---
title: "Düzgün Yakınsaklık"
url: https://acik-matematik.com/dersler/analiz-3/duzgun-yakinsaklik
course: "Analiz 3: Fonksiyon Dizileri ve Seriler"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: ead49a30db82ba45a03d2e4afe916d6627119cd8
---
# 2  Düzgün Yakınsaklık

[Noktasal yakınsaklık](./fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md) tanımında $N$ sayısı hem $\varepsilon$’a hem de $x$ noktasına bağlıydı ve bu bağımlılık yüzünden limit fonksiyonu sürekliliği, integrallenebilirliği, sınırlılığı yitirebiliyordu. Çare, bağımlılığın bir yarısını kaldırmaktır: verilen $\varepsilon$ için **tek bir** $N$ sayısının kümenin bütün noktalarına birden yetmesini isteyeceğiz.

Bu küçük değişiklik büyük bir fark yaratır. Noktasal yakınsaklıkta her nokta kendi hızında yakınsar; düzgün yakınsaklıkta ise bütün noktalar aynı anda, ortak bir hızla yakınsar. Geometrik olarak bu, $f_n$ grafiğinin bir bütün olarak $f$ grafiğinin üzerine oturması demektir.

Bu bölümde düzgün yakınsaklığı tanımlıyor, tanımın olumsuzunu yazıyor, ikisini de örnekler üzerinde çalıştırıyor ve düzgün limitin cebirsel işlemlerle nasıl davrandığını inceliyoruz.

## 2.1 Düzgün Yakınsaklığın Tanımı

Noktasal yakınsaklık tanımındaki niceleyicilerin sırasını değiştirerek başlıyoruz.

**Tanım 2.1 (Düzgün Yakınsaklık)** $E \subseteq \mathbb{R}$ boş olmayan bir küme, $(f_n)$ dizisi $E$ üzerinde tanımlı bir fonksiyon dizisi ve $f : E \to \mathbb{R}$ olsun. Her $\varepsilon > 0$ için öyle bir $N = N(\varepsilon) \in \mathbb{N}$ varsa ki $n \ge N$ olan her $n$ ve **her** $x \in E$ için

$$|f_n(x) - f(x)| < \varepsilon$$

olsun, o zaman $(f_n)$ dizisi $E$ üzerinde $f$ fonksiyonuna **düzgün yakınsar** denir ve

$$f_n \rightrightarrows f \quad (E)$$

yazılır. $f$ fonksiyonuna $(f_n)$ dizisinin **düzgün limiti** denir.

Yani düzgün yakınsaklıkta $N$ sayısı yalnız $\varepsilon$’a bağlıdır; $x$’e bağlı değildir. İki tanımı yan yana yazınca fark görülür:

|  | Niceleyici sırası |
|:---|:---|
| Noktasal | her $\varepsilon > 0$ ve her $x \in E$ için bir $N(\varepsilon, x)$ vardır |
| Düzgün | her $\varepsilon > 0$ için bir $N(\varepsilon)$ vardır; bu $N$ her $x \in E$ için geçerlidir |

Tablo 2.1: Noktasal ve düzgün yakınsaklıkta niceleyici sırası

Tanımdaki eşitsizlik, $n \ge N$ olan her $n$ ve her $x \in E$ için

$$f(x) - \varepsilon < f_n(x) < f(x) + \varepsilon$$

biçiminde de yazılabilir. Bunun geometrik anlamı şudur: $y = f(x) - \varepsilon$ ve $y = f(x) + \varepsilon$ eğrileri arasında kalan bölgeye $f$’nin çevresindeki **$\varepsilon$-şeridi** diyelim. Düzgün yakınsaklık, $N$’den sonraki bütün $f_n$ grafiklerinin $E$ üzerinde bu şeridin tamamen içinde kalması demektir.

Düzgün yakınsaklığın geometrik anlamı: *n* ≥ *N* olan her *f_(n)* grafiği, *E* kümesinin tamamı üzerinde *f*'nin çevresindeki ε-şeridinin içinde kalır.

Düzgün yakınsaklık noktasal yakınsaklıktan daha güçlü bir koşuldur.

**Önerme 2.1 (Düzgün Yakınsak Dizi Noktasal Yakınsaktır)** $(f_n)$ dizisi $E$ üzerinde $f$ fonksiyonuna düzgün yakınsıyorsa $E$ üzerinde $f$’ye noktasal da yakınsar.

