir; $-f$ fonksiyonuna uygulanır.

**Örnek 20.13 (Dini Teoremiyle Düzgün Yakınsaklık)** $0 < c < d$ olsun. $\displaystyle\int_0^{+\infty} \frac{y}{1 + x^2y^2}\,dx$ integralinin $[c, d]$ üzerinde düzgün yakınsak olduğunu Dini teoremiyle gösteriniz.

Çözüm

$f(x, y) = \dfrac{y}{1 + x^2y^2}$ fonksiyonu $[0, +\infty) \times [c, d]$ üzerinde süreklidir (payda hiç sıfır olmaz) ve $y > 0$ olduğundan pozitiftir.

**Noktasal limit.** $\dfrac{\partial}{\partial x} \arctan(xy) = \dfrac{y}{1 + x^2y^2}$ olduğundan

$$\int_0^{b} \frac{y}{1 + x^2y^2}\,dx = \Big[ \arctan(xy) \Big]_0^{b} = \arctan(by)$$

olur. $y > 0$ sabitken $b \to +\infty$ için $by \to +\infty$ ve $\arctan(by) \to \dfrac{\pi}{2}$’dir. Öyleyse her $y \in [c, d]$ için $F(y) = \dfrac{\pi}{2}$ olur.

**Sonuç.** $F$ sabit fonksiyondur ve süreklidir. [Teorem 20.7](#thm-pgi-dini) gereği integral $[c, d]$ üzerinde düzgün yakınsaktır.

**Doğrulama.** Kalan $\dfrac{\pi}{2} - \arctan(by)$ sayısıdır. Arktanjant artan olduğundan $y \ge c$ için kalan en çok $\dfrac{\pi}{2} - \arctan(bc)$ olur; bu sayı $y$’den bağımsızdır ve $b \to +\infty$ iken $0$’a gider. $\blacksquare$

Aynı integral $[0, d]$ üzerinde düzgün yakınsak değildir: $y = 0$ için integral $0$’dır, yani $F(0) = 0 \ne \dfrac{\pi}{2}$ olur ve $F$, $0$’da süreksizdir. Dini teoreminin (iii) koşulu bozulmuştur.

## 20.6 Parametreye Göre İntegral ve Türev

Sınırlı aralıkta sürekli $f$ için geçerli olan iki işlem, integral sırasının değiştirilmesi ([Teorem 19.4](parametreye-bagli-integraller.md#thm-par-integral-sirasi)) ve integral işareti altında türev ([Teorem 19.3](parametreye-bagli-integraller.md#thm-par-turev)), düzgün yakınsaklık eklendiğinde genelleştirilmiş integrallere taşınır. Bu sonuçlar fonksiyon dizilerindeki limit–integral ([Teorem 5.1](duzgun-yakinsaklik-ve-integral.md#thm-int-integral)) ve limit–türev ([Teorem 6.1](duzgun-yakinsaklik-ve-turev.md#thm-tur-turev)) teoremlerinin karşılıklarıdır.

**Teorem 20.8 (Genelleştirilmiş İntegralin Parametreye Göre İntegrali)** $c < d$ olsun ve $f$, $[a, +\infty) \times [c, d]$ üzerinde sürekli olsun. $F(y) = \displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ integrali $[c, d]$ üzerinde düzgün yakınsaksa $\displaystyle\int_a^{+\infty} \left( \int_c^d f(x, y)\,dy \right) dx$ genelleştirilmiş integrali yakınsaktır ve

$$\int_c^d \left( \int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx \right) dy = \int_a^{+\infty} \left( \int_c^d f(x, y)\,dy \right) dx$$

olur.

İspat

[Teorem 20.6](#thm-pgi-sureklilik) gereği $F$, $[c, d]$ üzerinde süreklidir; dolayısıyla sol yandaki $\displaystyle\int_c^d F(y)\,dy$ integrali vardır. $b > a$ için

$$F_b(y) = \int_a^{b} f(x, y)\,dx, \qquad \varphi(x) = \int_c^d f(x, y)\,dy$$

yazalım. $f$, $[a, b] \times [c, d]$ dikdörtgeninde sürekli olduğundan $F_b$, $[c, d]$ üzerinde ve $\varphi$, $[a, b]$ üzerinde süreklidir ([Teorem 19.2](parametreye-bagli-integraller.md#thm-par-sureklilik)); integral sırası da değiştirilebilir ([Teorem 19.4](parametreye-bagli-integraller.md#thm-par-integral-sirasi)):

$$\int_a^{b} \varphi(x)\,dx = \int_c^d F_b(y)\,dy. \tag{5}$$

$\rho(b) = \sup_{y \in [c, d]} |F(y) - F_b(y)|$ yazalım; düzgün yakınsaklık $b \to +\infty$ iken $\rho(b) \to 0$ demektir. $(5)$ eşitliği, integralin lineerliği ve integraller için üçgen eşitsizliğiyle

$$\begin{aligned}
\left| \int_c^d F(y)\,dy - \int_a^{b} \varphi(x)\,dx \right| &= \left| \int_c^d \big( F(y) - F_b(y) \big)\,dy \right| \\[1mm]
&\le \int_c^d |F(y) - F_b(y)|\,dy \le \rho(b)\,(d - c)
\end{aligned}$$

bulunur. Sağ yan $b \to +\infty$ iken $0$’a gider. Öyleyse $\displaystyle\lim_{b \to +\infty} \int_a^{b} \varphi(x)\,dx$ limiti vardır ve $\displaystyle\int_c^d F(y)\,dy$ sayısına eşittir. $\blacksquare$

Yani biri genelleştirilmiş olan iki integralin sırası, düzgün yakınsaklık altında değiştirilebilir. Bu, ilkeli bulunamayan bazı integralleri hesaplamanın yoludur.

