---
title: "Fourier Sinüs ve Kosinüs Serileri"
url: https://acik-matematik.com/dersler/analiz-3/fourier-sinus-ve-kosinus-serileri
course: "Analiz 3: Fonksiyon Dizileri ve Seriler"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 6f3a80c6e7cb2601ed845bfba4627bbab49cc718
---
# 14  Fourier Sinüs ve Kosinüs Serileri

Şimdiye kadar fonksiyonlar bütün bir periyot üzerinde, $[-\pi, \pi]$ aralığında verilmişti. Uygulamada ise fonksiyon çoğu zaman yalnız $[0, \pi]$ gibi yarım bir aralıkta tanımlıdır: bir telin $0$ ile $\pi$ arasındaki biçimi, bir çubuğun bir ucundan öbür ucuna sıcaklığı. Böyle bir fonksiyonu trigonometrik seriyle açmak için önce onu $[-\pi, 0)$ aralığına genişletmek gerekir ve bunu yapmanın iki doğal yolu vardır: grafiği düşey eksene göre yansıtmak ya da orijine göre yansıtmak.

Birinci yol çift bir fonksiyon verir; Fourier serisinde yalnız kosinüsler kalır. İkinci yol tek bir fonksiyon verir; seride yalnız sinüsler kalır. Böylece aynı fonksiyon $[0, \pi]$ üzerinde iki farklı seriyle temsil edilir. Bu bölümde iki seriyi tanımlıyor, uç noktalardaki davranışlarını belirliyor ve örneklerle karşılaştırıyoruz.

## 14.1 Çift ve Tek Genişleme

Genişlemeleri tanımlayarak başlayalım.

**Tanım 14.1 (Çift Genişleme ve Tek Genişleme)** $f : [0, \pi] \to \mathbb{R}$ bir fonksiyon olsun.

$$f_{\text{ç}}(x) = \begin{cases} f(x), & 0 \le x \le \pi \\ f(-x), & -\pi \le x < 0 \end{cases} \qquad\qquad f_{\text{t}}(x) = \begin{cases} f(x), & 0 < x < \pi \\ 0, & x \in \{0, \pm\pi\} \\ -f(-x), & -\pi < x < 0 \end{cases}$$

fonksiyonlarına sırasıyla $f$’nin **çift genişlemesi** ve **tek genişlemesi** denir.

Yani $f_{\text{ç}}$, $f$’nin grafiğinin düşey eksene göre yansımasıyla; $f_{\text{t}}$ ise orijine göre yansımasıyla elde edilir. $f_{\text{ç}}(-x) = f_{\text{ç}}(x)$ ve $f_{\text{t}}(-x) = -f_{\text{t}}(x)$ olduğu tanımdan görülür. Tek bir fonksiyon $0$’da $0$ değerini almak zorunda olduğundan $f_{\text{t}}(0) = 0$ konmuştur; $\pm\pi$ noktalarındaki değer integralleri etkilemez. İki genişleme de $(0, \pi)$ üzerinde $f$ ile çakışır ve $f$ integrallenebilirse onlar da integrallenebilirdir.

Genişlemeler sürekliliği farklı biçimde etkiler. $f$ sürekliyse $f_{\text{ç}}$ her zaman süreklidir ve periyodik genişlemesi de süreklidir ($f_{\text{ç}}(-\pi) = f(\pi) = f_{\text{ç}}(\pi)$). $f_{\text{t}}$ ise ancak $f(0) = 0$ ise $0$ noktasında, ancak $f(\pi) = 0$ ise $\pm\pi$ noktalarında (periyodik anlamda) süreklidir.

## 14.2 Kosinüs ve Sinüs Serileri

Genişlemelerin Fourier serilerini [Önerme 10.2](trigonometrik-seriler-ve-fourier-katsayilari.md#prp-fka-tek-cift) ile yazalım. $f_{\text{ç}}$ çift olduğundan $b_n = 0$ ve $a_n = \dfrac{2}{\pi}\displaystyle\int_0^{\pi} f_{\text{ç}}(x)\cos(nx)\,dx$ olur; $[0, \pi]$ üzerinde $f_{\text{ç}} = f$ olduğundan integral doğrudan $f$ ile yazılır. $f_{\text{t}}$ için durum benzerdir.

