---
title: "Düzgün Yakınsaklık, Sınırlılık ve Süreklilik"
url: https://acik-matematik.com/dersler/analiz-3/duzgun-yakinsaklik-sinirlilik-ve-sureklilik
course: "Analiz 3: Fonksiyon Dizileri ve Seriler"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: c4452847e8e1269d9ac9227c8d9a6a587ac70dc1
---
# 4  Düzgün Yakınsaklık, Sınırlılık ve Süreklilik

[Noktasal yakınsaklık](./fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md) bölümünün sonunda üç kötü haber vermiştik: sınırlı fonksiyonların noktasal limiti sınırsız, sürekli fonksiyonların noktasal limiti süreksiz, integrallenebilir fonksiyonların noktasal limiti integrallenemez olabiliyordu. Düzgün yakınsaklık bu üç kusuru da giderir. Bu bölümde ilk ikisini ele alıyoruz: düzgün limit, terimlerin sınırlılığını ve sürekliliğini korur.

Bu sonuçların bir yan ürünü de vardır: terimleri sürekli olan bir dizinin noktasal limiti süreksizse yakınsama düzgün olamaz. Böylece süreklilik teoremi, düzgün yakınsamamayı göstermenin en kısa yolunu da verir. Bölümün sonunda ters yönde bir soruya yanıt arıyoruz: noktasal yakınsaklık hangi ek koşullar altında kendiliğinden düzgün olur? Dini teoremi bu soruya monoton diziler için yanıt verir.

## 4.1 Noktasal ve Düzgün Sınırlılık

Bir fonksiyon dizisi için “sınırlı” sözcüğü iki farklı anlamda kullanılır; farkı yine sınırın $x$’e bağlı olup olmaması belirler.

**Tanım 4.1 (Düzgün Sınırlılık)** $(f_n)$ dizisi $E \subseteq \mathbb{R}$ üzerinde tanımlı bir fonksiyon dizisi olsun. Her $x \in E$ ve her $n \in \mathbb{N}$ için

$$|f_n(x)| \le M$$

olacak biçimde bir $M > 0$ sayısı varsa $(f_n)$ dizisine $E$ üzerinde **düzgün sınırlıdır** denir.

Yani tek bir $M$ sayısı, dizinin bütün terimlerini $E$’nin bütün noktalarında birden sınırlar; bütün grafikler $y = -M$ ile $y = M$ doğruları arasındaki yatay şeritte kalır. Örneğin $[0, 1]$ üzerinde $f_n(x) = \dfrac{x}{n}$ dizisi düzgün sınırlıdır: her $x \in [0, 1]$ ve her $n \ge 1$ için

$$|f_n(x)| = \frac{|x|}{n} \le \frac{1}{n} \le 1$$

olduğundan $M = 1$ alınabilir.

**Tanım 4.2 (Noktasal Sınırlılık)** $(f_n)$ dizisi $E \subseteq \mathbb{R}$ üzerinde tanımlı bir fonksiyon dizisi olsun. Her $x \in E$ için $\big(f_n(x)\big)_{n \in \mathbb{N}}$ sayı dizisi sınırlıysa, yani her $x \in E$ için

$$|f_n(x)| \le K_x \qquad (\text{her } n \in \mathbb{N})$$

olacak biçimde bir $K_x > 0$ sayısı varsa $(f_n)$ dizisine $E$ üzerinde **noktasal sınırlıdır** denir.

Yani her noktanın kendi sınırı vardır, ama bu sınırlar noktadan noktaya büyüyebilir. Düzgün sınırlı her dizi noktasal sınırlıdır: her $x$ için $K_x = M$ alınır. Tersi doğru değildir.

**Örnek 4.1 (Noktasal Sınırlı Ama Düzgün Sınırlı Olmayan Dizi)** $(0, 1]$ üzerinde $f_n(x) = \dfrac{1}{nx}$ dizisinin noktasal sınırlı olduğunu, ama düzgün sınırlı olmadığını gösteriniz.

Çözüm

**Noktasal sınırlılık.** $x \in (0, 1]$ sabit olsun. Her $n \ge 1$ için

$$|f_n(x)| = \frac{1}{nx} \le \frac{1}{x} = K_x$$

olur. Sınır $K_x = \dfrac{1}{x}$, $x$’e bağlıdır.

**Düzgün sınırlı değildir.** Herhangi bir $M > 0$ verilsin. $n = 1$ ve $x_M = \dfrac{1}{M + 1} \in (0, 1]$ için

$$|f_1(x_M)| = \frac{1}{x_M} = M + 1 > M$$

olur. Hiçbir $M$ sayısı bütün terimleri bütün noktalarda sınırlayamaz; dizi düzgün sınırlı değildir. $\blacksquare$

Üçüncü bir durum da vardır ve öbür ikisiyle karıştırılmamalıdır: dizinin **her terimi sınırlı bir fonksiyon** olabilir. Bu, her $n$ için

$$|f_n(x)| \le M_n \qquad (\text{her } x \in E)$$

olacak biçimde bir $M_n > 0$ bulunması demektir; burada sınır $n$’ye bağlıdır. Üç kavramı yan yana koyalım:

| Kavram            | Sınır neye bağlı olabilir? |
|:------------------|:---------------------------|
| Her terim sınırlı | $n$’ye ($M_n$)   |
| Noktasal sınırlı  | $x$’e ($K_x$)    |
| Düzgün sınırlı    | hiçbirine ($M$)      |

Tablo 4.1: Fonksiyon dizilerinde üç sınırlılık kavramı

Düzgün yakınsaklık, terimlerin sınırlılığını hem limite hem de dizinin bütününe taşır.