**Örnek 20.14 (İntegral Sırasını Değiştirerek Hesap)** $0 < c < d$ olsun. $\displaystyle\int_0^{+\infty} \frac{e^{-cx} - e^{-dx}}{x}\,dx$ integralini hesaplayınız.

Çözüm

**Parametreli integral olarak yazma.** $x > 0$ için

$$\int_c^d e^{-xy}\,dy = \left[ -\frac{e^{-xy}}{x} \right]_{y=c}^{y=d} = \frac{e^{-cx} - e^{-dx}}{x}$$

olur. $x = 0$ için aynı integral $\displaystyle\int_c^d dy = d - c$ sayısıdır; bu, sağdaki kesrin $x \to 0^+$ limitidir. Öyleyse hesaplanacak integral, $f(x, y) = e^{-xy}$ olmak üzere $\displaystyle\int_0^{+\infty} \left( \int_c^d f(x, y)\,dy \right) dx$ integralidir ve $x = 0$ bir tekil nokta değildir.

**Düzgün yakınsaklık.** $f$, $[0, +\infty) \times [c, d]$ üzerinde süreklidir. $y \ge c$ ve $x \ge 0$ için $e^{-xy} \le e^{-cx}$ olur ve $\displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-cx}\,dx = \frac{1}{c}$ yakınsaktır ([Örnek 15.6](genellestirilmis-integraller.md#exm-gbt-ustel)). [Teorem 20.3](#thm-pgi-weierstrass) gereği $\displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-xy}\,dx$ integrali $[c, d]$ üzerinde düzgün yakınsaktır; değeri $F(y) = \dfrac{1}{y}$’dir.

**Sıra değişimi.** [Teorem 20.8](#thm-pgi-integral) gereği

$$\int_0^{+\infty} \frac{e^{-cx} - e^{-dx}}{x}\,dx = \int_c^d \frac{dy}{y} = \ln d - \ln c = \ln\frac{d}{c}$$

bulunur. $\blacksquare$

Türev teoreminde, fonksiyon dizilerindeki gibi, asıl koşul türevin integralinin düzgün yakınsamasıdır; integralin kendisinden yalnız bir noktada yakınsaklık istenir.

**Teorem 20.9 (Genelleştirilmiş İntegralin Parametreye Göre Türevi)** $c < d$ olsun; $f$ ve $\dfrac{\partial f}{\partial y}$, $[a, +\infty) \times [c, d]$ üzerinde sürekli olsun. Aşağıdaki iki koşul sağlansın:

1.  en az bir $y_0 \in [c, d]$ için $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y_0)\,dx$ yakınsaktır;

2.  $\displaystyle\int_a^{+\infty} \frac{\partial f}{\partial y}(x, y)\,dx$ integrali $[c, d]$ üzerinde düzgün yakınsaktır.

O zaman $F(y) = \displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ integrali $[c, d]$ üzerinde düzgün yakınsaktır, $F$ türevlenebilirdir ve her $y \in [c, d]$ için

$$F'(y) = \int_a^{+\infty} \frac{\partial f}{\partial y}(x, y)\,dx$$

olur. (Uç noktalarda türev tek yönlü türev olarak anlaşılır.)

İspat

$b > a$ ve $t \in [c, d]$ için

$$G(t) = \int_a^{+\infty} \frac{\partial f}{\partial y}(x, t)\,dx, \qquad G_b(t) = \int_a^{b} \frac{\partial f}{\partial y}(x, t)\,dx$$

yazalım. (ii) ve [Teorem 20.6](#thm-pgi-sureklilik) gereği $G$, $[c, d]$ üzerinde süreklidir; $G_b$ de süreklidir ([Teorem 19.2](parametreye-bagli-integraller.md#thm-par-sureklilik)). $\rho(b) = \sup_{t \in [c, d]} |G(t) - G_b(t)|$ olsun; (ii) gereği $b \to +\infty$ iken $\rho(b) \to 0$’dır.

**Adım 1: Sınırlı aralıkta bir eşitlik.** $x \ge a$ sabitken $t \mapsto f(x, t)$ fonksiyonunun türevi $\dfrac{\partial f}{\partial y}(x, t)$ süreklidir; analizin temel teoremi (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/analizin-temel-teoremleri.md#thm-temel-teorem-birinci)) her $y \in [c, d]$ için

$$f(x, y) - f(x, y_0) = \int_{y_0}^{y} \frac{\partial f}{\partial y}(x, t)\,dt$$

verir. İki yanı $x$’e göre $[a, b]$ üzerinde integralleyip sağ yanda integral sırasını değiştirelim ([Teorem 19.4](parametreye-bagli-integraller.md#thm-par-integral-sirasi); $y < y_0$ ise $[y, y_0]$ aralığında uygulanır ve iki yanın işareti birlikte değişir):

$$\int_a^{b} f(x, y)\,dx - \int_a^{b} f(x, y_0)\,dx = \int_{y_0}^{y} G_b(t)\,dt. \tag{6}$$

**Adım 2: Limit adayı.** $A = \displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y_0)\,dx$ olsun ve

$$\Phi(y) = A + \int_{y_0}^{y} G(t)\,dt \qquad (y \in [c, d])$$

tanımlayalım. $(6)$ eşitliğinden

$$\Phi(y) - \int_a^{b} f(x, y)\,dx = \left( A - \int_a^{b} f(x, y_0)\,dx \right) + \int_{y_0}^{y} \big( G(t) - G_b(t) \big)\,dt$$

olur. $y_0$ ile $y$ arasındaki aralığın uzunluğu en çok $d - c$ olduğundan son integralin mutlak değeri en çok $\rho(b)\,(d - c)$’dir. Dolayısıyla her $y \in [c, d]$ için

$$\left| \Phi(y) - \int_a^{b} f(x, y)\,dx \right| \le \left| A - \int_a^{b} f(x, y_0)\,dx \right| + \rho(b)\,(d - c) \tag{7}$$

bulunur.