**Tanım 14.2 (Fourier Kosinüs Serisi ve Fourier Sinüs Serisi)** $f$, $[0, \pi]$ üzerinde integrallenebilir olsun.

$$a_n = \frac{2}{\pi}\int_0^{\pi} f(x)\cos(nx)\,dx \quad (n \ge 0), \qquad f(x) \sim \frac{a_0}{2} + \sum_{n=1}^{\infty} a_n\cos(nx)$$

serisine $f$’nin **Fourier kosinüs serisi**,

$$b_n = \frac{2}{\pi}\int_0^{\pi} f(x)\sin(nx)\,dx \quad (n \ge 1), \qquad f(x) \sim \sum_{n=1}^{\infty} b_n\sin(nx)$$

serisine $f$’nin **Fourier sinüs serisi** denir.

Yani kosinüs serisi çift genişlemenin, sinüs serisi tek genişlemenin Fourier serisidir. İki seri de yalnız $f$’nin $[0, \pi]$ üzerindeki değerlerinden hesaplanır. $[0, \pi]$ dışında ise farklı fonksiyonları temsil ederler: kosinüs serisinin toplamı çift, sinüs serisinin toplamı tektir.

Yakınsaklık, genişlemelere [Sonuç 12.2](fourier-serilerinin-noktasal-yakinsakligi.md#cor-fny-parcali-duzgun) uygulanarak elde edilir; yeni olan yalnız uç noktalardaki değerlerdir.

**Teorem 14.1 (Kosinüs ve Sinüs Serilerinin Yakınsaklığı)** $f$, $[0, \pi]$ üzerinde parçalı düzgün olsun.

1.  Her $x \in (0, \pi)$ için iki seri de $\dfrac{f(x + 0) + f(x - 0)}{2}$ değerine, özel olarak süreklilik noktalarında $f(x)$’e yakınsar.

2.  Kosinüs serisi $x = 0$’da $f(0 + 0)$ değerine, $x = \pi$’de $f(\pi - 0)$ değerine yakınsar.

3.  Sinüs serisi $x = 0$ ve $x = \pi$ noktalarında $0$’a yakınsar.

İspat

$f$ parçalı düzgün olduğundan $f_{\text{ç}}$ ve $f_{\text{t}}$, $[-\pi, \pi]$ üzerinde parçalı düzgündür: yansıma, sürekli parçaları sürekli parçalara ve tek yönlü limitleri tek yönlü limitlere götürür; istisna noktaları dışında $-\pi < x < 0$ için $f_{\text{ç}}'(x) = -f'(-x)$ ve $f_{\text{t}}'(x) = f'(-x)$ olduğundan türevler de parçalı süreklidir ve tek yönlü limitleri sonludur. [Sonuç 12.2](fourier-serilerinin-noktasal-yakinsakligi.md#cor-fny-parcali-duzgun) gereği periyodik genişlemelerin Fourier serileri her noktada sağ ve sol limitlerin ortalamasına yakınsar.

**(i)** $x \in (0, \pi)$ için iki genişleme de $x$’in bir komşuluğunda $f$ ile çakışır; tek yönlü limitler $f(x + 0)$ ve $f(x - 0)$’dır.

**(ii)** $x = 0$’da $f_{\text{ç}}(0 + 0) = f(0 + 0)$ olur. Yansıma nedeniyle soldan limit de aynıdır: $f_{\text{ç}}(-h) = f(h)$ olduğundan $f_{\text{ç}}(0 - 0) = f(0 + 0)$. Ortalama $f(0 + 0)$’dır. $x = \pi$’de toplam $\dfrac{f_{\text{ç}}(-\pi + 0) + f_{\text{ç}}(\pi - 0)}{2}$’dir ve iki limit de $f(\pi - 0)$’a eşittir.

**(iii)** $x = 0$’da $f_{\text{t}}(0 + 0) = f(0 + 0)$ ve $f_{\text{t}}(0 - 0) = -f(0 + 0)$ olur; ortalama $0$’dır. $x = \pi$’de $f_{\text{t}}(\pi - 0) = f(\pi - 0)$ ve $f_{\text{t}}(-\pi + 0) = -f(\pi - 0)$ olur; ortalama yine $0$’dır. (Zaten $\sin(n \cdot 0) = \sin(n\pi) = 0$ olduğundan sinüs serisinin bütün terimleri bu noktalarda $0$’dır.) $\blacksquare$

Uç noktalardaki fark, hangi serinin seçileceğini de belirler. Kosinüs serisi uçlarda $f$’nin limit değerlerini verir; $f$, $[0, \pi]$ üzerinde sürekli ve parçalı düzgünse bütün $[0, \pi]$ üzerinde $f$’ye düzgün yakınsar ([Teorem 13.2](fourier-serilerinin-duzgun-yakinsakligi-ve-parseval.md#thm-fdy-duzgun-yakinsaklik), $f_{\text{ç}}$ için). Sinüs serisi uçlarda $0$ verir; $f(0 + 0) \ne 0$ ya da $f(\pi - 0) \ne 0$ ise toplam fonksiyonu ilgili uçta süreksizdir ve yakınsama $[0, \pi]$ üzerinde düzgün olamaz.