**Teorem 4.1 (Düzgün Limit Sınırlılığı Korur)** $E \subseteq \mathbb{R}$ ve her $n \in \mathbb{N}$ için $f_n : E \to \mathbb{R}$ sınırlı bir fonksiyon olsun. $f_n \rightrightarrows f$ ($E$) ise:

1.  $f$, $E$ üzerinde sınırlıdır;

2.  $(f_n)$ dizisi $E$ üzerinde düzgün sınırlıdır.

İspat

Her $n$ için $f_n$ sınırlı olduğundan öyle $M_n > 0$ sayıları vardır ki her $x \in E$ için $|f_n(x)| \le M_n$ olur.

**(i)** Düzgün yakınsaklık tanımını $\varepsilon = 1$ için uygulayalım: öyle bir $N_1 \in \mathbb{N}$ vardır ki $n \ge N_1$ olan her $n$ ve her $x \in E$ için

$$|f_n(x) - f(x)| < 1 \tag{1}$$

olur. Özel olarak $n = N_1$ için de geçerlidir. Her $x \in E$ için araya $f_{N_1}(x)$ ekleyip çıkararak

$$|f(x)| \le |f(x) - f_{N_1}(x)| + |f_{N_1}(x)| < 1 + M_{N_1}$$

bulunur. $M = 1 + M_{N_1}$ sayısı $x$’e bağlı değildir; $f$ sınırlıdır.

**(ii)** $n \ge N_1$ ve $x \in E$ için $(1)$ eşitsizliği ve (i) ile

$$|f_n(x)| \le |f_n(x) - f(x)| + |f(x)| < 1 + M$$

olur. Geriye sonlu sayıda terim kalır: $n < N_1$ için $|f_n(x)| \le M_n$. Öyleyse

$$M^* = \max\{M_1,\ M_2,\ \dots,\ M_{N_1 - 1},\ 1 + M\}$$

sayısı için her $n \in \mathbb{N}$ ve her $x \in E$ için $|f_n(x)| \le M^*$ olur. $(f_n)$ düzgün sınırlıdır. $\blacksquare$

**Sonuç 4.1 (Sınırsız Limit Düzgün Yakınsaklığı Engeller)** Sınırlı fonksiyonlardan oluşan bir dizinin $E$ üzerindeki noktasal limiti sınırlı değilse yakınsama $E$ üzerinde düzgün olamaz.

İspat

Yakınsama düzgün olsaydı düzgün limit noktasal limite eşit olurdu ([Önerme 2.1](duzgun-yakinsaklik.md#prp-dzg-duzgun-ise-noktasal)) ve [Teorem 4.1](#thm-sur-sinirlilik) (i) gereği sınırlı olurdu. Bu, limitin sınırsız olmasıyla çelişir. $\blacksquare$

**Örnek 4.2 (Sınırsız Limitle Düzgün Yakınsamama)** $(0, 1]$ üzerinde $f_n(x) = \dfrac{n}{1 + nx}$ dizisinin noktasal yakınsadığını $\varepsilon$–$N$ tanımıyla doğrulayınız ve yakınsamanın düzgün olmadığını gösteriniz.

Çözüm

[Örnek 1.7](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#exm-nok-sinirlilik-bozulur) çözümünde her $f_n$’nin sınırlı olduğunu ($0 < f_n(x) < n$) ve noktasal limitin $f(x) = \dfrac{1}{x}$ olduğunu gördük.

**Tanımla doğrulama.** $\varepsilon > 0$ ve $x \in (0, 1]$ verilsin.

$$\begin{aligned}
|f_n(x) - f(x)| &= \left| \frac{n}{1 + nx} - \frac{1}{x} \right| = \left| \frac{nx - (1 + nx)}{x\,(1 + nx)} \right| \\[1mm]
&= \frac{1}{x\,(1 + nx)} < \frac{1}{x \cdot nx} = \frac{1}{nx^2}
\end{aligned}$$

olur. $\dfrac{1}{nx^2} < \varepsilon$ için $n > \dfrac{1}{\varepsilon x^2}$ yeter; $N(\varepsilon, x) = \left\lfloor \dfrac{1}{\varepsilon x^2} \right\rfloor + 1$ seçilir.

**Düzgün yakınsamama.** Her $f_n$ sınırlıdır, ama noktasal limit $f(x) = \dfrac{1}{x}$, $(0, 1]$ üzerinde sınırlı değildir. [Sonuç 4.1](#cor-sur-sinirsiz-limit) gereği yakınsama $(0, 1]$ üzerinde düzgün değildir. $\blacksquare$

## 4.2 Düzgün Limit Sürekliliği Korur

Bölümün ana teoremine geliyoruz. İspatı, analizde sık sık karşılaşılan “$\varepsilon/3$ yöntemi”nin ilk örneğidir.

**Teorem 4.2 (Düzgün Limit Sürekliliği Korur)** $E \subseteq \mathbb{R}$, $a \in E$ ve $f_n \rightrightarrows f$ ($E$) olsun. Her $f_n$ fonksiyonu $a$ noktasında sürekliyse $f$ de $a$ noktasında süreklidir. Özel olarak her $f_n$, $E$ üzerinde sürekliyse $f$ de $E$ üzerinde süreklidir.

İspat

$\varepsilon > 0$ verilsin. Amacımız, $x \in E$ ve $|x - a| < \delta$ olduğunda $|f(x) - f(a)| < \varepsilon$ olacak biçimde bir $\delta > 0$ bulmaktır.