**Adım 3: Düzgün yakınsaklık.** $(7)$ eşitsizliğinin sağ yanı $y$’ye bağlı değildir ve $b \to +\infty$ iken $0$’a gider: ilk terim (i) gereği, ikinci terim (ii) gereği. Öyleyse her $\varepsilon > 0$ için öyle bir $B > a$ vardır ki $b \ge B$ ve her $y \in [c, d]$ için sol yan $\varepsilon$’dan küçüktür. Bu, $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x, y)\,dx$ integralinin her $y$ için yakınsak olduğunu, değerinin $\Phi(y)$ olduğunu ve yakınsamanın $[c, d]$ üzerinde düzgün olduğunu söyler: $F = \Phi$.

**Adım 4: Türev.** $G$ sürekli olduğundan $y \mapsto \displaystyle\int_{y_0}^{y} G(t)\,dt$ fonksiyonu türevlenebilirdir ve türevi $G(y)$’dir (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/analizin-temel-teoremleri.md#thm-temel-teorem-ikinci)). Öyleyse $F(y) = A + \displaystyle\int_{y_0}^{y} G(t)\,dt$ türevlenebilirdir ve $F'(y) = G(y)$ olur. $\blacksquare$

Teoremi [Teorem 6.1](duzgun-yakinsaklik-ve-turev.md#thm-tur-turev) ile karşılaştıralım: $y_0$ noktası oradaki “çapa” noktasının, $\displaystyle\int_a^{+\infty} \frac{\partial f}{\partial y}\,dx$ integralinin düzgün yakınsaklığı da türev dizisinin düzgün yakınsaklığının karşılığıdır. Türevlenebilirlik de yerel bir özelliktir: koşullar bir $J$ aralığının kapalı ve sınırlı her alt aralığında sağlanıyorsa türev formülü bütün $J$ üzerinde geçerlidir.

## 20.7 Dirichlet İntegrali

Bölümün bütün araçlarını tek bir hesapta bir araya getiriyoruz. $\dfrac{\sin x}{x}$ fonksiyonunun ilkeli temel fonksiyonlarla yazılamaz; yine de $[0, +\infty)$ üzerindeki integrali, integrale bir parametre eklenerek bulunabilir.

İpucuBeş adımda integral işareti altında türevle hesap

1.  **Parametre ekle.** Hesaplanacak integral, bir $I(y)$ ailesinin özel bir değeri olacak biçimde parametreye bağlanır.
2.  **Düzgün yakınsaklığı göster.** $I(y)$ integralinin ve $\dfrac{\partial f}{\partial y}$ integralinin hangi kümelerde düzgün yakınsadığı bir testle belirlenir.
3.  **Türev al.** [Teorem 20.9](#thm-pgi-turev) ile $I'(y)$ yazılır; bu integralin çoğu zaman ilkeli bulunur.
4.  **Geri integralle.** $I'(y)$ bilindiğinde $I(y)$ bir sabit farkıyla belirlenir.
5.  **Sabiti bul.** $I$’nin bilinen bir değeri ya da bir limiti kullanılır; aranan değere gerekiyorsa süreklilikle ([Teorem 20.6](#thm-pgi-sureklilik)) geçilir.

**Örnek 20.15 (Dirichlet İntegralinin Değeri)** $\displaystyle\int_0^{+\infty} \frac{\sin x}{x}\,dx = \frac{\pi}{2}$ olduğunu gösteriniz.

Çözüm

**Adım 1: Parametre.** [Örnek 20.7](#exm-pgi-abel-sinc) çözümündeki sürekli $s$ fonksiyonuyla ($x > 0$ için $s(x) = \dfrac{\sin x}{x}$, $s(0) = 1$)

$$I(y) = \int_0^{+\infty} e^{-xy}\,s(x)\,dx \qquad (y \ge 0)$$

tanımlayalım; aranan sayı $I(0)$’dır. $f(x, y) = e^{-xy}\,s(x)$ fonksiyonu $[0, +\infty) \times [0, +\infty)$ üzerinde süreklidir. $x\,s(x) = \sin x$ eşitliği $x = 0$ için de doğru olduğundan

$$\frac{\partial f}{\partial y}(x, y) = -x\,e^{-xy}\,s(x) = -e^{-xy} \sin x$$

olur ve bu fonksiyon da süreklidir.