İspat

$\varepsilon > 0$ ve $x \in E$ verilsin. Düzgün yakınsaklık gereği yalnız $\varepsilon$’a bağlı bir $N = N(\varepsilon)$ vardır ve $n \ge N$ olan her $n$, her $y \in E$ için $|f_n(y) - f(y)| < \varepsilon$ sağlanır. Özel olarak $y = x$ için de sağlanır. Öyleyse noktasal yakınsaklık tanımındaki $N(\varepsilon, x)$ olarak bu $N$ alınabilir; $f_n(x) \to f(x)$ olur. $x$ keyfi olduğundan $f_n \to f$ (noktasal, $E$). $\blacksquare$

Bu önermenin iki kullanışlı sonucu vardır. Birincisi: bir dizi düzgün yakınsıyorsa düzgün limiti, noktasal limitinden başka bir fonksiyon olamaz. İkincisi: bir dizi $E$ üzerinde noktasal yakınsamıyorsa düzgün de yakınsamaz. Önermenin tersi doğru değildir; noktasal yakınsak bir dizi düzgün yakınsak olmayabilir ([Örnek 2.2](#exm-dzg-xn-degil)).

İpucuİki adımda düzgün yakınsaklık incelemesi

1.  **Noktasal limiti bul.** Düzgün limit varsa noktasal limite eşittir; bu yüzden tek aday noktasal limit $f$’dir.
2.  **Farkı $x$’ten bağımsız sınırla.** $|f_n(x) - f(x)|$ ifadesi, $x$ içermeyen ve $0$’a giden bir sayıyla üstten sınırlanabiliyorsa yakınsama düzgündür. Sınırlanamıyorsa tanımın olumsuzu ([Önerme 2.2](#prp-dzg-olumsuz)) denenir.

**Örnek 2.1 (Bütün Doğruda Düzgün Yakınsayan Bir Dizi)** $E = \mathbb{R}$ üzerinde $f_n(x) = \dfrac{\sin(nx)}{\sqrt{n}}$ ile tanımlı $(f_n)$ dizisi $\mathbb{R}$ üzerinde düzgün yakınsak mıdır?

Çözüm

**Noktasal limit.** $x \in \mathbb{R}$ sabit olsun. Her $n$ için $|\sin(nx)| \le 1$ olduğundan

$$0 \le \left| \frac{\sin(nx)}{\sqrt{n}} \right| \le \frac{1}{\sqrt{n}}$$

olur. $\dfrac{1}{\sqrt{n}} \to 0$ olduğundan sıkıştırma teoremi (bkz. [Analiz 1](../analiz-1/limit-islemleri-ve-sikistirma.md#thm-sikistirma-dizi)) gereği $f_n(x) \to 0$’dır. Noktasal limit $f(x) = 0$ fonksiyonudur.

**Düzgün yakınsaklık.** $\varepsilon > 0$ verilsin. Her $x \in \mathbb{R}$ ve $n \ge N$ için

$$|f_n(x) - 0| = \frac{|\sin(nx)|}{\sqrt{n}} \le \frac{1}{\sqrt{n}} \le \frac{1}{\sqrt{N}}$$

olur. $\dfrac{1}{\sqrt{N}} < \varepsilon$ olması için $N > \dfrac{1}{\varepsilon^2}$ yeter;

$$N(\varepsilon) = \left\lfloor \frac{1}{\varepsilon^2} \right\rfloor + 1$$

seçilir. Bu $N$ yalnız $\varepsilon$’a bağlıdır ve $n \ge N$ olan her $n$, her $x \in \mathbb{R}$ için $|f_n(x) - 0| < \varepsilon$ sağlanır. Öyleyse $f_n \rightrightarrows 0$ ($\mathbb{R}$). $\blacksquare$

## 2.2 Düzgün Yakınsamama

Bir dizinin düzgün yakınsamadığını göstermek için tanımın olumsuzu gerekir.

**Önerme 2.2 (Düzgün Yakınsamamanın Sembolik İfadesi)** $(f_n)$ dizisi $E$ üzerinde tanımlı bir fonksiyon dizisi ve $f : E \to \mathbb{R}$ olsun. $(f_n)$ dizisinin $E$ üzerinde $f$’ye düzgün yakınsamaması için gerek ve yeter koşul şudur: öyle bir $\varepsilon_0 > 0$ vardır ki her $N \in \mathbb{N}$ için

$$n_N \ge N \qquad \text{ve} \qquad |f_{n_N}(x_N) - f(x_N)| \ge \varepsilon_0$$

olacak biçimde bir $n_N \in \mathbb{N}$ ve bir $x_N \in E$ bulunur.