**Adım 1: Dizinin bir terimini sabitle.** $f_n \rightrightarrows f$ olduğundan öyle bir $N = N(\varepsilon)$ vardır ki $n \ge N$ olan her $n$ ve her $x \in E$ için $|f_n(x) - f(x)| < \dfrac{\varepsilon}{3}$ olur. Özel olarak $n = N$ için

$$|f_N(x) - f(x)| < \frac{\varepsilon}{3} \qquad (\text{her } x \in E) \tag{2}$$

sağlanır. Bu eşitsizlik $x = a$ için de geçerlidir.

**Adım 2: O terimin sürekliliğini kullan.** $f_N$, $a$ noktasında sürekli olduğundan öyle bir $\delta > 0$ vardır ki $x \in E$ ve $|x - a| < \delta$ olduğunda

$$|f_N(x) - f_N(a)| < \frac{\varepsilon}{3} \tag{3}$$

olur.

**Adım 3: Üç parçayı birleştir.** $x \in E$ ve $|x - a| < \delta$ olsun. Araya $f_N(x)$ ve $f_N(a)$ ekleyip çıkaralım:

$$\begin{aligned}
|f(x) - f(a)| &\le |f(x) - f_N(x)| + |f_N(x) - f_N(a)| + |f_N(a) - f(a)| \\[1mm]
&< \frac{\varepsilon}{3} + \frac{\varepsilon}{3} + \frac{\varepsilon}{3} = \varepsilon.
\end{aligned}$$

Birinci ve üçüncü terim $(2)$ ile, ortadaki terim $(3)$ ile sınırlandı. Öyleyse $f$, $a$ noktasında süreklidir. Her $f_n$, $E$’nin her noktasında sürekliyse aynı ispat her $a \in E$ için geçerlidir ve $f$, $E$ üzerinde süreklidir. $\blacksquare$

İspatta düzgün yakınsaklığın nerede kullanıldığına dikkat edelim: $(2)$ eşitsizliğinin **aynı** $N$ ile hem $a$ noktasında hem de $a$’ya yakın bütün $x$ noktalarında geçerli olması gerekiyordu. Noktasal yakınsaklıkta her $x$ için ayrı bir $N$ gerekir ve ortadaki terim için sabitlenecek tek bir $f_N$ bulunamaz.

Teoremin bir başka okunuşu, iki limitin sırasının değiştirilebilmesidir. $a \in E$, $E$’nin bir yığılma noktası ve her $f_n$, $a$’da sürekli olsun. $f_n$’nin sürekliliği $\lim_{x \to a} f_n(x) = f_n(a)$, $f$’nin sürekliliği $\lim_{x \to a} f(x) = f(a)$ demektir. Dolayısıyla teoremin koşulları altında

$$\begin{aligned}
\lim_{n \to \infty}\Big( \lim_{x \to a} f_n(x) \Big) &= \lim_{n \to \infty} f_n(a) = f(a) \\[1mm]
&= \lim_{x \to a} f(x) = \lim_{x \to a}\Big( \lim_{n \to \infty} f_n(x) \Big)
\end{aligned}$$

olur: $n \to \infty$ limiti ile $x \to a$ limiti yer değiştirir.

**Sonuç 4.2 (Süreksiz Limit Düzgün Yakınsaklığı Engeller)** $E$ üzerinde sürekli fonksiyonlardan oluşan bir dizi, $E$ üzerinde sürekli olmayan bir fonksiyona noktasal yakınsıyorsa bu yakınsama düzgün olamaz.

İspat

Yakınsama düzgün olsaydı limit fonksiyonu [Teorem 4.2](#thm-sur-sureklilik) gereği $E$ üzerinde sürekli olurdu. $\blacksquare$

Bu sonuç, düzgün yakınsamamayı hiç hesap yapmadan göstermeye yarar.

**Örnek 4.3 (Süreksiz Limitle Kuvvet Dizisi)** $f_n(x) = x^n$ dizisinin $[0, 1]$ üzerinde düzgün yakınsamadığını [Sonuç 4.2](#cor-sur-sureksiz-limit) ile gösteriniz.

Çözüm

Her $f_n$, $[0, 1]$ üzerinde süreklidir. Noktasal limit, $[0, 1)$ üzerinde $0$ ve $x = 1$’de $1$ değerini alan $f$ fonksiyonudur ve $x = 1$ noktasında sürekli değildir ([Örnek 1.5](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#exm-nok-sureklilik-bozulur)). [Sonuç 4.2](#cor-sur-sureksiz-limit) gereği yakınsama $[0, 1]$ üzerinde düzgün değildir.

Aynı sonucu daha önce tanımın olumsuzuyla ([Örnek 2.2](duzgun-yakinsaklik.md#exm-dzg-xn-degil)), nokta dizisi testiyle ([Örnek 3.2](duzgun-yakinsaklik-olcutleri.md#exm-olc-xn-nokta-dizisi)) ve supremum ölçütüyle ([Örnek 3.4](duzgun-yakinsaklik-olcutleri.md#exm-olc-xn-supremum)) elde etmiştik; bu yol hepsinden kısadır. $\blacksquare$

**Örnek 4.4 (Uçta Kopan Bir Dizi)** $[0, 1]$ üzerinde $f_n(x) = x - x^n$ dizisinin düzgün yakınsak olup olmadığını inceleyiniz.

Çözüm

Her $f_n$ bir polinomdur ve $[0, 1]$ üzerinde süreklidir. $0 \le x < 1$ için $x^n \to 0$ olduğundan $f_n(x) \to x$; $x = 1$ için $f_n(1) = 1 - 1 = 0$. Noktasal limit

$$f(x) = \begin{cases} x, & 0 \le x < 1 \\ 0, & x = 1 \end{cases}$$

fonksiyonudur. $\lim_{x \to 1^-} f(x) = 1 \ne 0 = f(1)$ olduğundan $f$, $x = 1$ noktasında sürekli değildir. [Sonuç 4.2](#cor-sur-sureksiz-limit) gereği dizi $[0, 1]$ üzerinde düzgün yakınsamaz. $\blacksquare$

[Sonuç 4.2](#cor-sur-sureksiz-limit) tek yönlüdür. Limit fonksiyonunun sürekli çıkması yakınsamanın düzgün olduğunu göstermez: [Örnek 1.2](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#exm-nok-tepe) dizisinin terimleri ve noktasal limiti ($f = 0$) süreklidir, ama yakınsama düzgün değildir ([Alıştırma 2.2](duzgun-yakinsaklik.md#exr-dzg-tepe-degil)).