**Adım 2: Düzgün yakınsaklık.** [Örnek 20.7](#exm-pgi-abel-sinc) gereği $I(y)$ integrali $[0, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsaktır. [Sonuç 20.2](#cor-pgi-yerel-sureklilik) gereği $I$, $[0, +\infty)$ üzerinde süreklidir; özel olarak

$$I(0) = \lim_{y \to 0^+} I(y) \tag{8}$$

olur. Türevin integrali için $0 < \delta < d$ alalım. $y \in [\delta, d]$ ve $x \ge 0$ için

$$\left| -e^{-xy} \sin x \right| \le e^{-xy} \le e^{-\delta x}$$

olur ve $\displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-\delta x}\,dx = \frac{1}{\delta}$ yakınsaktır ([Örnek 15.6](genellestirilmis-integraller.md#exm-gbt-ustel)). [Teorem 20.3](#thm-pgi-weierstrass) gereği $\displaystyle\int_0^{+\infty} \frac{\partial f}{\partial y}\,dx$ integrali $[\delta, d]$ üzerinde düzgün yakınsaktır.

**Adım 3: Türev.** $f$ ve $\dfrac{\partial f}{\partial y}$ süreklidir, $I(y)$ her $y \ge 0$ için yakınsaktır ve türevin integrali $[\delta, d]$ üzerinde düzgün yakınsaktır. [Teorem 20.9](#thm-pgi-turev), $[\delta, d]$ aralığında uygulanır: $I$ bu aralıkta türevlenebilirdir ve

$$I'(y) = -\int_0^{+\infty} e^{-xy} \sin x\,dx$$

olur. Her $y > 0$ sayısı $\delta < y < d$ olan bir $[\delta, d]$ aralığının iç noktası olduğundan bu formül her $y > 0$ için geçerlidir. Sağdaki integrali hesaplayalım. Çarpım kuralıyla

$$\begin{aligned}
\frac{\partial}{\partial x} \Big( e^{-xy}\,(y \sin x + \cos x) \Big) &= -y\,e^{-xy}\,(y \sin x + \cos x) \\[1mm]
&\quad + e^{-xy}\,(y \cos x - \sin x) \\[1mm]
&= -(1 + y^2)\,e^{-xy} \sin x
\end{aligned}$$

olduğundan

$$\int_0^{b} e^{-xy} \sin x\,dx = \left[ -\frac{e^{-xy}\,(y \sin x + \cos x)}{1 + y^2} \right]_0^{b} = \frac{1 - e^{-by}\,(y \sin b + \cos b)}{1 + y^2}$$

bulunur. Paydaki ikinci terim için

$$\left| e^{-by}\,(y \sin b + \cos b) \right| \le (y + 1)\,e^{-by}$$

olur ve $y > 0$ olduğundan $b \to +\infty$ iken bu terim $0$’a gider. Öyleyse

$$I'(y) = -\frac{1}{1 + y^2} \qquad (y > 0)$$

olur.

**Adım 4: Geri integralleme.** $(\arctan y)' = \dfrac{1}{1 + y^2}$ olduğundan $I(y) + \arctan y$ fonksiyonunun $(0, +\infty)$ aralığındaki türevi özdeş olarak sıfırdır; bu fonksiyon sabittir (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/rolle-ve-ortalama-deger-teoremi.md#cor-sifir-turev-sabit)). Bir $C$ sabiti için

$$I(y) = C - \arctan y \qquad (y > 0)$$

olur.

**Adım 5: Sabit.** $x \ge 0$ için $|\sin x| \le x$ olduğundan $|s(x)| \le 1$’dir. $y > 0$ ve $b > 0$ için

$$\left| \int_0^{b} e^{-xy}\,s(x)\,dx \right| \le \int_0^{b} e^{-xy}\,dx = \frac{1 - e^{-by}}{y} \le \frac{1}{y}$$

olur; $b \to +\infty$ iken $|I(y)| \le \dfrac{1}{y}$ bulunur. Dolayısıyla $\lim_{y \to +\infty} I(y) = 0$’dır. Öte yandan $\lim_{y \to +\infty} \arctan y = \dfrac{\pi}{2}$ olduğundan

$$0 = \lim_{y \to +\infty} I(y) = C - \frac{\pi}{2}$$

ve $C = \dfrac{\pi}{2}$ çıkar:

$$I(y) = \frac{\pi}{2} - \arctan y \qquad (y > 0).$$

**Sonuç.** $(8)$ eşitliği ve arktanjantın $0$’daki sürekliliğiyle

$$\int_0^{+\infty} \frac{\sin x}{x}\,dx = I(0) = \lim_{y \to 0^+} \left( \frac{\pi}{2} - \arctan y \right) = \frac{\pi}{2}$$

bulunur. $\blacksquare$

Hesabın her adımı bir teoreme yaslanır ve hiçbiri atlanamaz. $I'(y)$ formülü yalnız $y > 0$ için elde edildi, çünkü türevin integrali $y = 0$ yakınında düzgün yakınsamaz; $y = 0$’a ancak $I$’nin sürekliliğiyle, yani Abel testinin verdiği düzgün yakınsaklıkla inilebildi.

Bu sonuç, [Örnek 20.10](#exm-pgi-dirichlet-degil) ile ilgili de bir şey söyler. $y > 0$ için $u = xy$ değişken değiştirmesi

$$\int_1^{+\infty} \frac{\sin(xy)}{x}\,dx = \int_y^{+\infty} \frac{\sin u}{u}\,du$$

verir ve $y \to 0^+$ iken sağ yan $\dfrac{\pi}{2}$ sayısına yakınsar. Oysa $y = 0$ için integral $0$’dır. Parametreye $0$ eklendiğinde limit fonksiyonu süreksiz olur; $0$ yakınında düzgün yakınsaklığın bozulması bir kez daha kendini göstermiştir.