İspat

Düzgün yakınsaklık tanımı şu önermedir: “her $\varepsilon > 0$ için öyle bir $N$ vardır ki her $n \ge N$ ve her $x \in E$ için $|f_n(x) - f(x)| < \varepsilon$ olur.” Bir önermenin olumsuzu alınırken “her” ile “vardır” yer değiştirir ve sondaki koşul olumsuzlanır: “öyle bir $\varepsilon_0 > 0$ vardır ki her $N$ için $|f_n(x) - f(x)| \ge \varepsilon_0$ olacak biçimde bir $n \ge N$ ve bir $x \in E$ bulunur.” Bulunan $n$ ve $x$, $N$’ye bağlı olduklarından $n_N$ ve $x_N$ ile gösterilir. $\blacksquare$

Noktasal yakınsamamada ([Önerme 1.1](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#prp-nok-yakinsamama)) kötü davranan **tek bir** $x_0$ noktası bulmak gerekiyordu. Burada ise $x_N$ noktası $N$ ile birlikte değişebilir: her $N$ için, o anda hâlâ “geride kalmış” bir nokta göstermek yeterlidir.

**Örnek 2.2 (Kuvvet Dizisi Birim Aralıkta Düzgün Yakınsamaz)** $E = [0, 1]$ üzerinde $f_n(x) = x^n$ ile tanımlı $(f_n)$ dizisinin noktasal limitine düzgün yakınsamadığını gösteriniz.

Çözüm

*y* = *x^(N)* eğrileri (*N* = 3, 8, 25) ve noktasal limitin çevresindeki ε₀ = 1/4 şeridi. Her eğri *x_(N)* = 2^(−1/*N*) noktasında 1/2 yüksekliğine ulaşır ve şeridin dışına çıkar.

[Örnek 1.1](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#exm-nok-xn) gereği noktasal limit, $0 \le x < 1$ için $f(x) = 0$ ve $f(1) = 1$ olan fonksiyondur.

$\varepsilon_0 = \dfrac{1}{4}$ alalım. $N \in \mathbb{N}$ verilsin. $n_N = N$ ve

$$x_N = \frac{1}{\sqrt[N]{2}} \in [0, 1)$$

seçelim. $x_N < 1$ olduğundan $f(x_N) = 0$’dır ve

$$|f_N(x_N) - f(x_N)| = \left( \frac{1}{\sqrt[N]{2}} \right)^{N} = \frac{1}{2} > \frac{1}{4} = \varepsilon_0$$

olur. [Önerme 2.2](#prp-dzg-olumsuz) gereği $(f_n)$ dizisi $[0, 1]$ üzerinde $f$’ye düzgün yakınsamaz.

Şekil olup biteni gösterir: $N$ ne kadar büyük olursa olsun $y = x^N$ eğrisi, $1$’e yeterince yakın bir noktada $\dfrac{1}{2}$ yüksekliğine ulaşır ve $\varepsilon_0$-şeridinin dışına çıkar. $\blacksquare$

**Örnek 2.3 (Aynı Sonucun Çelişkiyle Elde Edilmesi)** $f_n(x) = x^n$ dizisinin $[0, 1]$ üzerinde düzgün yakınsamadığını, düzgün yakınsadığını varsayıp çelişkiye ulaşarak gösteriniz.

Çözüm

$(f_n)$ dizisinin $[0, 1]$ üzerinde noktasal limiti $f$’ye düzgün yakınsadığını varsayalım. Tanımı $\varepsilon = \dfrac{1}{2}$ için uygulayalım: öyle bir $N_1$ vardır ki $n \ge N_1$ olan her $n$ ve her $x \in [0, 1]$ için $|f_n(x) - f(x)| < \dfrac{1}{2}$ olur. Özel olarak $n = N_1$ ve $x \in [0, 1)$ için $f(x) = 0$ olduğundan

$$x^{N_1} < \frac{1}{2} \qquad (0 \le x < 1) \tag{1}$$

elde edilir. Öte yandan $x \mapsto x^{N_1}$ fonksiyonu süreklidir ve

$$\lim_{x \to 1^-} x^{N_1} = 1^{N_1} = 1$$

olur. $(1)$ eşitsizliğinde $x \to 1^-$ limiti alınırsa limitlerde sıralama korunduğundan $1 \le \dfrac{1}{2}$ çıkar. Bu bir çelişkidir. Öyleyse varsayım yanlıştır; dizi $[0, 1]$ üzerinde düzgün yakınsamaz. $\blacksquare$

**Örnek 2.4 (Sınırsız Kümede Düzgün Yakınsamayan Bir Dizi)** $E = [0, +\infty)$ üzerinde $f_n(x) = \dfrac{x}{n}$ ile tanımlı $(f_n)$ dizisinin düzgün yakınsak olmadığını gösteriniz.

