---
title: "En İyi Yaklaşım ve Bessel Eşitsizliği"
url: https://acik-matematik.com/dersler/analiz-3/en-iyi-yaklasim-ve-bessel-esitsizligi
course: "Analiz 3: Fonksiyon Dizileri ve Seriler"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: e7c6cdbec9fcbb5d2a1a40049b754d108cdadbc1
---
# 11  En İyi Yaklaşım ve Bessel Eşitsizliği

Bir $f$ fonksiyonunun Fourier serisinin $f$’ye yakınsayıp yakınsamadığını henüz bilmiyoruz. Yakınsaklık sorusundan önce daha mütevazı bir soru soralım: derecesi en çok $n$ olan trigonometrik polinomlar arasında $f$’ye en yakın olan hangisidir? “Yakınlık” bir noktadaki farkla değil, bütün aralık üzerindeki ortalama farkla ölçülürse yanıt kesindir ve hiçbir yakınsaklık varsayımı gerektirmez: en yakın polinom, Fourier serisinin $n$’inci kısmi toplamıdır.

Bu sonucun ispatı, yan ürün olarak iki önemli bilgi verir. Birincisi Bessel eşitsizliğidir: Fourier katsayılarının karelerinin toplamı, $f^2$’nin integraliyle sınırlıdır. İkincisi bunun sonucudur: integrallenebilir her fonksiyonun Fourier katsayıları sıfıra gider. Bölümün sonunda bu olgunun genel biçimi olan Riemann–Lebesgue lemmasını kanıtlıyoruz; bu lemma, sonraki bölümdeki yakınsaklık ispatının ana aracıdır.

## 11.1 Karesel Ortalama Hata

İki fonksiyon arasındaki uzaklığı ölçmenin birden çok yolu vardır. Düzgün yakınsaklıkta ölçü $\sup |f - g|$ idi. Burada farkın karesinin integralini kullanacağız.

**Tanım 11.1 (Karesel Hata)** $f$ ve $g$, $[-\pi, \pi]$ üzerinde integrallenebilir fonksiyonlar olsun.

$$\Delta(f, g) = \int_{-\pi}^{\pi} \big[ f(x) - g(x) \big]^2\,dx$$

sayısına $g$’nin $f$’ye yaklaşımındaki **karesel hata** denir.

Yani karesel hata, iki grafik arasındaki farkın karesinin altında kalan alandır. Tek bir noktadaki büyük fark bu sayıyı pek etkilemez; önemli olan farkın aralığın geneline yayılmış büyüklüğüdür. $f$ ve $g$ integrallenebilir olduğundan $f - g$ ve karesi de integrallenebilirdir (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/integralin-cebirsel-ozellikleri.md#cor-kuvvet-integrallenebilir)); dolayısıyla $\Delta(f, g)$ iyi tanımlıdır ve $\Delta(f, g) \ge 0$’dır.

Bir trigonometrik polinomun karesinin integrali, ortogonallik sayesinde katsayılardan doğrudan okunur.

**Lemma 11.1 (Trigonometrik Polinomun Karesinin İntegrali)** $$T_n(x) = \frac{c_0}{2} + \sum_{k=1}^{n} \big( c_k\cos(kx) + d_k\sin(kx) \big)$$

bir trigonometrik polinom ve $f$, $[-\pi, \pi]$ üzerinde integrallenebilir, Fourier katsayıları $a_k$, $b_k$ olan bir fonksiyon olsun. O zaman

$$\int_{-\pi}^{\pi} T_n(x)^2\,dx = \pi\left[ \frac{c_0^2}{2} + \sum_{k=1}^{n} \big( c_k^2 + d_k^2 \big) \right], \tag{1}$$

$$\int_{-\pi}^{\pi} f(x)\,T_n(x)\,dx = \pi\left[ \frac{a_0 c_0}{2} + \sum_{k=1}^{n} \big( a_k c_k + b_k d_k \big) \right] \tag{2}$$

olur.