Süreklilik yerine düzgün süreklilik alındığında da aynı koruma geçerlidir.

**Sonuç 4.3 (Düzgün Limit Düzgün Sürekliliği Korur)** $f_n \rightrightarrows f$ ($E$) olsun. Her $f_n$, $E$ üzerinde düzgün sürekliyse $f$ de $E$ üzerinde düzgün süreklidir.

İspat

$\varepsilon > 0$ verilsin. [Teorem 4.2](#thm-sur-sureklilik) ispatındaki gibi öyle bir $N$ seçelim ki her $x \in E$ için $|f_N(x) - f(x)| < \dfrac{\varepsilon}{3}$ olsun. $f_N$ düzgün sürekli olduğundan (bkz. [Analiz 1](../analiz-1/duzgun-sureklilik-ve-cantor-teoremi.md#def-duzgun-sureklilik)) öyle bir $\delta > 0$ vardır ki $x, y \in E$ ve $|x - y| < \delta$ olduğunda $|f_N(x) - f_N(y)| < \dfrac{\varepsilon}{3}$ olur. Bu $\delta$ yalnız $\varepsilon$’a bağlıdır. $x, y \in E$ ve $|x - y| < \delta$ için

$$\begin{aligned}
|f(x) - f(y)| &\le |f(x) - f_N(x)| + |f_N(x) - f_N(y)| + |f_N(y) - f(y)| \\[1mm]
&< \frac{\varepsilon}{3} + \frac{\varepsilon}{3} + \frac{\varepsilon}{3} = \varepsilon
\end{aligned}$$

olur. Öyleyse $f$, $E$ üzerinde düzgün süreklidir. $\blacksquare$

## 4.3 Monoton Yakınsama ve Dini Teoremi

Şimdiye kadar hep düzgün yakınsaklıktan sonuç çıkardık. Şimdi ters yönde soralım: noktasal yakınsaklıktan düzgün yakınsaklığa geçmenin bir yolu var mı? Genel olarak yoktur; ama kapalı ve sınırlı bir aralıkta, sürekli fonksiyonların sürekli bir limite **monoton** yakınsaması durumunda vardır.

**Tanım 4.3 (Artarak ve Azalarak Yakınsama)** $(f_n)$ dizisi $E$ üzerinde $f$ fonksiyonuna noktasal yakınsasın.

- Her $x \in E$ ve her $n \in \mathbb{N}$ için $f_n(x) \le f_{n+1}(x)$ ise $(f_n)$ dizisi $f$’ye **artarak yakınsar** denir ve $f_n \uparrow f$ yazılır.
- Her $x \in E$ ve her $n \in \mathbb{N}$ için $f_n(x) \ge f_{n+1}(x)$ ise $(f_n)$ dizisi $f$’ye **azalarak yakınsar** denir ve $f_n \downarrow f$ yazılır.

İki durumdan biri gerçekleşiyorsa $(f_n)$ dizisi $f$’ye **monoton yakınsar** denir.

Yani monotonluk burada $x$ değişkenine göre değil, $n$ indisine göredir: her sabit $x$ noktasında $\big(f_n(x)\big)$ sayı dizisi monotondur. Grafiklerle söylersek, $f_n \uparrow f$ durumunda her grafik bir öncekinin üstünde (ya da üzerinde) durur.

**Teorem 4.3 (Dini Teoremi)** $[a, b]$ kapalı ve sınırlı bir aralık, $(f_n)$ dizisi $[a, b]$ üzerinde tanımlı bir fonksiyon dizisi ve $f : [a, b] \to \mathbb{R}$ olsun. Aşağıdaki koşullar sağlansın:

1.  her $f_n$, $[a, b]$ üzerinde süreklidir;

2.  her $x \in [a, b]$ için $\big(f_n(x)\big)_{n \in \mathbb{N}}$ sayı dizisi monotondur;

3.  $f$, $[a, b]$ üzerinde süreklidir;

4.  $f_n \to f$ (noktasal, $[a, b]$).

O zaman $f_n \rightrightarrows f$ ($[a, b]$).

İspat

Her $n$ için $g_n(x) = |f(x) - f_n(x)|$ tanımlayalım.

**Adım 1: $g_n$ dizisinin özellikleri.** (i) ve (iii) gereği $f - f_n$ süreklidir; mutlak değer sürekli olduğundan $g_n$ de $[a, b]$ üzerinde süreklidir. (iv) gereği her $x$ için $g_n(x) \to 0$ olur. Ayrıca her $x$ için

$$g_{n+1}(x) \le g_n(x) \qquad (n \in \mathbb{N}) \tag{4}$$

sağlanır. Gerçekten, $\big(f_n(x)\big)$ artan ise limiti hiçbir teriminden küçük değildir (bkz. [Analiz 1](../analiz-1/monoton-diziler-ve-e-sayisi.md#cor-monoton-limit-sinir)); yani $f_n(x) \le f_{n+1}(x) \le f(x)$ olur. Bu durumda $g_n(x) = f(x) - f_n(x)$ ve $g_{n+1}(x) = f(x) - f_{n+1}(x)$’tir; $f_n(x) \le f_{n+1}(x)$ olduğundan $g_n(x) \ge g_{n+1}(x)$ çıkar. Azalan durumda $f_n(x) \ge f_{n+1}(x) \ge f(x)$ olur ve aynı eşitsizlik $g_n(x) = f_n(x) - f(x)$ için elde edilir.