Çözüm

[Örnek 1.4](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#exm-nok-x-bolu-n) gereği dizi $[0, +\infty)$ üzerinde $f(x) = 0$ fonksiyonuna noktasal yakınsar; düzgün limit varsa o da $0$ olmalıdır.

$\varepsilon_0 = \dfrac{1}{3}$ alalım. $N \in \mathbb{N}$ verilsin. $n_N = 2N \ge N$ ve $x_N = N \in [0, +\infty)$ seçelim:

$$|f_{n_N}(x_N) - f(x_N)| = \left| \frac{x_N}{n_N} - 0 \right| = \frac{N}{2N} = \frac{1}{2} > \frac{1}{3} = \varepsilon_0.$$

[Önerme 2.2](#prp-dzg-olumsuz) gereği dizi $[0, +\infty)$ üzerinde düzgün yakınsamaz. Geometrik olarak: $y = \dfrac{x}{n}$ doğrusu ne kadar yatık olursa olsun, yeterince sağa gidildiğinde yatay eksenden istenildiği kadar uzaklaşır. $\blacksquare$

**Örnek 2.5 (Yükselen ve Daralan Çadırlar)** $[0, 2]$ üzerinde

$$f_n(x) = \begin{cases} n^3x, & 0 \le x \le \dfrac{1}{n} \\[2mm] -n^3x + 2n^2, & \dfrac{1}{n} \le x \le \dfrac{2}{n} \\[2mm] 0, & \dfrac{2}{n} \le x \le 2 \end{cases}$$

ile tanımlı $(f_n)$ dizisinin noktasal ve düzgün yakınsaklığını inceleyiniz.

Çözüm

Çadır fonksiyonları *f*₁, *f*₂, *f*₃: taban \[0, 2/*n*\] aralığına daralırken tepe yüksekliği *n*² ile büyür. Her noktada değerler sonunda 0 olur, ama grafikler sıfır fonksiyonuna yaklaşmaz.

Her $f_n$’nin grafiği, tabanı $\left[0, \dfrac{2}{n}\right]$ aralığı ve tepe noktası $\left(\dfrac{1}{n},\ n^2\right)$ olan bir üçgendir; üçgenin dışında $f_n = 0$’dır.

**Noktasal limit.** $x = 0$ için her $n$’de $f_n(0) = 0$’dır. $0 < x \le 2$ olsun. Arşimet özelliğine göre $N_x > \dfrac{2}{x}$ olan bir $N_x \in \mathbb{N}$ vardır. $n \ge N_x$ ise

$$\frac{2}{n} \le \frac{2}{N_x} < x \le 2$$

olur; yani $x$ üçüncü parçadadır ve $f_n(x) = 0$’dır. Öyleyse $\big(f_n(x)\big)$ dizisi $N_x$’ten sonra sabit $0$’dır ve $f_n(x) \to 0$. Sonuç: $f_n \to 0$ (noktasal, $[0, 2]$).

**Düzgün yakınsaklık.** $\varepsilon_0 = \dfrac{1}{2}$ alalım. $N \in \mathbb{N}$ verilsin. $n_N = N$ ve

$$x_N = \frac{3}{2N} \in \left[ \frac{1}{N},\ \frac{2}{N} \right] \subseteq [0, 2]$$

seçelim. $x_N$ ikinci parçada olduğundan

$$|f_N(x_N) - 0| = \left| -N^3 \cdot \frac{3}{2N} + 2N^2 \right| = 2N^2 - \frac{3}{2}N^2 = \frac{N^2}{2} \ge \frac{1}{2} = \varepsilon_0$$

olur. [Önerme 2.2](#prp-dzg-olumsuz) gereği dizi $[0, 2]$ üzerinde $0$’a düzgün yakınsamaz.

Bu örnekte düzgün yakınsamama çok çarpıcıdır: her noktada değerler sonunda tam olarak $0$ olduğu hâlde tepe yükseklikleri $n^2 \to +\infty$ olur. $\blacksquare$

## 2.3 Düzgün Yakınsaklık Kümeye Bağlıdır

Düzgün yakınsaklık yalnız diziye değil, üzerinde çalışılan kümeye de bağlıdır. Küme küçültülünce düzgün yakınsaklık bozulmaz.

**Önerme 2.3 (Alt Kümeye Kısıtlama)** $(f_n)$ dizisi $E$ üzerinde $f$’ye düzgün yakınsıyorsa boş olmayan her $A \subseteq E$ alt kümesi üzerinde de $f$’ye düzgün yakınsar.