İspat

**$(2)$.** İntegralin lineerliği ve Fourier katsayılarının tanımı ([Tanım 10.3](trigonometrik-seriler-ve-fourier-katsayilari.md#def-fka-fourier-serisi)) ile

$$\begin{aligned}
\int_{-\pi}^{\pi} f\,T_n\,dx &= \frac{c_0}{2}\int_{-\pi}^{\pi} f\,dx \\[1mm]
&\quad + \sum_{k=1}^{n} \left( c_k\int_{-\pi}^{\pi} f\cos(kx)\,dx + d_k\int_{-\pi}^{\pi} f\sin(kx)\,dx \right) \\[1mm]
&= \frac{c_0}{2}\cdot \pi a_0 + \sum_{k=1}^{n} \big( c_k \cdot \pi a_k + d_k \cdot \pi b_k \big)
\end{aligned}$$

bulunur.

**$(1)$.** $T_n$ sürekli, dolayısıyla integrallenebilirdir. [Teorem 10.1](trigonometrik-seriler-ve-fourier-katsayilari.md#thm-fka-katsayilar) gereği bir trigonometrik polinomun Fourier katsayıları kendi katsayılarıdır; yani $f = T_n$ için $a_k = c_k$ ve $b_k = d_k$ olur. $(2)$ eşitliğinde $f = T_n$ alınırsa $(1)$ çıkar. $\blacksquare$

## 11.2 En İyi Yaklaşım Teoremi

Şimdi $f$ sabit tutulup $T_n$’nin katsayıları serbest bırakıldığında karesel hatanın nasıl değiştiğine bakalım.

**Teorem 11.1 (En İyi Yaklaşım Teoremi)** $f$, $[-\pi, \pi]$ üzerinde integrallenebilir ve Fourier katsayıları $a_k$, $b_k$ olan bir fonksiyon, $n \ge 0$ olsun. Katsayıları $c_k$, $d_k$ olan, derecesi en çok $n$ olan her $T_n$ trigonometrik polinomu için

$$\begin{aligned}
\Delta(f, T_n) &= \int_{-\pi}^{\pi} f(x)^2\,dx - \pi\left[ \frac{a_0^2}{2} + \sum_{k=1}^{n} \big( a_k^2 + b_k^2 \big) \right] \\[1mm]
&\quad + \pi\left[ \frac{(c_0 - a_0)^2}{2} + \sum_{k=1}^{n} \Big( (c_k - a_k)^2 + (d_k - b_k)^2 \Big) \right]
\end{aligned}
\tag{3}$$

olur. Dolayısıyla $\Delta(f, T_n)$, ancak ve ancak her $k$ için $c_k = a_k$ ve $d_k = b_k$ olduğunda, yani $T_n = S_n$ Fourier kısmi toplamı olduğunda en küçük değerini alır.

İspat

Kareyi açalım:

$$\Delta(f, T_n) = \int_{-\pi}^{\pi} f^2\,dx - 2\int_{-\pi}^{\pi} f\,T_n\,dx + \int_{-\pi}^{\pi} T_n^2\,dx.$$

$(1)$ ve $(2)$ eşitliklerini ([Lemma 11.1](#lem-fbe-polinom-karesi)) yerine koyalım:

$$\Delta(f, T_n) = \int_{-\pi}^{\pi} f^2\,dx + \pi\left[ \frac{c_0^2}{2} - a_0 c_0 + \sum_{k=1}^{n} \big( c_k^2 - 2a_k c_k + d_k^2 - 2b_k d_k \big) \right].$$

Köşeli parantezin içindeki her ifadeyi tam kareye tamamlayalım:

$$\begin{aligned}
\frac{c_0^2}{2} - a_0 c_0 &= \frac{(c_0 - a_0)^2}{2} - \frac{a_0^2}{2}, \\[1mm]
c_k^2 - 2a_k c_k &= (c_k - a_k)^2 - a_k^2, \\[1mm]
d_k^2 - 2b_k d_k &= (d_k - b_k)^2 - b_k^2.
\end{aligned}$$

Bunlar yerine konup $a$ ve $b$’li terimler ayrı toplanırsa $(3)$ elde edilir.

$(3)$ eşitliğinin ilk satırı $c_k$ ve $d_k$ sayılarına bağlı değildir. İkinci satır karelerin toplamıdır; negatif olamaz ve ancak bütün kareler sıfırken, yani $c_0 = a_0$, $c_k = a_k$, $d_k = b_k$ iken sıfır olur. Öyleyse $\Delta(f, T_n)$ en küçük değerini yalnız bu seçimde alır. $\blacksquare$

Teoremin dikkat çekici bir yanı vardır: en iyi yaklaşımın katsayıları $n$’ye bağlı değildir. Dereceyi $n$’den $n + 1$’e çıkarmak, önceki katsayıları değiştirmeyi gerektirmez; yalnız yeni bir terim eklenir. Kuvvet serilerinde Taylor polinomları da bu özelliğe sahiptir, ama başka tür yaklaşımlarda (örneğin bir aralıkta en iyi polinom yaklaşımında) durum böyle değildir.