**Adım 2: Her noktanın çevresinde bir indis yeter.** $\varepsilon > 0$ verilsin ve $x \in [a, b]$ sabit olsun. $g_n(x) \to 0$ olduğundan $g_{N_x}(x) < \varepsilon$ olacak biçimde bir $N_x \in \mathbb{N}$ vardır. $g_{N_x}$ fonksiyonu $x$ noktasında sürekli olduğundan öyle bir $\delta_x > 0$ vardır ki

$$y \in [a, b],\ \ |y - x| < \delta_x \quad \Longrightarrow \quad g_{N_x}(y) < \varepsilon \tag{5}$$

olur. (Süreklilik tanımı $\varepsilon - g_{N_x}(x) > 0$ sayısı için uygulanır.) $I_x = (x - \delta_x,\ x + \delta_x)$ yazalım.

**Adım 3: Kompaktlık.** $\{I_x : x \in [a, b]\}$ ailesi $[a, b]$’nin bir açık örtüsüdür, çünkü her $x$ kendi $I_x$ aralığına aittir. $[a, b]$ kapalı ve sınırlı olduğundan Heine–Borel teoremi (bkz. [Analiz 1](../analiz-1/kompaktlik-ve-heine-borel.md#thm-heine-borel)) gereği kompakttır; bu örtünün sonlu bir alt örtüsü vardır. Yani öyle $x_1, x_2, \dots, x_k \in [a, b]$ noktaları vardır ki

$$[a, b] \subseteq I_{x_1} \cup I_{x_2} \cup \dots \cup I_{x_k}$$

olur.

**Adım 4: Ortak indis.** $N = \max\{N_{x_1}, N_{x_2}, \dots, N_{x_k}\}$ alalım; bu sayı yalnız $\varepsilon$’a bağlıdır. $n \ge N$ ve $y \in [a, b]$ olsun. $y$, örtünün aralıklarından en az birine aittir: $y \in I_{x_i}$. $n \ge N \ge N_{x_i}$ olduğundan $(4)$ eşitsizliğinin art arda uygulanması ve $(5)$ ile

$$|f_n(y) - f(y)| = g_n(y) \le g_{N_{x_i}}(y) < \varepsilon$$

bulunur. Bu, $n \ge N$ olan her $n$ ve her $y \in [a, b]$ için geçerlidir; $f_n \rightrightarrows f$ ($[a, b]$). $\blacksquare$

İspatın iki kilit adımı, koşulların nerede kullanıldığını da gösterir. Monotonluk, bir noktada $N_x$ indisiyle yakalanan küçüklüğün sonraki bütün indislere taşınmasını sağlar ($(4)$ eşitsizliği). Kompaktlık ise sonsuz çoklukta $N_x$ sayısını sonlu sayıya indirip maksimum almayı olanaklı kılar.

**Örnek 4.5 (Dini Teoremiyle Üstel Fonksiyona Yaklaşım)** $[0, 1]$ üzerinde $f_n(x) = \left(1 + \dfrac{x}{n}\right)^{n}$ dizisinin $f(x) = e^x$ fonksiyonuna düzgün yakınsadığını gösteriniz.

Çözüm

$[0, 1]$ kapalı ve sınırlı bir aralıktır. Dini teoreminin dört koşulunu sırayla denetleyelim.

**(i) Süreklilik.** Her $f_n$ bir polinomdur; $[0, 1]$ üzerinde süreklidir.

**(iv) Noktasal limit.** Her $x \in \mathbb{R}$ için $\lim_{n \to \infty}\left(1 + \dfrac{x}{n}\right)^{n} = e^x$’tir (bkz. [Analiz 1](../analiz-1/monoton-diziler-ve-e-sayisi.md#def-ustel-fonksiyon-limit)). Özel olarak $f_n(0) = 1 \to 1 = e^0$ ve $f_n(1) = \left(1 + \dfrac{1}{n}\right)^{n} \to e$.

**(iii) Limitin sürekliliği.** $f(x) = e^x$ her yerde, dolayısıyla $[0, 1]$ üzerinde süreklidir.

**(ii) Monotonluk.** $x \in [0, 1]$ sabit olsun; $f_n(x) \le f_{n+1}(x)$ olduğunu gösterelim. $x = 0$ için iki yan da $1$’dir. $x > 0$ için oranı yazalım:

$$\frac{f_{n+1}(x)}{f_n(x)} = \left(1 + \frac{x}{n+1}\right) \cdot \left( \frac{1 + \frac{x}{n+1}}{1 + \frac{x}{n}} \right)^{n}.$$

Parantez içindeki kesir

$$\frac{1 + \frac{x}{n+1}}{1 + \frac{x}{n}} = \frac{n\,(n + 1 + x)}{(n+1)(n + x)} = 1 - \frac{x}{(n+1)(n+x)}$$

olur. $t = \dfrac{x}{(n+1)(n+x)} \in (0, 1)$ için Bernoulli eşitsizliği (bkz. [Analiz 1](../analiz-1/dogal-sayilar-ve-tumevarim.md#thm-bernoulli-esitsizligi)) $(1 - t)^n \ge 1 - nt$ verir. Dolayısıyla

$$\begin{aligned}
\frac{f_{n+1}(x)}{f_n(x)} &\ge \frac{n + 1 + x}{n + 1} \cdot \left( 1 - \frac{nx}{(n+1)(n+x)} \right) \\[1mm]
&= \frac{(n + 1 + x)(n^2 + n + x)}{(n+1)^2 (n + x)}.
\end{aligned}$$

Pay ile paydanın farkını hesaplayalım:

$$(n + 1 + x)(n^2 + n + x) - (n+1)^2(n + x) = x^2 \ge 0.$$

Öyleyse oran en az $1$’dir: $f_n(x) \le f_{n+1}(x)$. Dizi her noktada artandır; $f_n \uparrow e^x$.