İspat

$\varepsilon > 0$ verilsin. $E$ üzerindeki düzgün yakınsaklıktan gelen $N(\varepsilon)$ sayısı için $n \ge N$ olan her $n$ ve her $x \in E$ için $|f_n(x) - f(x)| < \varepsilon$ olur. $A \subseteq E$ olduğundan aynı eşitsizlik her $x \in A$ için de sağlanır. Aynı $N$, $A$ üzerinde de iş görür. $\blacksquare$

Ters yönde ise bir sürpriz vardır: bir dizi büyük kümede düzgün yakınsamadığı hâlde daha küçük bir kümede düzgün yakınsayabilir.

**Örnek 2.6 (Kuvvet Dizisi Küçük Aralıkta Düzgün Yakınsar)** $0 < b < 1$ olsun. $f_n(x) = x^n$ dizisinin $[0, b]$ aralığında $f(x) = 0$ fonksiyonuna düzgün yakınsadığını gösteriniz.

Çözüm

$[0, b] \subseteq [0, 1)$ olduğundan noktasal limit bu aralıkta $f(x) = 0$’dır.

$0 < \varepsilon < 1$ verilsin. $x \mapsto x^n$ fonksiyonu $[0, b]$ üzerinde artan olduğundan her $x \in [0, b]$ için

$$|x^n - 0| = x^n \le b^n$$

olur. Sağdaki sayı $x$’ten bağımsızdır. $b^n < \varepsilon$ eşitsizliği, [Örnek 1.1](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#exm-nok-xn) çözümündeki hesapla, $n > \dfrac{\ln \varepsilon}{\ln b}$ olduğunda sağlanır. Dolayısıyla

$$N(\varepsilon) = \left\lfloor \frac{\ln \varepsilon}{\ln b} \right\rfloor + 1$$

seçilirse $n \ge N$ olan her $n$ ve her $x \in [0, b]$ için $|x^n - 0| \le b^n < \varepsilon$ olur. ($\varepsilon \ge 1$ için $N = 1$ yeter.) Öyleyse $x^n \rightrightarrows 0$ ($[0, b]$).

Bu sonuç [Örnek 2.2](#exm-dzg-xn-degil) ile çelişmez. Orada şeritten çıkan $x_N = 2^{-1/N}$ noktaları $1$’e yaklaşıyordu; $[0, b]$ aralığı $1$’in bir komşuluğunu dışarıda bıraktığından bu noktalar bir süre sonra aralığın dışında kalır. $\blacksquare$

## 2.4 Düzgün Limitin Cebirsel Özellikleri

Toplam ve skaler kat düzgün yakınsaklığı her zaman korur. Çarpımda ise ek bir koşul gerekir.

**Teorem 2.1 (Düzgün Limitin Cebirsel Özellikleri)** $E \subseteq \mathbb{R}$ boş olmayan bir küme, $\alpha \in \mathbb{R}$ olsun ve $E$ üzerinde $f_n \rightrightarrows f$, $g_n \rightrightarrows g$ olsun. O zaman:

1.  $f_n + g_n \rightrightarrows f + g$ ($E$),

2.  $\alpha f_n \rightrightarrows \alpha f$ ($E$),

3.  ayrıca $f$ ve $g$ fonksiyonları $E$ üzerinde sınırlıysa $f_n g_n \rightrightarrows f g$ ($E$).

İspat

**(i)** $\varepsilon > 0$ verilsin. $f_n \rightrightarrows f$ olduğundan öyle bir $N_1 = N_1(\varepsilon)$ vardır ki $n \ge N_1$ ve her $x \in E$ için $|f_n(x) - f(x)| < \dfrac{\varepsilon}{2}$ olur. $g_n \rightrightarrows g$ olduğundan öyle bir $N_2 = N_2(\varepsilon)$ vardır ki $n \ge N_2$ ve her $x \in E$ için $|g_n(x) - g(x)| < \dfrac{\varepsilon}{2}$ olur. $N = \max\{N_1, N_2\}$ yalnız $\varepsilon$’a bağlıdır ve $n \ge N$, $x \in E$ için

$$\big|(f_n + g_n)(x) - (f + g)(x)\big| \le |f_n(x) - f(x)| + |g_n(x) - g(x)| < \frac{\varepsilon}{2} + \frac{\varepsilon}{2} = \varepsilon$$

olur.

**(ii)** $\alpha = 0$ ise iddia açıktır: her iki yan sıfır fonksiyonudur. $\alpha \ne 0$ olsun ve $\varepsilon > 0$ verilsin. $f_n \rightrightarrows f$ olduğundan öyle bir $N$ vardır ki $n \ge N$ ve her $x \in E$ için $|f_n(x) - f(x)| < \dfrac{\varepsilon}{|\alpha|}$ olur. Bu $n$ ve $x$’ler için

$$|\alpha f_n(x) - \alpha f(x)| = |\alpha|\,|f_n(x) - f(x)| < |\alpha| \cdot \frac{\varepsilon}{|\alpha|} = \varepsilon.$$

**(iii)** $f$ ve $g$ sınırlı olduğundan öyle $M_f, M_g > 0$ sayıları vardır ki her $x \in E$ için $|f(x)| \le M_f$ ve $|g(x)| \le M_g$ olur.