İpucuÜç adımda yarım aralık açılımı

1.  **Seriyi seç.** Kosinüs serisi istenmişse çift genişleme, sinüs serisi istenmişse tek genişleme düşünülür; genişlemeyi açıkça yazmak gerekmez.
2.  **Katsayıları hesapla.** $a_n = \dfrac{2}{\pi}\displaystyle\int_0^{\pi} f(x)\cos(nx)\,dx$ ya da $b_n = \dfrac{2}{\pi}\displaystyle\int_0^{\pi} f(x)\sin(nx)\,dx$; $a_0$ ayrı hesaplanır.
3.  **Toplamı yorumla.** $(0, \pi)$ içinde seri $f$’ye (sıçramada ortalamaya) yakınsar; uçlarda [Teorem 14.1](#thm-fsk-yakinsaklik) uygulanır.

**Örnek 14.1 (Bir Parabol Yayının Kosinüs Serisi)** $[0, \pi]$ üzerinde $f(x) = x(\pi - x)$ fonksiyonunun Fourier kosinüs serisini bulunuz.

Çözüm

*f*(*x*) = *x*(π − *x*) fonksiyonunun \[0, π\] üzerindeki grafiği (koyu) ile çift ve tek genişlemeleri. Çift genişleme *x* = 0'da köşe yapar; tek genişleme oradan düzgün geçer.

Çift genişleme şeklin sol panelindeki fonksiyondur: $x = 0$’da bir köşesi vardır, ama süreklidir.

**$a_0$.**

$$a_0 = \frac{2}{\pi}\int_0^{\pi} (\pi x - x^2)\,dx = \frac{2}{\pi}\left[ \frac{\pi x^2}{2} - \frac{x^3}{3} \right]_0^{\pi} = \frac{2}{\pi} \cdot \frac{\pi^3}{6} = \frac{\pi^2}{3}.$$

**$a_n$.** $n \ge 1$ için iki kez kısmi integrasyon yapalım. $u = \pi x - x^2$, $dv = \cos(nx)\,dx$:

$$\int_0^{\pi} (\pi x - x^2)\cos(nx)\,dx = \left[ \frac{(\pi x - x^2)\sin(nx)}{n} \right]_0^{\pi} - \frac{1}{n}\int_0^{\pi} (\pi - 2x)\sin(nx)\,dx.$$

Sınır terimi $0$’dır. Kalan integralde $u = \pi - 2x$, $dv = \sin(nx)\,dx$:

$$\begin{aligned}
\int_0^{\pi} (\pi - 2x)\sin(nx)\,dx &= \left[ -\frac{(\pi - 2x)\cos(nx)}{n} \right]_0^{\pi} - \frac{2}{n}\int_0^{\pi} \cos(nx)\,dx \\[1mm]
&= \frac{\pi\cos(n\pi)}{n} + \frac{\pi}{n} - 0 = \frac{\pi\big( 1 + (-1)^n \big)}{n}.
\end{aligned}$$

Öyleyse

$$a_n = \frac{2}{\pi} \cdot \left( -\frac{1}{n} \right) \cdot \frac{\pi\big( 1 + (-1)^n \big)}{n} = -\frac{2\big( 1 + (-1)^n \big)}{n^2} = \begin{cases} 0, & n \text{ tek} \\[1mm] -\dfrac{4}{n^2}, & n \text{ çift} \end{cases}$$

**Seri.** $n = 2k$ için $a_{2k} = -\dfrac{4}{4k^2} = -\dfrac{1}{k^2}$ olur. $f$ sürekli ve parçalı düzgün olduğundan [Teorem 14.1](#thm-fsk-yakinsaklik) gereği bütün $[0, \pi]$ üzerinde eşitlik geçerlidir:

$$\begin{aligned}
x(\pi - x) &= \frac{\pi^2}{6} - \sum_{k=1}^{\infty} \frac{\cos(2kx)}{k^2} \\[1mm]
&= \frac{\pi^2}{6} - \left( \cos 2x + \frac{\cos 4x}{2^2} + \frac{\cos 6x}{3^2} + \cdots \right) \qquad (0 \le x \le \pi).
\end{aligned}$$