## 20.8 Alıştırmalar

İlk üç alıştırma, sınırlı aralıktaki parametreye bağlı integraller için Leibniz formülünü ([Sonuç 19.1](parametreye-bagli-integraller.md#cor-par-leibniz)) yineler; kalanlar bu bölümün konusudur.

**Alıştırma 20.1 (Sınırları Parametreye Bağlı İntegral)** $0 < y \le \pi$ için $F(y) = \displaystyle\int_{\sin y}^{y} (\ln 2 + xy)\,dx$ olsun. $F'(y)$ türevini Leibniz formülüyle hesaplayınız.

Çözüm

$f(x, y) = \ln 2 + xy$, alt sınır $u(y) = \sin y$ ve üst sınır $v(y) = y$ olsun. $\dfrac{\partial f}{\partial y} = x$, $u'(y) = \cos y$ ve $v'(y) = 1$’dir. $f$ ve $\dfrac{\partial f}{\partial y}$ bütün düzlemde süreklidir; $0 < y \le \pi$ için $\sin y$ ve $y$ sayıları $[0, \pi]$ aralığındadır. Öyleyse her $0 < c < \pi$ için koşullar $[0, \pi] \times [c, \pi]$ dikdörtgeninde sağlanır. [Sonuç 19.1](parametreye-bagli-integraller.md#cor-par-leibniz) gereği

$$F'(y) = \int_{\sin y}^{y} x\,dx + f(y, y) \cdot 1 - f(\sin y, y) \cdot \cos y$$

olur. Üç terimi ayrı ayrı yazalım:

$$\begin{aligned}
\int_{\sin y}^{y} x\,dx &= \left[ \frac{x^2}{2} \right]_{\sin y}^{y} = \frac{y^2 - \sin^2 y}{2}, \\[1mm]
f(y, y) &= \ln 2 + y^2, \\[1mm]
f(\sin y, y) \cos y &= \ln 2 \cdot \cos y + y \sin y \cos y.
\end{aligned}$$

Toplayarak

$$F'(y) = \frac{3y^2 - \sin^2 y}{2} + (1 - \cos y) \ln 2 - y \sin y \cos y$$

bulunur.

**Doğrulama.** İntegral doğrudan alınabilir:

$$F(y) = (y - \sin y) \ln 2 + \frac{y\,(y^2 - \sin^2 y)}{2}.$$

Çarpım kuralıyla türevi

$$F'(y) = (1 - \cos y) \ln 2 + \frac{y^2 - \sin^2 y}{2} + y\,(y - \sin y \cos y)$$

olur; $\dfrac{y^2}{2} + y^2 = \dfrac{3y^2}{2}$ olduğundan bu, yukarıdaki ifadeyle aynıdır. $\blacksquare$

**Alıştırma 20.2 (Leibniz Formülü ve Üstel Fonksiyon)** $y > 0$ için $F(y) = \displaystyle\int_{y}^{y^2} \frac{e^{-xy}}{x}\,dx$ olsun. $F'(y)$ türevini hesaplayınız.

Çözüm

$f(x, y) = \dfrac{e^{-xy}}{x}$, $u(y) = y$ ve $v(y) = y^2$ olsun. $\dfrac{\partial f}{\partial y} = -e^{-xy}$, $u'(y) = 1$ ve $v'(y) = 2y$’dir. $y$ pozitif sayılardan oluşan kapalı ve sınırlı bir aralıkta değişirken $u(y)$ ve $v(y)$ de pozitif sayılardan oluşan kapalı ve sınırlı bir aralıkta kalır; $f$ ve $\dfrac{\partial f}{\partial y}$ bu dikdörtgende süreklidir. [Sonuç 19.1](parametreye-bagli-integraller.md#cor-par-leibniz) gereği

$$F'(y) = \int_{y}^{y^2} \left( -e^{-xy} \right) dx + f(y^2, y) \cdot 2y - f(y, y) \cdot 1$$

olur. $\dfrac{\partial}{\partial x}\left( \dfrac{e^{-xy}}{y} \right) = -e^{-xy}$ olduğundan

$$\int_{y}^{y^2} \left( -e^{-xy} \right) dx = \left[ \frac{e^{-xy}}{y} \right]_{x=y}^{x=y^2} = \frac{e^{-y^3} - e^{-y^2}}{y}$$

bulunur. Sınır terimleri

$$f(y^2, y) \cdot 2y = \frac{e^{-y^3}}{y^2} \cdot 2y = \frac{2e^{-y^3}}{y}, \qquad f(y, y) = \frac{e^{-y^2}}{y}$$

olur. Toplayarak

$$F'(y) = \frac{e^{-y^3} - e^{-y^2}}{y} + \frac{2e^{-y^3}}{y} - \frac{e^{-y^2}}{y} = \frac{3e^{-y^3} - 2e^{-y^2}}{y}$$

elde edilir. ($0 < y < 1$ için $y^2 < y$ olur; $\displaystyle\int_{y}^{y^2} = -\int_{y^2}^{y}$ anlaşmasıyla formül aynen geçerlidir.) $\blacksquare$

**Alıştırma 20.3 (İntegrasyon Değişkenini İçermeyen İntegrand)** $y > 0$ için $F(y) = \displaystyle\int_{y}^{y^2} \frac{dx}{\ln(1 + y)}$ olsun. $F'(y)$ türevini Leibniz formülüyle hesaplayınız.