*Adım 1: $(g_n)$ bir yerden sonra ortak bir sayıyla sınırlıdır.* $g_n \rightrightarrows g$ tanımını $\varepsilon = 1$ için uygulayalım: öyle bir $N_0$ vardır ki $n \ge N_0$ ve her $x \in E$ için $|g_n(x) - g(x)| < 1$ olur. Bu $n$ ve $x$’ler için

$$|g_n(x)| \le |g_n(x) - g(x)| + |g(x)| < 1 + M_g.$$

*Adım 2: Farkı iki parçaya ayıralım.* Araya $f(x)\,g_n(x)$ terimini ekleyip çıkaralım:

$$f_n g_n - f g = (f_n - f)\,g_n + f\,(g_n - g).$$

$n \ge N_0$ ve $x \in E$ için üçgen eşitsizliği ve Adım 1 ile

$$|f_n(x)g_n(x) - f(x)g(x)| \le (1 + M_g)\,|f_n(x) - f(x)| + M_f\,|g_n(x) - g(x)| \tag{2}$$

bulunur.

*Adım 3: $N$ seçimi.* $\varepsilon > 0$ verilsin. Öyle $N_1$ ve $N_2$ vardır ki $n \ge N_1$ ve her $x \in E$ için $|f_n(x) - f(x)| < \dfrac{\varepsilon}{2(1 + M_g)}$, $n \ge N_2$ ve her $x \in E$ için $|g_n(x) - g(x)| < \dfrac{\varepsilon}{2M_f}$ olur. $N = \max\{N_0, N_1, N_2\}$ alalım. $n \ge N$ ve $x \in E$ için $(2)$ eşitsizliği

$$|f_n(x)g_n(x) - f(x)g(x)| < (1 + M_g) \cdot \frac{\varepsilon}{2(1 + M_g)} + M_f \cdot \frac{\varepsilon}{2M_f} = \varepsilon$$

verir. $N$ yalnız $\varepsilon$’a bağlı olduğundan $f_n g_n \rightrightarrows fg$ ($E$). $\blacksquare$

3.  şıkkındaki sınırlılık koşulu atılamaz.

**Örnek 2.7 (Sınırlılık Olmadan Çarpım Düzgün Yakınsamayabilir)** $\mathbb{R}$ üzerinde $f_n(x) = g_n(x) = x + \dfrac{1}{n}$ dizilerinin düzgün yakınsadığını, ama $f_n g_n$ çarpım dizisinin düzgün yakınsamadığını gösteriniz.

Çözüm

**$f_n$ düzgün yakınsar.** $f(x) = x$ alalım. Her $x \in \mathbb{R}$ için $|f_n(x) - f(x)| = \dfrac{1}{n}$’dir. $\varepsilon > 0$ verilince $N = \left\lfloor \dfrac{1}{\varepsilon} \right\rfloor + 1$ için $n \ge N$ ve her $x$ için $|f_n(x) - x| = \dfrac{1}{n} < \varepsilon$ olur: $f_n \rightrightarrows f$ ($\mathbb{R}$). Aynı şey $g_n$ için de geçerlidir. Limit fonksiyonu $f(x) = x$, $\mathbb{R}$ üzerinde sınırlı değildir.

**Çarpım düzgün yakınsamaz.** Çarpım dizisi

$$f_n(x)\,g_n(x) = \left(x + \frac{1}{n}\right)^2 = x^2 + \frac{2x}{n} + \frac{1}{n^2}$$

olur ve noktasal limiti $x^2$’dir. Fark

$$\left| f_n(x)g_n(x) - x^2 \right| = \left| \frac{2x}{n} + \frac{1}{n^2} \right|$$

olur. $\varepsilon_0 = 1$ alalım; $N \in \mathbb{N}$ verilince $n_N = N$ ve $x_N = N$ seçelim:

$$\left| \frac{2N}{N} + \frac{1}{N^2} \right| = 2 + \frac{1}{N^2} > 1 = \varepsilon_0.$$

[Önerme 2.2](#prp-dzg-olumsuz) gereği $f_n g_n$ dizisi $\mathbb{R}$ üzerinde $x^2$’ye düzgün yakınsamaz. $\blacksquare$

## 2.5 Alıştırmalar

**Alıştırma 2.1 (Tanımla Düzgün Yakınsaklık)** $a > 0$ olmak üzere $[a, +\infty)$ üzerinde $f_n(x) = \dfrac{7n^3x}{3 + n^3x^2}$ dizisinin noktasal limitine düzgün yakınsadığını tanımı kullanarak gösteriniz.