$x = 0$ alınırsa $0 = \dfrac{\pi^2}{6} - \displaystyle\sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{k^2}$ bulunur; Basel toplamı bir kez daha elde edilir. $\blacksquare$

**Örnek 14.2 (Aynı Parabol Yayının Sinüs Serisi)** $[0, \pi]$ üzerinde $f(x) = x(\pi - x)$ fonksiyonunun Fourier sinüs serisini bulunuz ve $x = \dfrac{\pi}{2}$ alarak bir sayı serisinin toplamını hesaplayınız.

Çözüm

**$b_n$.** İki kez kısmi integrasyon. $u = \pi x - x^2$, $dv = \sin(nx)\,dx$:

$$\begin{aligned}
\int_0^{\pi} (\pi x - x^2)\sin(nx)\,dx &= \left[ -\frac{(\pi x - x^2)\cos(nx)}{n} \right]_0^{\pi} \\[1mm]
&\quad + \frac{1}{n}\int_0^{\pi} (\pi - 2x)\cos(nx)\,dx.
\end{aligned}$$

Sınır terimi $0$’dır. Kalan integralde $u = \pi - 2x$, $dv = \cos(nx)\,dx$:

$$\begin{aligned}
\int_0^{\pi} (\pi - 2x)\cos(nx)\,dx &= \left[ \frac{(\pi - 2x)\sin(nx)}{n} \right]_0^{\pi} + \frac{2}{n}\int_0^{\pi} \sin(nx)\,dx \\[1mm]
&= 0 + \frac{2}{n}\left[ -\frac{\cos(nx)}{n} \right]_0^{\pi} = \frac{2\big( 1 - (-1)^n \big)}{n^2}.
\end{aligned}$$

Öyleyse

$$b_n = \frac{2}{\pi} \cdot \frac{1}{n} \cdot \frac{2\big( 1 - (-1)^n \big)}{n^2} = \frac{4\big( 1 - (-1)^n \big)}{\pi n^3} = \begin{cases} \dfrac{8}{\pi n^3}, & n \text{ tek} \\[1mm] 0, & n \text{ çift} \end{cases}$$

**Seri.** $f$ sürekli ve parçalı düzgündür; ayrıca $f(0) = f(\pi) = 0$ olduğundan uçlarda da seri $f$ ile çakışır:

$$\begin{aligned}
x(\pi - x) &= \frac{8}{\pi}\sum_{k=1}^{\infty} \frac{\sin((2k-1)x)}{(2k-1)^3} \\[1mm]
&= \frac{8}{\pi}\left( \sin x + \frac{\sin 3x}{3^3} + \frac{\sin 5x}{5^3} + \cdots \right) \qquad (0 \le x \le \pi).
\end{aligned}$$

**Sayı serisi.** $x = \dfrac{\pi}{2}$ için $f\left( \dfrac{\pi}{2} \right) = \dfrac{\pi^2}{4}$ ve $\sin\dfrac{(2k-1)\pi}{2} = (-1)^{k+1}$ olduğundan

$$\frac{\pi^2}{4} = \frac{8}{\pi}\sum_{k=1}^{\infty} \frac{(-1)^{k+1}}{(2k-1)^3}$$

olur. Buradan

$$\sum_{k=1}^{\infty} \frac{(-1)^{k+1}}{(2k-1)^3} = 1 - \frac{1}{3^3} + \frac{1}{5^3} - \cdots = \frac{\pi^3}{32}.$$

**Karşılaştırma.** Aynı fonksiyon için kosinüs serisinin katsayıları $\dfrac{1}{k^2}$, sinüs serisininkiler $\dfrac{1}{n^3}$ hızıyla küçülür. Nedeni şeklin sağ panelinde görülür: tek genişleme $x = 0$’da köşe yapmaz (türevi de süreklidir), çift genişleme ise köşelidir. Genişleme ne kadar düzgünse katsayılar o kadar hızlı küçülür. $\blacksquare$

Aşağıdaki dört örnek tek bir fonksiyonu, $(0, \pi)$ üzerinde $f(x) = \pi - x$ fonksiyonunu ele alır: önce iki serisi bulunur, sonra her seriden bir sayı serisi çıkarılır.