Dört koşul da sağlandığından [Teorem 4.3](#thm-sur-dini) gereği $\left(1 + \dfrac{x}{n}\right)^{n} \rightrightarrows e^x$ ($[0, 1]$). $\blacksquare$

Dini teoreminin koşullarından hiçbiri atılamaz. Aralığın sınırlılığı için $[0, +\infty)$ üzerindeki $f_n(x) = \dfrac{x}{n}$ dizisi yeterlidir: terimler süreklidir, $f_n \downarrow 0$ olur ve limit süreklidir, ama yakınsama düzgün değildir ([Örnek 2.4](duzgun-yakinsaklik.md#exm-dzg-x-bolu-n)). Terimlerin sürekliliği için $[0, 1]$ üzerinde, $0 < x < \dfrac{1}{n}$ iken $1$, öbür noktalarda $0$ değerini alan $f_n$ fonksiyonlarına bakalım: $f_n \downarrow 0$ olur ve limit süreklidir, ama $\sup |f_n| = 1$ olduğundan yakınsama düzgün değildir. Kalan üç koşul için birer örnek çözelim; her birinde tam olarak bir koşul bozulur ve sonuç çöker.

**Örnek 4.6 (Aralık Kapalı Değilse Dini Teoremi Geçersizdir)** $(0, 1)$ üzerinde $f_n(x) = \dfrac{1}{nx + 1}$ dizisinin sürekli fonksiyonlardan oluştuğunu, sürekli bir limite azalarak yakınsadığını, ama yakınsamanın düzgün olmadığını gösteriniz.

Çözüm

**Süreklilik ve noktasal limit.** $x \in (0, 1)$ için $nx + 1 > 0$ olduğundan her $f_n$ süreklidir. $x > 0$ sabitken $nx + 1 \to +\infty$ olduğundan $f_n(x) \to 0$; limit $f = 0$ süreklidir.

**Monotonluk.** $x \in (0, 1)$ için $nx + 1 < (n+1)x + 1$ olduğundan

$$f_n(x) = \frac{1}{nx + 1} > \frac{1}{(n+1)x + 1} = f_{n+1}(x)$$

olur; $f_n \downarrow 0$.

**Düzgün yakınsamama.** $x \mapsto \dfrac{1}{nx + 1}$ fonksiyonu $(0, 1)$ üzerinde azalandır; çünkü türevi $\dfrac{-n}{(nx + 1)^2} < 0$’dır. Dolayısıyla değerleri sol uca yaklaştıkça büyür ve

$$d_n = \sup_{x \in (0, 1)} \left| \frac{1}{nx + 1} - 0 \right| = \lim_{x \to 0^+} \frac{1}{nx + 1} = 1$$

olur. ($x = 0$ noktası kümede olmadığından bu supremum alınmaz.) $d_n = 1 \not\to 0$ olduğundan [Teorem 3.3](duzgun-yakinsaklik-olcutleri.md#thm-olc-supremum) gereği yakınsama $(0, 1)$ üzerinde düzgün değildir.

Dini teoreminin (i)–(iv) koşulları sağlanmaktadır; bozulan tek şey aralığın kapalı olmamasıdır. $\blacksquare$

**Örnek 4.7 (Limit Sürekli Değilse Dini Teoremi Geçersizdir)** $[-1, 1]$ üzerinde $f_n(x) = x^{1/(2n-1)} = \sqrt[2n-1]{x}$ dizisinin düzgün yakınsak olup olmadığını inceleyiniz.

Çözüm

$2n - 1$ tek sayı olduğundan kök negatif $x$’ler için de tanımlıdır ve her $f_n$, $[-1, 1]$ üzerinde süreklidir.

**Noktasal limit.** Dört durumu ayıralım.

- $x = 0$ için $f_n(0) = 0 \to 0$.
- $x = 1$ için $f_n(1) = 1 \to 1$; $x = -1$ için $f_n(-1) = -1 \to -1$.
- $0 < x < 1$ için $\big(\sqrt[2n-1]{x}\big)$ dizisi, $\sqrt[k]{x} \to 1$ limitinin ($k \to \infty$) tek indisli alt dizisidir; dolayısıyla $f_n(x) \to 1$. Bu dizi $n$’ye göre artandır ve üstten $1$ ile sınırlıdır.
- $-1 < x < 0$ için $f_n(x) = -\sqrt[2n-1]{|x|} \to -1$. Bu dizi $n$’ye göre azalandır ve alttan $-1$ ile sınırlıdır.

Noktasal limit

$$f(x) = \begin{cases} -1, & -1 \le x < 0 \\ 0, & x = 0 \\ 1, & 0 < x \le 1 \end{cases}$$

fonksiyonudur.

**Düzgün yakınsamama.** Her $f_n$ sürekli olduğu hâlde $f$, $x = 0$ noktasında sürekli değildir. [Sonuç 4.2](#cor-sur-sureksiz-limit) gereği yakınsama $[-1, 1]$ üzerinde düzgün değildir.