**Sonuç 11.1 (Fourier Kısmi Toplamının Karesel Hatası)** $f$, $[-\pi, \pi]$ üzerinde integrallenebilir ve $S_n$ Fourier serisinin $n$’inci kısmi toplamı olsun. O zaman

$$\int_{-\pi}^{\pi} \big[ f(x) - S_n(x) \big]^2\,dx = \int_{-\pi}^{\pi} f(x)^2\,dx - \pi\left[ \frac{a_0^2}{2} + \sum_{k=1}^{n} \big( a_k^2 + b_k^2 \big) \right]$$

olur.

İspat

$(3)$ eşitliğinde $c_k = a_k$, $d_k = b_k$ alınırsa ikinci satır sıfır olur. $\blacksquare$

**Örnek 11.1 (Birinci Dereceden En İyi Yaklaşım)** $[-\pi, \pi]$ üzerinde $f(x) = x$ fonksiyonuna $T(x) = \dfrac{c_0}{2} + c_1\cos x + d_1\sin x$ biçimindeki polinomlar arasında karesel hatası en küçük olanı ve bu en küçük hatayı bulunuz.

Çözüm

[Teorem 11.1](#thm-fbe-en-iyi-yaklasim) gereği en iyi seçim Fourier katsayılarıdır. [Örnek 10.1](trigonometrik-seriler-ve-fourier-katsayilari.md#exm-fka-x) gereği $a_0 = a_1 = 0$ ve $b_1 = 2$’dir; en iyi polinom

$$T(x) = S_1(x) = 2\sin x$$

olur. Hata için [Sonuç 11.1](#cor-fbe-kismi-toplam-hatasi):

$$\int_{-\pi}^{\pi} x^2\,dx = \left[ \frac{x^3}{3} \right]_{-\pi}^{\pi} = \frac{2\pi^3}{3}, \qquad \Delta(f, S_1) = \frac{2\pi^3}{3} - \pi \cdot 2^2 = \frac{2\pi^3}{3} - 4\pi \approx 8{,}10.$$

Karşılaştırma için: hiç yaklaşım yapılmazsa ($T = 0$) hata $\dfrac{2\pi^3}{3} \approx 20{,}67$’dir. Tek bir sinüs terimi hatayı yarıdan fazla azaltır. $\blacksquare$

## 11.3 Bessel Eşitsizliği

Kısmi toplamın karesel hatasını veren eşitliğin ([Sonuç 11.1](#cor-fbe-kismi-toplam-hatasi)) sol yanı bir karenin integralidir ve negatif olamaz. Bu basit gözlem, Fourier katsayıları üzerinde güçlü bir kısıt verir.

**Teorem 11.2 (Bessel Eşitsizliği)** $f$, $[-\pi, \pi]$ üzerinde integrallenebilir ve Fourier katsayıları $a_k$, $b_k$ olan bir fonksiyon olsun. O zaman $\displaystyle\sum_{k=1}^{\infty} \big( a_k^2 + b_k^2 \big)$ serisi yakınsaktır ve

$$\frac{a_0^2}{2} + \sum_{k=1}^{\infty} \big( a_k^2 + b_k^2 \big) \le \frac{1}{\pi}\int_{-\pi}^{\pi} f(x)^2\,dx$$

olur.

İspat

Kısmi toplamın karesel hatasını veren eşitliğin ([Sonuç 11.1](#cor-fbe-kismi-toplam-hatasi)) sol yanı $\ge 0$ olduğundan her $n$ için

$$\frac{a_0^2}{2} + \sum_{k=1}^{n} \big( a_k^2 + b_k^2 \big) \le \frac{1}{\pi}\int_{-\pi}^{\pi} f(x)^2\,dx \tag{4}$$

sağlanır. Sağ yan $n$’ye bağlı olmayan sonlu bir sayıdır. $\sum (a_k^2 + b_k^2)$ negatif olmayan terimli bir seridir ve $(4)$ gereği kısmi toplamları üstten sınırlıdır; dolayısıyla yakınsaktır (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/pozitif-terimli-seriler.md#thm-sinirli-kismi-toplam-olcutu)). $(4)$ eşitsizliğinde $n \to \infty$ limiti alınırsa sıralama korunur ve iddia çıkar. $\blacksquare$