Çözüm

$f(x, y) = \dfrac{1}{\ln(1 + y)}$ fonksiyonu $x$’e bağlı değildir; $u(y) = y$, $v(y) = y^2$. $y > 0$ için $\ln(1 + y) \ne 0$ olduğundan $f$ ve $\dfrac{\partial f}{\partial y}$, $0 < c \le y \le d$ olan her şeritte süreklidir; $u$ ve $v$ türevlenebilirdir ve bu $y$’ler için değerleri sınırlı bir aralıkta kalır. Zincir kuralıyla

$$\frac{\partial f}{\partial y} = -\frac{1}{(1 + y)\,\ln^2(1 + y)}$$

olur. [Sonuç 19.1](parametreye-bagli-integraller.md#cor-par-leibniz) gereği

$$F'(y) = \int_{y}^{y^2} \frac{\partial f}{\partial y}\,dx + \frac{2y}{\ln(1 + y)} - \frac{1}{\ln(1 + y)}$$

yazılır. İlk integralde integrali alınan fonksiyon $x$’e göre sabittir; integral, bu sabit ile aralığın uzunluğu $y^2 - y$ sayısının çarpımıdır. Öyleyse

$$F'(y) = -\frac{y^2 - y}{(1 + y)\,\ln^2(1 + y)} + \frac{2y - 1}{\ln(1 + y)}$$

bulunur.

**Doğrulama.** $F(y) = \dfrac{y^2 - y}{\ln(1 + y)}$ olduğundan bölüm kuralı aynı sonucu verir. $\blacksquare$

**Alıştırma 20.4 (M-Testiyle Düzgün Yakınsaklık)** $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\cos(xy)}{1 + x^4}\,dx$ integralinin $\mathbb{R}$ üzerinde düzgün yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Her $x \ge 1$ ve her $y \in \mathbb{R}$ için $|\cos(xy)| \le 1$ ve $1 + x^4 > x^4$ olduğundan

$$\left| \frac{\cos(xy)}{1 + x^4} \right| \le \frac{1}{1 + x^4} < \frac{1}{x^4} = M(x)$$

olur. $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{dx}{x^4}$ integrali $p = 4 > 1$ olduğundan yakınsaktır ve değeri $\dfrac{1}{3}$’tür ([Teorem 15.2](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-p-integrali)). [Teorem 20.3](#thm-pgi-weierstrass) gereği integral $\mathbb{R}$ üzerinde mutlak ve düzgün yakınsaktır.

İntegrali alınan fonksiyon $[1, +\infty) \times \mathbb{R}$ üzerinde sürekli olduğundan, [Sonuç 20.2](#cor-pgi-yerel-sureklilik) gereği integralin tanımladığı fonksiyon $\mathbb{R}$ üzerinde süreklidir. $\blacksquare$

**Alıştırma 20.5 (Üstel Çarpanlı Kosinüs: Düzgün Yakınsaklık)** $\displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-xy} \cos x\,dx$ integralinin $[1, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$y \ge 1$ ve $x \ge 0$ için $xy \ge x$, dolayısıyla $e^{-xy} \le e^{-x}$ olur. $|\cos x| \le 1$ ile birlikte

$$\left| e^{-xy} \cos x \right| \le e^{-x} = M(x)$$

bulunur. $\displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-x}\,dx = 1$ yakınsaktır ([Örnek 15.6](genellestirilmis-integraller.md#exm-gbt-ustel), $t = 1$ ve $a = 0$). [Teorem 20.3](#thm-pgi-weierstrass) gereği integral $[1, +\infty)$ üzerinde mutlak ve düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

**Alıştırma 20.6 (Üstel Çarpanlı Kosinüs: Değer)** $y > 0$ için $\displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-xy} \cos x\,dx$ integralini hesaplayınız.

Çözüm

$b > 0$ için

$$K = \int_0^{b} e^{-xy} \cos x\,dx, \qquad L = \int_0^{b} e^{-xy} \sin x\,dx$$

yazalım ve iki kez kısmi integrasyon uygulayalım.

**Birinci kısmi integrasyon.** $u = \cos x$, $dv = e^{-xy}\,dx$ ile $du = -\sin x\,dx$ ve $v = -\dfrac{e^{-xy}}{y}$ olur:

$$K = \left[ -\frac{e^{-xy} \cos x}{y} \right]_0^{b} - \frac{1}{y}\,L = \frac{1 - e^{-by} \cos b}{y} - \frac{L}{y}.$$

**İkinci kısmi integrasyon.** $u = \sin x$, $dv = e^{-xy}\,dx$ ile

$$L = \left[ -\frac{e^{-xy} \sin x}{y} \right]_0^{b} + \frac{1}{y}\,K = -\frac{e^{-by} \sin b}{y} + \frac{K}{y}.$$

**$K$’yi çözme.** İkinci eşitliği birincide yerine koyalım:

$$K = \frac{1 - e^{-by} \cos b}{y} + \frac{e^{-by} \sin b}{y^2} - \frac{K}{y^2}.$$

$\dfrac{K}{y^2}$ terimini sola alıp iki yanı $y^2$ ile çarpalım:

$$(y^2 + 1)\,K = y - y\,e^{-by} \cos b + e^{-by} \sin b.$$

Buradan

$$K = \frac{y + e^{-by}\,(\sin b - y \cos b)}{1 + y^2}$$

bulunur.

**Limit.** Paydaki ikinci terim için

$$\left| e^{-by}\,(\sin b - y \cos b) \right| \le (1 + y)\,e^{-by}$$

olur ve $y > 0$ olduğundan $b \to +\infty$ iken bu terim $0$’a gider (sıkıştırma teoremi). Öyleyse

$$\int_0^{+\infty} e^{-xy} \cos x\,dx = \frac{y}{1 + y^2} \qquad (y > 0)$$

olur. $\blacksquare$

**Alıştırma 20.7 (Üstel Çarpanlı Kosinüs: Sıfır Yakını)** $\displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-xy} \cos x\,dx$ integralinin $(0, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsak olmadığını gösteriniz.