Dini teoremi açısından: aralık kapalı ve sınırlıdır, terimler süreklidir, her noktada dizi monotondur; bozulan tek koşul limitin sürekliliğidir. $\blacksquare$

**Örnek 4.8 (Monotonluk Yoksa Dini Teoremi Geçersizdir)** Kapalı ve sınırlı bir aralıkta, sürekli fonksiyonlardan oluşan ve sürekli bir limite noktasal yakınsayan, ama düzgün yakınsamayan bir dizi veriniz.

Çözüm

$[0, 1]$ üzerinde $f_n(x) = \dfrac{2nx}{1 + n^2x^2}$ alalım. Her $f_n$ süreklidir, noktasal limit $f = 0$ süreklidir ([Örnek 1.2](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#exm-nok-tepe)) ve yakınsama düzgün değildir ([Alıştırma 2.2](duzgun-yakinsaklik.md#exr-dzg-tepe-degil)).

Bozulan koşul monotonluktur. Örneğin $x = \dfrac{1}{2}$ noktasında

$$f_1\left(\tfrac{1}{2}\right) = \frac{1}{1 + \frac{1}{4}} = \frac{4}{5}, \qquad f_2\left(\tfrac{1}{2}\right) = \frac{2}{1 + 1} = 1, \qquad f_3\left(\tfrac{1}{2}\right) = \frac{3}{1 + \frac{9}{4}} = \frac{12}{13}$$

olur: dizi önce artar, sonra azalır. $\blacksquare$

## 4.4 Alıştırmalar

**Alıştırma 4.1 (Düzgün Sınırlı Dizinin Noktasal Limiti)** $(f_n)$ dizisi $E$ üzerinde düzgün sınırlı olsun ve $f_n \to f$ (noktasal, $E$) olsun. $f$’nin $E$ üzerinde sınırlı olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Düzgün sınırlılık gereği öyle bir $M > 0$ vardır ki her $x \in E$ ve her $n$ için $|f_n(x)| \le M$, yani $-M \le f_n(x) \le M$ olur. $x \in E$ sabitlensin. $\big(f_n(x)\big)$ dizisinin bütün terimleri $[-M, M]$ aralığındadır ve dizi $f(x)$’e yakınsar. Limitlerde sıralama korunduğundan (bkz. [Analiz 1](../analiz-1/limit-islemleri-ve-sikistirma.md#cor-limit-sabit-sinir)) $-M \le f(x) \le M$ olur. $x$ keyfi olduğundan her $x \in E$ için $|f(x)| \le M$’dir; $f$ sınırlıdır.

Burada yakınsamanın düzgün olması gerekmedi; düzgünlük koşulu dizinin sınırlılığına yüklendi. $\blacksquare$

**Alıştırma 4.2 (Kesilmiş Fonksiyonlar)** $(0, 1]$ üzerinde $f_n(x) = \min\left\{ n,\ \dfrac{1}{x} \right\}$ dizisinin noktasal sınırlı olduğunu, düzgün sınırlı olmadığını ve düzgün yakınsamadığını gösteriniz.

Çözüm

**Noktasal sınırlılık.** Her $x \in (0, 1]$ ve her $n$ için $0 < f_n(x) \le \dfrac{1}{x}$ olur; $K_x = \dfrac{1}{x}$ alınır.

**Düzgün sınırlı değildir.** $x_n = \dfrac{1}{n}$ için $f_n(x_n) = \min\{n, n\} = n$ olur. Herhangi bir $M > 0$ için $n > M$ seçilirse $f_n(x_n) > M$ olur; ortak bir sınır yoktur.

**Düzgün yakınsamama.** $x \in (0, 1]$ sabitken $n \ge \dfrac{1}{x}$ olan her $n$ için $f_n(x) = \dfrac{1}{x}$’tir; dolayısıyla noktasal limit $f(x) = \dfrac{1}{x}$ olur ve sınırlı değildir. Her $f_n$ ise $n$ ile sınırlıdır. [Sonuç 4.1](#cor-sur-sinirsiz-limit) gereği yakınsama $(0, 1]$ üzerinde düzgün değildir. $\blacksquare$

**Alıştırma 4.3 (Üç Bölgeli Süreksiz Limit)** $\mathbb{R}$ üzerinde $f_n(x) = \dfrac{1}{1 + x^{2n}}$ dizisinin noktasal limitini bulunuz ve yakınsamanın $\mathbb{R}$ üzerinde düzgün olmadığını gösteriniz.

Çözüm

$x^{2n} = (x^2)^n$ bir geometrik dizidir; davranışı $x^2$’nin $1$’e göre konumuna bağlıdır.

- $|x| < 1$ ise $x^{2n} \to 0$ ve $f_n(x) \to 1$.
- $|x| = 1$ ise $x^{2n} = 1$ ve $f_n(x) = \dfrac{1}{2}$.
- $|x| > 1$ ise $x^{2n} \to +\infty$ ve $f_n(x) \to 0$.

Noktasal limit

$$f(x) = \begin{cases} 1, & |x| < 1 \\[1mm] \dfrac{1}{2}, & |x| = 1 \\[1mm] 0, & |x| > 1 \end{cases}$$

fonksiyonudur. Her $f_n$ bütün $\mathbb{R}$’de süreklidir (payda hiç sıfır olmaz), ama $f$, $x = 1$ ve $x = -1$ noktalarında sürekli değildir. [Sonuç 4.2](#cor-sur-sureksiz-limit) gereği yakınsama $\mathbb{R}$ üzerinde düzgün değildir. $\blacksquare$

**Alıştırma 4.4 (Kosinüsün Kuvvetleri: Bütün Aralık)** $\left[0, \dfrac{\pi}{2}\right]$ üzerinde $f_n(x) = \cos^n x$ dizisinin düzgün yakınsamadığını gösteriniz.