**Sonuç 11.2 (Fourier Katsayıları Sıfıra Gider)** $f$, $[-\pi, \pi]$ üzerinde integrallenebilir ise Fourier katsayıları için $\displaystyle\lim_{n \to \infty} a_n = 0$ ve $\displaystyle\lim_{n \to \infty} b_n = 0$ olur. Açık yazımıyla:

$$\lim_{n \to \infty} \int_{-\pi}^{\pi} f(x)\cos(nx)\,dx = 0, \qquad \lim_{n \to \infty} \int_{-\pi}^{\pi} f(x)\sin(nx)\,dx = 0.$$

İspat

[Teorem 11.2](#thm-fbe-bessel) gereği $\sum (a_n^2 + b_n^2)$ yakınsaktır; yakınsak bir serinin genel terimi sıfıra gider: $a_n^2 + b_n^2 \to 0$. $0 \le a_n^2 \le a_n^2 + b_n^2$ olduğundan sıkıştırma teoremiyle $a_n^2 \to 0$, dolayısıyla $a_n \to 0$ olur; $b_n$ için de aynı gerekçe geçerlidir. İkinci satır, $a_n$ ve $b_n$ tanımlarının $\pi$ ile çarpılmış hâlidir. $\blacksquare$

Sonucun anlamı şudur: $n$ büyüdükçe $\cos(nx)$ çok sık salınır; $f$’nin grafiği bu salınımın pozitif ve negatif yarılarında hemen hemen aynı kaldığından katkılar birbirini götürür.

**Örnek 11.2 (Bessel Eşitsizliğinden Bir Sayısal Sınır)** $f(x) = x$ fonksiyonuna Bessel eşitsizliğini uygulayarak $\displaystyle\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^2} \le \frac{\pi^2}{6}$ olduğunu gösteriniz.

Çözüm

[Örnek 10.1](trigonometrik-seriler-ve-fourier-katsayilari.md#exm-fka-x) gereği $a_n = 0$ ve $b_n = \dfrac{2\,(-1)^{n+1}}{n}$, dolayısıyla $b_n^2 = \dfrac{4}{n^2}$’dir. Bessel eşitsizliği

$$\sum_{n=1}^{\infty} \frac{4}{n^2} \le \frac{1}{\pi}\int_{-\pi}^{\pi} x^2\,dx = \frac{1}{\pi} \cdot \frac{2\pi^3}{3} = \frac{2\pi^2}{3}$$

verir. İki yan $4$’e bölünürse $\displaystyle\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^2} \le \frac{\pi^2}{6}$ bulunur.

Gerçekte burada eşitlik vardır; bunu [Fourier Serilerinin Düzgün Yakınsaklığı ve Parseval Eşitliği](./fourier-serilerinin-duzgun-yakinsakligi-ve-parseval.md) bölümünde göreceğiz. $\blacksquare$

**Örnek 11.3 (Fourier Serisi Olamayan Bir Trigonometrik Seri)** $\displaystyle\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\sin(nx)}{\sqrt{n}}$ serisinin her $x$ için yakınsadığını, ama $[-\pi, \pi]$ üzerinde integrallenebilir hiçbir fonksiyonun Fourier serisi olmadığını gösteriniz.

Çözüm

**Yakınsaklık.** $x = 2k\pi$ ise bütün terimler $0$’dır. $x$, $2\pi$’nin tam katı değilse $\sin\dfrac{x}{2} \ne 0$ olur ve [Örnek 7.6](fonksiyon-serileri.md#exm-fse-dirichlet-sinus) çözümündeki özdeşlik

$$\left| \sum_{k=1}^{n} \sin(kx) \right| \le \frac{1}{\left| \sin\frac{x}{2} \right|}$$

verir: $\sum \sin(nx)$ serisinin kısmi toplamları sınırlıdır. $\dfrac{1}{\sqrt{n}}$ dizisi azalarak $0$’a gider. Dirichlet testi (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/abel-dirichlet-ve-leibniz-testleri.md#thm-dirichlet-testi)) gereği seri yakınsaktır.