**Örnek 14.3 (Azalan Doğrunun Sinüs Serisi)** $(0, \pi)$ üzerinde $f(x) = \pi - x$ fonksiyonunun Fourier sinüs serisini bulunuz.

Çözüm

$u = \pi - x$, $dv = \sin(nx)\,dx$ ile kısmi integrasyon ($du = -dx$, $v = -\dfrac{\cos(nx)}{n}$):

$$\begin{aligned}
b_n &= \frac{2}{\pi}\int_0^{\pi} (\pi - x)\sin(nx)\,dx = \frac{2}{\pi}\left( \left[ -\frac{(\pi - x)\cos(nx)}{n} \right]_0^{\pi} - \frac{1}{n}\int_0^{\pi} \cos(nx)\,dx \right) \\[1mm]
&= \frac{2}{\pi}\left( \frac{\pi}{n} - 0 \right) = \frac{2}{n}.
\end{aligned}$$

Sinüs serisi

$$\pi - x = 2\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\sin(nx)}{n} \qquad (0 < x < \pi)$$

olur; eşitlik [Teorem 14.1](#thm-fsk-yakinsaklik) (i) gereği $(0, \pi)$ üzerinde geçerlidir. $x = 0$’da seri $0$ verir, oysa $f(0 + 0) = \pi$’dir. Tek genişleme $0$’da $-\pi$’den $\pi$’ye sıçrar; serinin toplamı bu sıçramanın ortasıdır. $\blacksquare$

**Örnek 14.4 (Azalan Doğrunun Kosinüs Serisi)** $(0, \pi)$ üzerinde $f(x) = \pi - x$ fonksiyonunun Fourier kosinüs serisini bulunuz.

Çözüm

**$a_0$.**

$$a_0 = \dfrac{2}{\pi}\displaystyle\int_0^{\pi} (\pi - x)\,dx = \dfrac{2}{\pi}\left[ \pi x - \dfrac{x^2}{2} \right]_0^{\pi} = \dfrac{2}{\pi} \cdot \dfrac{\pi^2}{2} = \pi.$$

**$a_n$.** $u = \pi - x$, $dv = \cos(nx)\,dx$ ile

$$\begin{aligned}
a_n &= \frac{2}{\pi}\left( \left[ \frac{(\pi - x)\sin(nx)}{n} \right]_0^{\pi} + \frac{1}{n}\int_0^{\pi} \sin(nx)\,dx \right) = \frac{2}{\pi} \cdot \frac{1}{n}\left[ -\frac{\cos(nx)}{n} \right]_0^{\pi} \\[1mm]
&= \frac{2\big( 1 - (-1)^n \big)}{\pi n^2}.
\end{aligned}$$

$n$ çiftse $a_n = 0$, $n$ tekse $a_n = \dfrac{4}{\pi n^2}$ olur.

**Seri.** Çift genişleme $\pi - |x|$ fonksiyonudur; süreklidir. [Teorem 14.1](#thm-fsk-yakinsaklik) gereği

$$\pi - x = \frac{\pi}{2} + \frac{4}{\pi}\sum_{k=1}^{\infty} \frac{\cos((2k-1)x)}{(2k-1)^2} \qquad (0 \le x \le \pi)$$

olur; bu seriyle Parseval eşitliğini uygularken karşılaşmıştık ([Örnek 13.4](fourier-serilerinin-duzgun-yakinsakligi-ve-parseval.md#exm-fdy-parseval-ucgen)). $\blacksquare$

**Örnek 14.5 (Kosinüs Serisinden Bir Toplam)** $\pi - x$ fonksiyonunun kosinüs serisinden yararlanarak $\displaystyle\sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{(2k-1)^2} = \frac{\pi^2}{8}$ olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Kosinüs serisi $x = 0$’da $f(0 + 0) = \pi$ değerine yakınsar ([Teorem 14.1](#thm-fsk-yakinsaklik) (ii)). [Örnek 14.4](#exm-fsk-dogru-kosinus) serisinde $x = 0$ alınırsa $\cos 0 = 1$ ile

$$\pi = \frac{\pi}{2} + \frac{4}{\pi}\sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{(2k-1)^2}, \qquad \sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{(2k-1)^2} = \frac{\pi}{4} \cdot \frac{\pi}{2} = \frac{\pi^2}{8}.$$