Çözüm

[Alıştırma 20.6](#exr-pgi-ustel-kosinus-b) çözümündeki iki sonuçtan kalan

$$\int_b^{+\infty} e^{-xy} \cos x\,dx = \frac{y}{1 + y^2} - K = -\frac{e^{-by}\,(\sin b - y \cos b)}{1 + y^2}$$

olarak bulunur. $k \in \mathbb{N}$ için $b_k = \dfrac{\pi}{2} + 2k\pi$ alalım; $\sin b_k = 1$ ve $\cos b_k = 0$ olduğundan bu $b$ değerlerinde kalanın mutlak değeri $\dfrac{e^{-b_k y}}{1 + y^2}$ olur. $y_k = \dfrac{1}{b_k} \in (0, 1)$ noktasında

$$\frac{e^{-b_k y_k}}{1 + y_k^2} = \frac{e^{-1}}{1 + y_k^2} > \frac{1}{2e}$$

sağlanır, çünkü $y_k^2 < 1$’dir. $b_k \to +\infty$ olduğundan, ne kadar büyük bir $B$ seçilirse seçilsin $b_k \ge B$ olan bir $b_k$ ve kalanın $\dfrac{1}{2e}$’den büyük olduğu bir $y_k$ noktası vardır. $\varepsilon = \dfrac{1}{2e}$ için tanımdaki koşul sağlanamaz; integral $(0, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsak değildir. $\blacksquare$

**Alıştırma 20.8 (Gauss Çarpanlı Kosinüs: Düzgün Yakınsaklık)** $\displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-x^2} \cos(xy)\,dx$ integralinin $\mathbb{R}$ üzerinde düzgün yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Her $x \ge 0$ ve $y \in \mathbb{R}$ için

$$\left| e^{-x^2} \cos(xy) \right| \le e^{-x^2} = M(x)$$

olur. $\displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-x^2}\,dx$ Gauss integrali yakınsaktır ve değeri $\dfrac{\sqrt{\pi}}{2}$’dir ([Sonuç 18.3](euler-integralleri.md#cor-eul-gauss)). [Teorem 20.3](#thm-pgi-weierstrass) gereği integral $\mathbb{R}$ üzerinde mutlak ve düzgün yakınsaktır. $\blacksquare$

**Alıştırma 20.9 (Gauss Çarpanlı Kosinüs: Değer)** Gauss integralinden ([Sonuç 18.3](euler-integralleri.md#cor-eul-gauss)) yararlanarak her $y \in \mathbb{R}$ için $J(y) = \displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-x^2} \cos(xy)\,dx$ integralini hesaplayınız.

Çözüm

$f(x, y) = e^{-x^2} \cos(xy)$ ve $\dfrac{\partial f}{\partial y} = -x\,e^{-x^2} \sin(xy)$ fonksiyonları $[0, +\infty) \times \mathbb{R}$ üzerinde süreklidir.

**Düzgün yakınsaklık.** $J(y)$ her $y$ için yakınsaktır ([Alıştırma 20.8](#exr-pgi-gauss-a)). Türev için

$$\left| -x\,e^{-x^2} \sin(xy) \right| \le x\,e^{-x^2}$$

olur ve $\displaystyle\int_0^{+\infty} x\,e^{-x^2}\,dx = \frac{1}{2}$ yakınsaktır ([Alıştırma 15.1](genellestirilmis-integraller.md#exr-gbt-ustel-kare)). [Teorem 20.3](#thm-pgi-weierstrass) gereği $\displaystyle\int_0^{+\infty} \frac{\partial f}{\partial y}\,dx$ integrali $\mathbb{R}$ üzerinde düzgün yakınsaktır.

**Türev.** Herhangi bir $d > 0$ için [Teorem 20.9](#thm-pgi-turev), $[-d, d]$ aralığında uygulanır; $d$ keyfi olduğundan her $y \in \mathbb{R}$ için

$$J'(y) = -\int_0^{+\infty} x\,e^{-x^2} \sin(xy)\,dx$$

olur. Sağdaki integrale kısmi integrasyon uygulayalım: $u = \sin(xy)$, $dv = x\,e^{-x^2}\,dx$ ile $du = y \cos(xy)\,dx$ ve $v = -\dfrac{e^{-x^2}}{2}$ olur:

$$\int_0^{b} x\,e^{-x^2} \sin(xy)\,dx = \left[ -\frac{e^{-x^2} \sin(xy)}{2} \right]_0^{b} + \frac{y}{2} \int_0^{b} e^{-x^2} \cos(xy)\,dx.$$

$b \to +\infty$ iken köşeli parantezli terim $-\dfrac{e^{-b^2} \sin(by)}{2} \to 0$ olur ve son integral $J(y)$’ye yakınsar. Öyleyse

$$J'(y) = -\frac{y}{2}\,J(y) \qquad (y \in \mathbb{R})$$

bulunur.

**Geri integralleme.** $h(y) = J(y)\,e^{y^2/4}$ tanımlayalım. Çarpım kuralıyla

$$h'(y) = J'(y)\,e^{y^2/4} + J(y) \cdot \frac{y}{2}\,e^{y^2/4} = \left( J'(y) + \frac{y}{2}\,J(y) \right) e^{y^2/4} = 0$$

olur; $h$ sabittir (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/rolle-ve-ortalama-deger-teoremi.md#cor-sifir-turev-sabit)).