**Fourier serisi değildir.** Seri, integrallenebilir bir $f$ fonksiyonunun Fourier serisi olsaydı katsayıları $a_n = 0$ ve $b_n = \dfrac{1}{\sqrt{n}}$ olurdu. Bessel eşitsizliği $\sum b_n^2 = \sum \dfrac{1}{n}$ serisinin yakınsak olmasını gerektirir; oysa harmonik seri ıraksaktır. Öyleyse böyle bir $f$ yoktur.

Katsayıların sıfıra gitmesi ([Sonuç 11.2](#cor-fbe-katsayilar-sifira)) burada sağlanmaktadır; Bessel eşitsizliği daha fazlasını, karelerin toplanabilir olmasını ister. $\blacksquare$

## 11.4 Riemann–Lebesgue Lemması

[Sonuç 11.2](#cor-fbe-katsayilar-sifira) iki yönde genelleştirilebilir: aralık $[-\pi, \pi]$ olmak zorunda değildir ve frekans yalnız tam sayı değerleri almak zorunda değildir.

**Lemma 11.2 (Riemann–Lebesgue Lemması)** $f$, $[a, b]$ üzerinde integrallenebilir ise

$$\lim_{t \to +\infty} \int_a^b f(x)\sin(tx)\,dx = 0 \qquad \text{ve} \qquad \lim_{t \to +\infty} \int_a^b f(x)\cos(tx)\,dx = 0$$

olur.

İspat

Sinüslü integral için ispatlayalım; kosinüslü integralin ispatı aynı adımlarla yapılır. İspat üç aşamalıdır: önce en basit fonksiyonlar, sonra onların toplamları, sonra genel durum.

**Adım 1: Bir alt aralıkta sabit, dışında sıfır olan fonksiyon.** $[\alpha, \beta] \subseteq [a, b]$ ve $C \in \mathbb{R}$ olsun; $f$, $(\alpha, \beta)$ üzerinde $C$, $[a, b]$’nin $[\alpha, \beta]$ dışındaki noktalarında $0$ değerini alsın ($\alpha$ ve $\beta$ noktalarındaki değerler integrali etkilemez). $t > 0$ için

$$\int_a^b f(x)\sin(tx)\,dx = C\int_{\alpha}^{\beta} \sin(tx)\,dx = C \cdot \frac{\cos(\alpha t) - \cos(\beta t)}{t}$$

olur ve

$$\left| \int_a^b f(x)\sin(tx)\,dx \right| \le \frac{2|C|}{t} \to 0 \qquad (t \to +\infty).$$

**Adım 2: Basamak fonksiyonu.** $[a, b]$’nin bir $P = \{x_0, x_1, \dots, x_p\}$ bölünüşünün her $(x_{k-1}, x_k)$ açık alt aralığında sabit bir $C_k$ değeri alan fonksiyona basamak fonksiyonu diyelim. Böyle bir $\psi$ fonksiyonu, sonlu sayıda nokta dışında, Adım 1’deki türden $p$ tane fonksiyonun toplamıdır. Sonlu sayıda noktadaki değerler integrali etkilemediğinden ve sonlu bir toplamın limiti limitlerin toplamı olduğundan

$$\int_a^b \psi(x)\sin(tx)\,dx = \sum_{k=1}^{p} C_k\int_{x_{k-1}}^{x_k} \sin(tx)\,dx \to 0 \qquad (t \to +\infty).$$

**Adım 3: Genel durum.** $f$, $[a, b]$ üzerinde integrallenebilir olsun ve $\varepsilon > 0$ verilsin. $\int_a^b f$ sayısı alt Darboux toplamlarının supremumu olduğundan öyle bir $P$ bölünüşü vardır ki

$$\int_a^b f(x)\,dx - L(P, f) < \frac{\varepsilon}{2}$$

olur. $m_k$, $f$’nin $[x_{k-1}, x_k]$ üzerindeki infimumu olsun ve $\psi$, her $(x_{k-1}, x_k)$ açık alt aralığında $m_k$ değerini, bölünüş noktalarında $f$’nin değerini alan basamak fonksiyonu olsun. O zaman $[a, b]$ üzerinde $\psi \le f$ ve $\int_a^b \psi = \sum m_k \Delta x_k = L(P, f)$ olur. Dolayısıyla

$$\int_a^b |f(x) - \psi(x)|\,dx = \int_a^b \big( f(x) - \psi(x) \big)\,dx < \frac{\varepsilon}{2}.$$