Çözüm

[Alıştırma 1.5](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#exr-nok-kubik) gereği noktasal limit $f(x) = \dfrac{7}{x}$’tir. Farkı hesaplayalım:

$$\begin{aligned}
\left| \frac{7n^3x}{3 + n^3x^2} - \frac{7}{x} \right| &= \left| \frac{7n^3x^2 - 7(3 + n^3x^2)}{x\,(3 + n^3x^2)} \right| \\[1mm]
&= \frac{21}{x\,(3 + n^3x^2)}.
\end{aligned}$$

$x \ge a > 0$ olduğundan $\dfrac{1}{x} \le \dfrac{1}{a}$ ve $3 + n^3x^2 > n^3x^2 \ge n^3a^2$ olur. Paydayı küçülterek

$$\frac{21}{x\,(3 + n^3x^2)} < \frac{21}{a \cdot n^3a^2} = \frac{21}{n^3a^3} \le \frac{21}{n\,a^3}$$

elde edilir. Sağdaki sayı $x$’ten bağımsızdır. $\varepsilon > 0$ verilsin; $\dfrac{21}{n a^3} < \varepsilon$ olması için $n > \dfrac{21}{a^3 \varepsilon}$ yeter.

$$N(\varepsilon) = \left\lfloor \frac{21}{a^3 \varepsilon} \right\rfloor + 1$$

seçilirse $n \ge N$ ve her $x \in [a, +\infty)$ için $\left| f_n(x) - \dfrac{7}{x} \right| < \varepsilon$ olur. Öyleyse $f_n \rightrightarrows \dfrac{7}{x}$ ($[a, +\infty)$). $\blacksquare$

**Alıştırma 2.2 (Tepesi Alçalmayan Dizi Düzgün Yakınsamaz)** $f_n(x) = \dfrac{2nx}{1 + n^2x^2}$ dizisinin $[0, 1]$ üzerinde düzgün yakınsamadığını gösteriniz.

Çözüm

[Örnek 1.2](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#exm-nok-tepe) gereği noktasal limit $f(x) = 0$’dır. $\varepsilon_0 = \dfrac{1}{2}$ alalım. $N \in \mathbb{N}$ verilsin; $n_N = N$ ve $x_N = \dfrac{1}{N} \in [0, 1]$ seçelim:

$$|f_N(x_N) - 0| = \frac{2N \cdot \dfrac{1}{N}}{1 + N^2 \cdot \dfrac{1}{N^2}} = \frac{2}{2} = 1 > \frac{1}{2} = \varepsilon_0.$$

[Önerme 2.2](#prp-dzg-olumsuz) gereği dizi $[0, 1]$ üzerinde düzgün yakınsamaz. $\blacksquare$

**Alıştırma 2.3 (Aynı Dizi Sıfırdan Uzakta Düzgün Yakınsar)** $0 < a < 1$ olsun. $f_n(x) = \dfrac{2nx}{1 + n^2x^2}$ dizisinin $[a, 1]$ üzerinde $0$’a düzgün yakınsadığını gösteriniz.

Çözüm

$x \in [a, 1]$ için [Örnek 1.2](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#exm-nok-tepe) çözümündeki eşitsizlik ve $x \ge a$ ile

$$|f_n(x) - 0| < \frac{2}{nx} \le \frac{2}{na}$$

olur. Sağdaki sayı $x$’ten bağımsızdır. $\varepsilon > 0$ verilsin; $N(\varepsilon) = \left\lfloor \dfrac{2}{a\varepsilon} \right\rfloor + 1$ seçilirse $n \ge N$ için $\dfrac{2}{na} < \varepsilon$ olur. Öyleyse her $x \in [a, 1]$ ve $n \ge N$ için $|f_n(x)| < \varepsilon$’dur: $f_n \rightrightarrows 0$ ($[a, 1]$).

[Alıştırma 2.2](#exr-dzg-tepe-degil) ile karşılaştıralım: düzgün yakınsaklığı bozan tepe noktaları $x = \dfrac{1}{n}$ sıfıra yaklaşır; $[a, 1]$ aralığı sıfırın bir komşuluğunu dışarıda bıraktığından tepeler bir süre sonra aralığın dışında kalır. $\blacksquare$

**Alıştırma 2.4 (Mutlak Değere Düzgün Yaklaşım)** $\mathbb{R}$ üzerinde $f_n(x) = \sqrt{x^2 + \dfrac{1}{n^2}}$ dizisinin $f(x) = |x|$ fonksiyonuna düzgün yakınsadığını gösteriniz.