$\blacksquare$

**Örnek 14.6 (Sinüs Serisinden Bir Toplam)** $\pi - x$ fonksiyonunun sinüs serisinden yararlanarak $\displaystyle\sum_{k=1}^{\infty} \frac{(-1)^{k+1}}{2k-1} = \frac{\pi}{4}$ olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$x = \dfrac{\pi}{2} \in (0, \pi)$ bir süreklilik noktasıdır; [Örnek 14.3](#exm-fsk-dogru-sinus) serisi bu noktada $f\left( \dfrac{\pi}{2} \right) = \dfrac{\pi}{2}$ değerine yakınsar. $\sin\dfrac{n\pi}{2}$ sayısı çift $n$ için $0$, $n = 2k - 1$ için $(-1)^{k+1}$ olduğundan

$$\frac{\pi}{2} = 2\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\sin\frac{n\pi}{2}}{n} = 2\sum_{k=1}^{\infty} \frac{(-1)^{k+1}}{2k-1}, \qquad \sum_{k=1}^{\infty} \frac{(-1)^{k+1}}{2k-1} = \frac{\pi}{4}.$$

$\blacksquare$

## 14.3 $[0, L]$ Aralığında Sinüs ve Kosinüs Serileri

Aralık $[0, L]$ ise ölçekleme ([Tanım 10.4](trigonometrik-seriler-ve-fourier-katsayilari.md#def-fka-genel-periyot)) aynı formülleri $\pi$ yerine $L$ ile verir.

**Tanım 14.3 (Genel Yarım Aralıkta Kosinüs ve Sinüs Serileri)** $L > 0$ ve $f$, $[0, L]$ üzerinde integrallenebilir olsun. $f$’nin $[0, L]$ üzerindeki **Fourier kosinüs serisi**

$$f(x) \sim \frac{a_0}{2} + \sum_{n=1}^{\infty} a_n\cos\frac{n\pi x}{L}, \qquad a_n = \frac{2}{L}\int_0^{L} f(x)\cos\frac{n\pi x}{L}\,dx,$$

**Fourier sinüs serisi**

$$f(x) \sim \sum_{n=1}^{\infty} b_n\sin\frac{n\pi x}{L}, \qquad b_n = \frac{2}{L}\int_0^{L} f(x)\sin\frac{n\pi x}{L}\,dx$$

serisidir.

Yani bunlar, $f$’nin $[-L, L]$ aralığına çift ve tek genişlemelerinin $2L$ periyotlu Fourier serileridir. [Teorem 14.1](#thm-fsk-yakinsaklik), $\pi$ yerine $L$ yazılarak aynen geçerlidir.

**Örnek 14.7 (Uzunluğu 2 Olan Aralıkta Sinüs Serisi)** $[0, 2]$ üzerinde $f(x) = x$ fonksiyonunun Fourier sinüs serisini bulunuz.

Çözüm

$L = 2$’dir. $u = x$, $dv = \sin\dfrac{n\pi x}{2}\,dx$ ile ($v = -\dfrac{2}{n\pi}\cos\dfrac{n\pi x}{2}$)

$$\begin{aligned}
b_n &= \frac{2}{2}\int_0^2 x\sin\frac{n\pi x}{2}\,dx = \left[ -\frac{2x}{n\pi}\cos\frac{n\pi x}{2} \right]_0^2 + \frac{2}{n\pi}\int_0^2 \cos\frac{n\pi x}{2}\,dx \\[1mm]
&= -\frac{4\cos(n\pi)}{n\pi} + 0 = \frac{4\,(-1)^{n+1}}{n\pi}.
\end{aligned}$$

Sinüs serisi

$$x = \frac{4}{\pi}\sum_{n=1}^{\infty} \frac{(-1)^{n+1}}{n}\sin\frac{n\pi x}{2} \qquad (0 \le x < 2)$$

olur. $x = 0$’da iki yan da $0$’dır; $x = 2$’de seri $0$ verir, oysa $f(2) = 2$’dir. $\blacksquare$

## 14.4 Alıştırmalar

**Alıştırma 14.1 (Sabit Fonksiyonun İki Serisi)** $[0, \pi]$ üzerinde $f(x) = 1$ fonksiyonunun Fourier kosinüs serisini ve Fourier sinüs serisini bulunuz.

Çözüm

**Kosinüs serisi.** $a_0 = \dfrac{2}{\pi}\displaystyle\int_0^{\pi} dx = 2$ ve $n \ge 1$ için $a_n = \dfrac{2}{\pi}\displaystyle\int_0^{\pi} \cos(nx)\,dx = 0$. Seri tek terimden oluşur: $1 \sim 1$. Çift genişleme sabit $1$ fonksiyonudur; serisi kendisidir.