$f = (f - \psi) + \psi$ yazıp $|\sin(tx)| \le 1$ kullanalım:

$$\left| \int_a^b f(x)\sin(tx)\,dx \right| \le \int_a^b |f(x) - \psi(x)|\,dx + \left| \int_a^b \psi(x)\sin(tx)\,dx \right|.$$

Sağdaki birinci terim $\dfrac{\varepsilon}{2}$’den küçüktür. İkinci terim Adım 2 gereği $t \to +\infty$ iken $0$’a gider; öyle bir $t_0 > 0$ vardır ki $t > t_0$ için $\dfrac{\varepsilon}{2}$’den küçük olur. Öyleyse $t > t_0$ için

$$\left| \int_a^b f(x)\sin(tx)\,dx \right| < \frac{\varepsilon}{2} + \frac{\varepsilon}{2} = \varepsilon$$

bulunur; limit $0$’dır. $\blacksquare$

İspatın düzeni analizde sık kullanılan bir kalıptır: iddia önce elle hesaplanabilen basit fonksiyonlar için gösterilir, sonra genel fonksiyon basit olanlarla yaklaştırılır ve aradaki fark ayrıca sınırlanır.

Lemmada $t$ reel bir değişkendir. $t = n$ tam sayı dizisi boyunca limit alınırsa [Sonuç 11.2](#cor-fbe-katsayilar-sifira) yeniden elde edilir; $t = n + \dfrac{1}{2}$ dizisi boyunca alınan limit ise bir sonraki bölümde gerekecektir.

## 11.5 Alıştırmalar

**Alıştırma 11.1 (Karesel Hatanın Azalışı)** $f(x) = x$ için $\Delta_n = \displaystyle\int_{-\pi}^{\pi} \big[ x - S_n(x) \big]^2\,dx$ sayılarını $n = 1, 2, 3$ için hesaplayınız.

Çözüm

[Sonuç 11.1](#cor-fbe-kismi-toplam-hatasi) ve $b_k^2 = \dfrac{4}{k^2}$ ile

$$\Delta_n = \frac{2\pi^3}{3} - 4\pi\sum_{k=1}^{n} \frac{1}{k^2}$$

olur. $\dfrac{2\pi^3}{3} \approx 20{,}671$ ve $4\pi \approx 12{,}566$ olduğundan:

| $n$ | $\displaystyle\sum_{k=1}^{n} \frac{1}{k^2}$ | $\Delta_n$ |
|:----------:|:----------:|:----------:|
| $1$ | $1$ | $\approx 8{,}104$ |
| $2$ | $\dfrac{5}{4}$ | $\approx 4{,}963$ |
| $3$ | $\dfrac{49}{36}$ | $\approx 3{,}567$ |

Tablo 11.1: $f(x) = x$ için Fourier kısmi toplamlarının karesel hatası

Hata her adımda azalır; $n$’inci terimin eklenmesi hatayı tam olarak $\pi b_n^2 = \dfrac{4\pi}{n^2}$ kadar düşürür. $\blacksquare$

**Alıştırma 11.2 (Dördüncü Kuvvetler için Bir Sınır)** $f(x) = |x|$ fonksiyonuna Bessel eşitsizliğini uygulayarak $\displaystyle\sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{(2k-1)^4} \le \frac{\pi^4}{96}$ olduğunu gösteriniz.

Çözüm

[Örnek 10.2](trigonometrik-seriler-ve-fourier-katsayilari.md#exm-fka-mutlak-deger) gereği $a_0 = \pi$, tek $n$ için $a_n = -\dfrac{4}{\pi n^2}$, çift $n \ge 2$ için $a_n = 0$ ve $b_n = 0$’dır. Bessel eşitsizliğinin sol yanı

$$\frac{a_0^2}{2} + \sum_{n=1}^{\infty} a_n^2 = \frac{\pi^2}{2} + \frac{16}{\pi^2}\sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{(2k-1)^4},$$

sağ yanı $\dfrac{1}{\pi}\displaystyle\int_{-\pi}^{\pi} x^2\,dx = \dfrac{2\pi^2}{3}$ olur. Öyleyse

$$\frac{16}{\pi^2}\sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{(2k-1)^4} \le \frac{2\pi^2}{3} - \frac{\pi^2}{2} = \frac{\pi^2}{6}$$

olur; iki yan $\dfrac{\pi^2}{16}$ ile çarpılırsa

$$\sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{(2k-1)^4} \le \frac{\pi^2}{6} \cdot \frac{\pi^2}{16} = \frac{\pi^4}{96}.$$