Çözüm

$u, v \ge 0$ için $\sqrt{u + v} \le \sqrt{u} + \sqrt{v}$ eşitsizliği geçerlidir; çünkü iki yanın karesi alınınca $u + v \le u + v + 2\sqrt{uv}$ çıkar. $u = x^2$ ve $v = \dfrac{1}{n^2}$ için

$$|x| = \sqrt{x^2} \le \sqrt{x^2 + \frac{1}{n^2}} \le |x| + \frac{1}{n}$$

olur. Buradan her $x \in \mathbb{R}$ için

$$0 \le f_n(x) - |x| \le \frac{1}{n}$$

elde edilir. $\varepsilon > 0$ verilince $N = \left\lfloor \dfrac{1}{\varepsilon} \right\rfloor + 1$ için $n \ge N$ ve her $x \in \mathbb{R}$ için $\big|f_n(x) - |x|\big| \le \dfrac{1}{n} < \varepsilon$ olur. Öyleyse $f_n \rightrightarrows |x|$ ($\mathbb{R}$).

Her $f_n$ bütün $\mathbb{R}$’de türevlenebilirdir, ama düzgün limit $|x|$, $x = 0$ noktasında türevlenebilir değildir. Düzgün yakınsaklık türevlenebilirliği tek başına korumaz; bu konuya [Düzgün Yakınsaklık ve Türev](./duzgun-yakinsaklik-ve-turev.md) bölümünde döneceğiz. $\blacksquare$

**Alıştırma 2.5 (Sıfır Yakınında Bozulan Düzgünlük)** $f_n(x) = \dfrac{nx}{1 + nx}$ dizisinin $[0, 1]$ üzerinde noktasal limitine düzgün yakınsamadığını gösteriniz.

Çözüm

[Alıştırma 1.2](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#exr-nok-nx-bolu) gereği noktasal limit, $f(0) = 0$ ve $0 < x \le 1$ için $f(x) = 1$ olan fonksiyondur. $\varepsilon_0 = \dfrac{1}{4}$ alalım. $N \in \mathbb{N}$ verilsin; $n_N = N$ ve $x_N = \dfrac{1}{N} \in (0, 1]$ seçelim. $f(x_N) = 1$ olduğundan

$$|f_N(x_N) - f(x_N)| = \left| \frac{N \cdot \frac{1}{N}}{1 + N \cdot \frac{1}{N}} - 1 \right| = \left| \frac{1}{2} - 1 \right| = \frac{1}{2} > \frac{1}{4} = \varepsilon_0$$

olur. [Önerme 2.2](#prp-dzg-olumsuz) gereği dizi $[0, 1]$ üzerinde düzgün yakınsamaz. $\blacksquare$

**Alıştırma 2.6 (Sonlu Kümede İki Yakınsaklık Çakışır)** $E = \{x_1, x_2, \dots, x_k\}$ sonlu bir küme olsun. $E$ üzerinde noktasal yakınsak her fonksiyon dizisinin düzgün yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$f_n \to f$ (noktasal, $E$) olsun ve $\varepsilon > 0$ verilsin. Her $i \in \{1, \dots, k\}$ için noktasal yakınsaklık bir $N_i = N(\varepsilon, x_i)$ sayısı verir: $n \ge N_i$ için $|f_n(x_i) - f(x_i)| < \varepsilon$ olur.

$$N = \max\{N_1, N_2, \dots, N_k\}$$

alalım. Sonlu sayıda doğal sayının maksimumu vardır; bu yüzden $N$ iyi tanımlıdır ve yalnız $\varepsilon$’a bağlıdır. $n \ge N$ ise her $i$ için $n \ge N_i$ olduğundan $|f_n(x_i) - f(x_i)| < \varepsilon$ sağlanır. Öyleyse $f_n \rightrightarrows f$ ($E$).

Sonsuz kümede bu akıl yürütme çöker: sonsuz çoklukta $N(\varepsilon, x)$ sayısının bir üst sınırı olmayabilir. Düzgün yakınsaklık tam olarak bu üst sınırın var olmasını ister. $\blacksquare$

Tanımla çalışmak her seferinde uygun bir $N$ ya da uygun $x_N$ noktaları bulmayı gerektirir. [Düzgün Yakınsaklık Ölçütleri](./duzgun-yakinsaklik-olcutleri.md) bölümünde bu işi kolaylaştıran ölçütleri, özellikle supremum ölçütünü ve Cauchy kriterini kuruyoruz.