**Sabit.** $\cos 0 = 1$ olduğundan $J(0)$, Gauss integralidir: $h(0) = J(0) = \dfrac{\sqrt{\pi}}{2}$. Öyleyse her $y$ için $h(y) = \dfrac{\sqrt{\pi}}{2}$, yani

$$\int_0^{+\infty} e^{-x^2} \cos(xy)\,dx = \frac{\sqrt{\pi}}{2}\,e^{-y^2/4}$$

bulunur. İntegrali alınan fonksiyon $x$’e göre çift olduğundan bütün doğru üzerindeki integral bunun iki katıdır: $\sqrt{\pi}\,e^{-y^2/4}$. $\blacksquare$

**Alıştırma 20.10 (Türevle Hesaplanan Bir İntegral)** Her $y \in \mathbb{R}$ için $G(y) = \displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-x}\,\frac{\sin(xy)}{x}\,dx$ integralini, integral işareti altında türev alarak hesaplayınız.

Çözüm

**Süreklilik.** [Örnek 20.7](#exm-pgi-abel-sinc) çözümündeki $s$ fonksiyonunu $s(-u) = s(u)$ ile bütün doğruya genişletelim; $s$, $\mathbb{R}$ üzerinde süreklidir ve her $u$ için $u\,s(u) = \sin u$ olur. $x > 0$ için $\dfrac{\sin(xy)}{x} = y\,s(xy)$ olduğundan integrali alınan fonksiyon

$$g(x, y) = y\,e^{-x}\,s(xy)$$

biçiminde yazılır; $x = 0$’daki değeri $y$’dir ve $g$, $[0, +\infty) \times \mathbb{R}$ üzerinde süreklidir. $x > 0$ için $\dfrac{\partial g}{\partial y} = e^{-x} \cos(xy)$ olur; $x = 0$ için $g(0, y) = y$ ve türev $1 = e^{0} \cos 0$’dır. Öyleyse her yerde

$$\frac{\partial g}{\partial y}(x, y) = e^{-x} \cos(xy)$$

olur ve bu fonksiyon süreklidir.

**Düzgün yakınsaklık.** $|e^{-x} \cos(xy)| \le e^{-x}$ ve $\displaystyle\int_0^{+\infty} e^{-x}\,dx = 1$ olduğundan [Teorem 20.3](#thm-pgi-weierstrass) gereği $\displaystyle\int_0^{+\infty} \frac{\partial g}{\partial y}\,dx$ integrali $\mathbb{R}$ üzerinde düzgün yakınsaktır. Çapa noktası $y_0 = 0$’dır: $g(x, 0) = 0$ olduğundan $G(0) = 0$.

**Türev.** Herhangi bir $d > 0$ için [Teorem 20.9](#thm-pgi-turev), $[-d, d]$ aralığında uygulanır: $G(y)$ yakınsaktır, $G$ türevlenebilirdir ve

$$G'(y) = \int_0^{+\infty} e^{-x} \cos(xy)\,dx$$

olur. Bu integrali hesaplayalım. Çarpım kuralıyla

$$\begin{aligned}
\frac{\partial}{\partial x} \Big( e^{-x}\,\big( y \sin(xy) - \cos(xy) \big) \Big) &= -e^{-x}\,\big( y \sin(xy) - \cos(xy) \big) \\[1mm]
&\quad + e^{-x}\,\big( y^2 \cos(xy) + y \sin(xy) \big) \\[1mm]
&= (1 + y^2)\,e^{-x} \cos(xy)
\end{aligned}$$

olduğundan

$$\int_0^{b} e^{-x} \cos(xy)\,dx = \frac{e^{-b}\,\big( y \sin(by) - \cos(by) \big) + 1}{1 + y^2}$$

bulunur. Paydaki ilk terim için

$$\left| e^{-b}\,\big( y \sin(by) - \cos(by) \big) \right| \le (|y| + 1)\,e^{-b}$$

olur ve sağ yan $b \to +\infty$ iken $0$’a gider. Öyleyse

$$G'(y) = \frac{1}{1 + y^2} \qquad (y \in \mathbb{R})$$

olur.

**Geri integralleme ve sabit.** $G(y) - \arctan y$ fonksiyonunun türevi özdeş olarak sıfırdır; bu fonksiyon sabittir ve $y = 0$’daki değeri $G(0) - \arctan 0 = 0$’dır. Öyleyse

$$\int_0^{+\infty} e^{-x}\,\frac{\sin(xy)}{x}\,dx = \arctan y \qquad (y \in \mathbb{R})$$

bulunur. $\blacksquare$

Bu bölümle birlikte kitabın izlediği yol tamamlanıyor. Fonksiyon dizilerinde, fonksiyon serilerinde, Fourier serilerinde ve parametreye bağlı integrallerde hep aynı soruyu sorduk: iki limit işleminin sırası ne zaman değiştirilebilir? Yanıt her seferinde aynı kavrama, düzgün yakınsaklığa dayandı. Son iki bölümde iki değişkenli $f(x, y)$ fonksiyonlarıyla karşılaştık, ama her seferinde değişkenlerden birini sabit tutarak çalıştık. Çok değişkenli fonksiyonların limiti, sürekliliği ve türevi kendi başına bir konudur; bu konuyu [Analiz 4](../analiz-4/) kitabında ele alıyoruz.