**Sinüs serisi.**

$$b_n = \frac{2}{\pi}\int_0^{\pi} \sin(nx)\,dx = \frac{2}{n\pi}\big( 1 - (-1)^n \big)$$

olur; bu sayı tek $n$ için $\dfrac{4}{n\pi}$, çift $n$ için $0$’dır. Dolayısıyla

$$1 = \frac{4}{\pi}\sum_{k=1}^{\infty} \frac{\sin((2k-1)x)}{2k-1} \qquad (0 < x < \pi).$$

Tek genişleme kare dalgadır ([Alıştırma 12.2](fourier-serilerinin-noktasal-yakinsakligi.md#exr-fny-kare-dalga)). Uçlarda seri $0$ verir. Aynı fonksiyonun iki serisi bundan daha farklı olamazdı: biri tek terimli, öbürü sonsuz ve yavaş yakınsayan bir seridir. $\blacksquare$

**Alıştırma 14.2 (Basamak Fonksiyonunun Sinüs Serisi)** $f(x) = \begin{cases} 0, & 0 \le x \le \dfrac{\pi}{2} \\[1mm] 1, & \dfrac{\pi}{2} < x \le \pi \end{cases}$ fonksiyonunun $(0, \pi)$ aralığındaki Fourier sinüs serisini bulunuz ve $x = \dfrac{\pi}{2}$ noktasındaki toplamını belirleyiniz.

Çözüm

$f$, $\left[ 0, \dfrac{\pi}{2} \right]$ üzerinde $0$ olduğundan

$$b_n = \frac{2}{\pi}\int_{\pi/2}^{\pi} \sin(nx)\,dx = \frac{2}{\pi}\left[ -\frac{\cos(nx)}{n} \right]_{\pi/2}^{\pi} = \frac{2}{n\pi}\left( \cos\frac{n\pi}{2} - (-1)^n \right)$$

olur. İlk katsayılar: $b_1 = \dfrac{2}{\pi}$, $b_2 = \dfrac{2}{2\pi}(-1 - 1) = -\dfrac{2}{\pi}$, $b_3 = \dfrac{2}{3\pi}$, $b_4 = \dfrac{2}{4\pi}(1 - 1) = 0$. Sinüs serisi

$$\begin{aligned}
f(x) &\sim \frac{2}{\pi}\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n}\left( \cos\frac{n\pi}{2} - (-1)^n \right)\sin(nx) \\[1mm]
&= \frac{2}{\pi}\left( \sin x - \sin 2x + \frac{\sin 3x}{3} + \frac{\sin 5x}{5} - \cdots \right)
\end{aligned}$$

olur.

**$x = \dfrac{\pi}{2}$.** $f$ bu noktada $0$’dan $1$’e sıçrar; [Teorem 14.1](#thm-fsk-yakinsaklik) (i) gereği seri $\dfrac{0 + 1}{2} = \dfrac{1}{2}$ değerine yakınsar. $\blacksquare$

**Alıştırma 14.3 (Kosinüsün Sinüs Serisi)** $(0, \pi)$ üzerinde $f(x) = \cos x$ fonksiyonunun Fourier sinüs serisini bulunuz.

Çözüm

$$\cos x\,\sin(nx) = \tfrac{1}{2}\big[ \sin((n+1)x) + \sin((n-1)x) \big]$$

özdeşliğiyle

$$b_n = \frac{2}{\pi}\int_0^{\pi} \cos x\,\sin(nx)\,dx = \frac{1}{\pi}\int_0^{\pi} \big[ \sin((n+1)x) + \sin((n-1)x) \big]\,dx$$

olur.

**$n = 1$.**

$$b_1 = \dfrac{1}{\pi}\displaystyle\int_0^{\pi} \sin(2x)\,dx = \dfrac{1}{\pi}\left[ -\dfrac{\cos(2x)}{2} \right]_0^{\pi} = 0.$$

**$n \ge 2$.** $m \ge 1$ için $\displaystyle\int_0^{\pi} \sin(mx)\,dx = \frac{1 - (-1)^m}{m}$ ve $(-1)^{n+1} = (-1)^{n-1}$ olduğundan

$$b_n = \frac{1 - (-1)^{n+1}}{\pi}\left( \frac{1}{n+1} + \frac{1}{n-1} \right) = \frac{1 + (-1)^n}{\pi} \cdot \frac{2n}{n^2 - 1}.$$

$n$ tekse $b_n = 0$; $n = 2k$ ise $b_{2k} = \dfrac{2}{\pi} \cdot \dfrac{4k}{4k^2 - 1} = \dfrac{8k}{\pi(4k^2 - 1)}$.