Çözüm

$x = 0$ için $f_n(0) = 1 \to 1$. $0 < x \le \dfrac{\pi}{2}$ için $0 \le \cos x < 1$ olduğundan $\cos^n x \to 0$. Noktasal limit

$$f(x) = \begin{cases} 1, & x = 0 \\ 0, & 0 < x \le \dfrac{\pi}{2} \end{cases}$$

fonksiyonudur ve $x = 0$’da sürekli değildir: $\lim_{x \to 0^+} f(x) = 0 \ne 1 = f(0)$. Her $f_n$ sürekli olduğundan [Sonuç 4.2](#cor-sur-sureksiz-limit) gereği yakınsama düzgün değildir. $\blacksquare$

**Alıştırma 4.5 (Kosinüsün Kuvvetleri: Sıfırdan Uzakta)** $0 < \delta < \dfrac{\pi}{2}$ olsun. $f_n(x) = \cos^n x$ dizisinin $\left[\delta, \dfrac{\pi}{2}\right]$ üzerinde düzgün yakınsadığını Dini teoremiyle gösteriniz ve sonucu supremum ölçütüyle doğrulayınız.

Çözüm

**Dini teoremi.** Aralık kapalı ve sınırlıdır. Her $f_n$ süreklidir. Bu aralıkta $0 \le \cos x < 1$ olduğundan noktasal limit $f = 0$’dır ve süreklidir. Ayrıca $0 \le \cos x \le 1$ için

$$f_{n+1}(x) = \cos x \cdot \cos^n x \le \cos^n x = f_n(x)$$

olur; $f_n \downarrow 0$. [Teorem 4.3](#thm-sur-dini) gereği $\cos^n x \rightrightarrows 0$ $\left(\left[\delta, \tfrac{\pi}{2}\right]\right)$.

**Supremum ölçütü.** Kosinüs $\left[\delta, \dfrac{\pi}{2}\right]$ üzerinde azalan ve negatif olmayan bir fonksiyondur; dolayısıyla $\cos^n x$ de azalandır ve en büyük değerini sol uçta alır:

$$d_n = \sup_{x \in [\delta, \pi/2]} \cos^n x = \cos^n \delta.$$

$0 < \cos \delta < 1$ olduğundan $d_n \to 0$ ve [Teorem 3.3](duzgun-yakinsaklik-olcutleri.md#thm-olc-supremum) aynı sonucu verir. $\blacksquare$

**Alıştırma 4.6 (Yer Değiştirmeyen İki Limit)** $[0, 1]$ üzerinde $f_n(x) = \dfrac{nx}{1 + nx}$ için $\displaystyle\lim_{n \to \infty}\Big(\lim_{x \to 0^+} f_n(x)\Big)$ ve $\displaystyle\lim_{x \to 0^+}\Big(\lim_{n \to \infty} f_n(x)\Big)$ limitlerini hesaplayınız.

Çözüm

**Önce $x$, sonra $n$.** Her $f_n$, $x = 0$’da süreklidir: $\lim_{x \to 0^+} f_n(x) = f_n(0) = 0$. Dolayısıyla

$$\lim_{n \to \infty}\Big(\lim_{x \to 0^+} f_n(x)\Big) = \lim_{n \to \infty} 0 = 0.$$

**Önce $n$, sonra $x$.** [Alıştırma 1.2](fonksiyon-dizilerinde-noktasal-yakinsaklik.md#exr-nok-nx-bolu) gereği $x > 0$ için $\lim_{n \to \infty} f_n(x) = 1$’dir. Dolayısıyla

$$\lim_{x \to 0^+}\Big(\lim_{n \to \infty} f_n(x)\Big) = \lim_{x \to 0^+} 1 = 1.$$

İki limit farklıdır: $0 \ne 1$. Limitler yer değiştirmez; bunun nedeni yakınsamanın $[0, 1]$ üzerinde düzgün olmamasıdır ([Alıştırma 2.5](duzgun-yakinsaklik.md#exr-dzg-nx-bolu)). Düzgün yakınsaklık olsaydı [Teorem 4.2](#thm-sur-sureklilik) iki limitin eşit olmasını zorunlu kılardı. $\blacksquare$

**Alıştırma 4.7 (Dini Teoremiyle Mutlak Değere Yaklaşım)** $[-1, 1]$ üzerinde $f_n(x) = \sqrt{x^2 + \dfrac{1}{n}}$ dizisinin $f(x) = |x|$ fonksiyonuna düzgün yakınsadığını Dini teoremiyle gösteriniz.

Çözüm

Dört koşulu denetleyelim; aralık kapalı ve sınırlıdır.

- **Süreklilik.** $x^2 + \dfrac{1}{n} > 0$ olduğundan her $f_n$ süreklidir.
- **Noktasal limit.** $x$ sabitken $x^2 + \dfrac{1}{n} \to x^2$ ve karekök sürekli olduğundan $f_n(x) \to \sqrt{x^2} = |x|$.
- **Limitin sürekliliği.** $f(x) = |x|$ süreklidir.
- **Monotonluk.** $\dfrac{1}{n+1} < \dfrac{1}{n}$ ve karekök artan olduğundan $f_{n+1}(x) < f_n(x)$ olur; $f_n \downarrow |x|$.

[Teorem 4.3](#thm-sur-dini) gereği $f_n \rightrightarrows |x|$ ($[-1, 1]$). $\blacksquare$

Düzgün yakınsaklığın sınırlılığı ve sürekliliği koruduğunu gördük. Üç kötü haberden geriye integrallenebilirlik kaldı; [Düzgün Yakınsaklık ve İntegral](./duzgun-yakinsaklik-ve-integral.md) bölümünde düzgün limitin integrallenebilirliği de koruduğunu ve limit ile integralin yer değiştirdiğini gösteriyoruz.