$\blacksquare$

**Alıştırma 11.3 (Hangi Üsler Dışlanır?)** $p > 0$ olsun. $\displaystyle\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\cos(nx)}{n^p}$ serisinin, $p \le \dfrac{1}{2}$ ise $[-\pi, \pi]$ üzerinde integrallenebilir hiçbir fonksiyonun Fourier serisi olamayacağını gösteriniz.

Çözüm

Seri integrallenebilir bir fonksiyonun Fourier serisi olsaydı $a_n = \dfrac{1}{n^p}$, $b_n = 0$ olurdu ve Bessel eşitsizliği gereği

$$\sum_{n=1}^{\infty} a_n^2 = \sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^{2p}}$$

serisi yakınsak olurdu. Bu bir p-serisidir ve ancak $2p > 1$, yani $p > \dfrac{1}{2}$ için yakınsar. $p \le \dfrac{1}{2}$ ise seri ıraksaktır; çelişki. $\blacksquare$

**Alıştırma 11.4 (Salınımlı Çarpanın Ortalaması)** $f$, $[0, \pi]$ üzerinde integrallenebilir olsun. Aşağıdaki eşitliği gösteriniz:

$$\lim_{n \to \infty} \int_0^{\pi} f(x)\sin^2(nx)\,dx = \frac{1}{2}\int_0^{\pi} f(x)\,dx.$$

Çözüm

Yarım açı özdeşliği $\sin^2(nx) = \dfrac{1 - \cos(2nx)}{2}$ ile

$$\int_0^{\pi} f(x)\sin^2(nx)\,dx = \frac{1}{2}\int_0^{\pi} f(x)\,dx - \frac{1}{2}\int_0^{\pi} f(x)\cos(2nx)\,dx$$

olur. [Lemma 11.2](#lem-fbe-riemann-lebesgue) ($t = 2n \to +\infty$) gereği ikinci integral $0$’a gider. Limit $\dfrac{1}{2}\displaystyle\int_0^{\pi} f(x)\,dx$’tir.

Yorum: $\sin^2(nx)$ çarpanı $0$ ile $1$ arasında hızla salınır ve ortalama değeri $\dfrac{1}{2}$’dir; $n$ büyüdükçe integral, $f$’nin bu ortalama ile çarpılmış hâlinin integraline yaklaşır. $\blacksquare$

**Alıştırma 11.5 (Lemmanın Doğrudan Denetimi)** $\displaystyle\lim_{t \to +\infty} \int_0^1 x\cos(tx)\,dx = 0$ olduğunu integrali hesaplayarak gösteriniz.

Çözüm

$t > 0$ için $u = x$, $dv = \cos(tx)\,dx$ ile kısmi integrasyon:

$$\int_0^1 x\cos(tx)\,dx = \left[ \frac{x\sin(tx)}{t} \right]_0^1 - \frac{1}{t}\int_0^1 \sin(tx)\,dx = \frac{\sin t}{t} + \frac{\cos t - 1}{t^2}.$$

$|\sin t| \le 1$ ve $|\cos t - 1| \le 2$ olduğundan

$$\left| \int_0^1 x\cos(tx)\,dx \right| \le \frac{1}{t} + \frac{2}{t^2} \to 0 \qquad (t \to +\infty)$$

olur; sonuç [Lemma 11.2](#lem-fbe-riemann-lebesgue) ile uyumludur. Doğrudan hesap, yakınsama hızının $\dfrac{1}{t}$ mertebesinde olduğunu da gösterir. $\blacksquare$

Fourier katsayıları her zaman sıfıra gider; ama bu, serinin yakınsaması için yeterli değildir. [Fourier Serilerinin Noktasal Yakınsaklığı](./fourier-serilerinin-noktasal-yakinsakligi.md) bölümünde kısmi toplamları bir integral olarak yazıp Riemann–Lebesgue lemmasıyla yakınsaklığı kanıtlıyoruz.