**Seri.**

$$\cos x = \frac{8}{\pi}\sum_{k=1}^{\infty} \frac{k\,\sin(2kx)}{4k^2 - 1} \qquad (0 < x < \pi).$$

Bir kosinüsün sinüslerle yazılabilmesi şaşırtıcı görünebilir; ama eşitlik yalnız $(0, \pi)$ üzerindedir. $(-\pi, 0)$ üzerinde seri, tek genişlemeyi, yani $-\cos x$ fonksiyonunu verir. Katsayılar yalnız $\dfrac{1}{k}$ hızıyla küçülür, çünkü tek genişleme $0$ ve $\pm\pi$ noktalarında sıçrar. $\blacksquare$

**Alıştırma 14.4 (Sinüsün Kosinüs Serisi)** $[0, \pi]$ üzerinde $f(x) = \sin x$ fonksiyonunun Fourier kosinüs serisini bulunuz.

Çözüm

$\sin x$’in $[-\pi, \pi]$ aralığına çift genişlemesi $|\sin x|$ fonksiyonudur: $-\pi \le x < 0$ için $\sin(-x) = -\sin x = |\sin x|$. Kosinüs serisi, çift genişlemenin Fourier serisidir; [Alıştırma 10.5](trigonometrik-seriler-ve-fourier-katsayilari.md#exr-fka-mutlak-sinus) ve [Alıştırma 12.3](fourier-serilerinin-noktasal-yakinsakligi.md#exr-fny-mutlak-sinus) gereği

$$\sin x = \frac{2}{\pi} - \frac{4}{\pi}\sum_{k=1}^{\infty} \frac{\cos(2kx)}{4k^2 - 1} \qquad (0 \le x \le \pi)$$

olur. Çift genişleme sürekli olduğundan eşitlik uçlarda da geçerlidir. $\blacksquare$

**Alıştırma 14.5 (Aynı Fonksiyon, İki Seri, İki Hız)** $[0, \pi]$ üzerinde $f(x) = x$ fonksiyonunun kosinüs ve sinüs serilerini önceki bölümlerin sonuçlarından yazınız; hangisinin $[0, \pi]$ üzerinde düzgün yakınsak olduğunu belirleyiniz.

Çözüm

**Kosinüs serisi.** Çift genişleme $|x|$’tir; [Örnek 12.3](fourier-serilerinin-noktasal-yakinsakligi.md#exm-fny-mutlak-deger) gereği

$$x = \frac{\pi}{2} - \frac{4}{\pi}\sum_{k=1}^{\infty} \frac{\cos((2k-1)x)}{(2k-1)^2} \qquad (0 \le x \le \pi).$$

**Sinüs serisi.** Tek genişleme $(-\pi, \pi)$ üzerinde $x$’in kendisidir; [Örnek 12.1](fourier-serilerinin-noktasal-yakinsakligi.md#exm-fny-x) gereği

$$x = 2\sum_{n=1}^{\infty} \frac{(-1)^{n+1}}{n}\sin(nx) \qquad (0 \le x < \pi).$$

**Düzgün yakınsaklık.** $|x|$ sürekli, parçalı düzgün ve $|{-\pi}| = |\pi|$ olduğundan kosinüs serisi $\mathbb{R}$ üzerinde, dolayısıyla $[0, \pi]$ üzerinde düzgün yakınsaktır ([Teorem 13.2](fourier-serilerinin-duzgun-yakinsakligi-ve-parseval.md#thm-fdy-duzgun-yakinsaklik)). Sinüs serisi $x = \pi$’de $0$’a yakınsar, oysa $f(\pi) = \pi$’dir; toplam fonksiyonu $[0, \pi]$ üzerinde $x = \pi$’de süreksizdir ve sürekli kısmi toplamların düzgün limiti olamaz. Sinüs serisi $[0, \pi]$ üzerinde düzgün yakınsak değildir. $\blacksquare$

Fourier serileri kısmını burada tamamlıyoruz. Dini koşulunda karşımıza çıkan $\lim_{\eta \to 0^+} \int_{\eta}^{\delta}$ türü limitler, integrasyon aralığının ucunda sınırsız olan fonksiyonların integralleridir; sıradaki kısım bu genelleştirilmiş integralleri sistemli olarak ele alır.
