---
title: "Birinci Tip İntegraller için Yakınsaklık Testleri"
url: https://acik-matematik.com/dersler/analiz-3/birinci-tip-yakinsaklik-testleri
course: "Analiz 3: Fonksiyon Dizileri ve Seriler"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 492b3e2f5b9a5e5cd4c1740303f5c627be78a1f8
---
# 16  Birinci Tip İntegraller için Yakınsaklık Testleri

[Önceki bölümde](./genellestirilmis-integraller.md) bir genelleştirilmiş integralin yakınsaklığına, integrali sınırlı aralıkta hesaplayıp limit alarak karar verdik. Bu yol, integrali alınan fonksiyonun ilkeli yazılabildiği sürece işler. $\displaystyle\int_1^{+\infty} e^{-x^2}\,dx$ ya da $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sin x}{x}\,dx$ gibi integrallerde ilkel, temel fonksiyonlarla ifade edilemez; sınırlı aralıktaki integral için kapalı bir formül yoktur. Yine de çoğu zaman asıl soru integralin değeri değil, yakınsak olup olmadığıdır ve bu soru değer hesaplanmadan yanıtlanabilir.

Durum sayı serilerindekiyle aynıdır: orada da kısmi toplamın formülü nadiren bulunur ve yakınsaklığa, terimlere bakan testlerle karar verilir. Bu bölümde o testlerin integral karşılıklarını kuruyoruz: Cauchy kriteri, negatif olmayan fonksiyonlar için karşılaştırma testleri, mutlak yakınsaklık ve işaret değiştiren fonksiyonlar için Dirichlet ve Abel testleri.

Bölüm boyunca $a \in \mathbb{R}$’dir ve $[a, +\infty)$ üzerinde tanımlı her fonksiyonun her $b > a$ için $[a, b]$ üzerinde integrallenebilir olduğu kabul edilir. Bir $f$ fonksiyonunun sınırlı aralıktaki integralini

$$F(b) = \int_a^b f(x)\,dx \qquad (b \ge a)$$

ile gösteriyoruz. [Tanım 15.1](genellestirilmis-integraller.md#def-gbt-birinci-tip) gereği $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ integralinin yakınsaklığı, $\lim_{b \to +\infty} F(b)$ limitinin var ve sonlu olması demektir.

## 16.1 Cauchy Kriteri

Bir limitin varlığını, limitin değerini bilmeden denetlemenin yolu Cauchy koşuludur. Diziler için kurduğumuz ölçütün (bkz. [Analiz 1](../analiz-1/cauchy-dizileri.md#thm-cauchy-olcutu)) integral biçimi, bu bölümdeki bütün testlerin dayanağıdır.

**Teorem 16.1 (Genelleştirilmiş İntegraller için Cauchy Kriteri)** $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ integralinin yakınsak olması için gerek ve yeter koşul şudur: her $\varepsilon > 0$ için öyle bir $B \ge a$ vardır ki $b_2 > b_1 \ge B$ olan her $b_1$, $b_2$ için

$$\left| \int_{b_1}^{b_2} f(x)\,dx \right| < \varepsilon$$

olur.

İspat

$b_2 > b_1 \ge a$ için integralin aralık üzerinde toplamsallığı (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/integralin-cebirsel-ozellikleri.md#thm-aralik-toplamsalligi)) gereği

$$\int_{b_1}^{b_2} f(x)\,dx = F(b_2) - F(b_1)$$

olur; ispat boyunca bu eşitliği kullanacağız.

**Gereklilik.** İntegral yakınsak ve değeri $A$ olsun. $\varepsilon > 0$ verilsin. Limit tanımı gereği öyle bir $B > a$ vardır ki $b \ge B$ için $|F(b) - A| < \dfrac{\varepsilon}{2}$ olur. $b_2 > b_1 \ge B$ ise üçgen eşitsizliğiyle

$$\begin{aligned}
\left| \int_{b_1}^{b_2} f(x)\,dx \right| &= |F(b_2) - F(b_1)| \\[1mm]
&\le |F(b_2) - A| + |A - F(b_1)| < \frac{\varepsilon}{2} + \frac{\varepsilon}{2} = \varepsilon
\end{aligned}$$

bulunur.

**Yeterlilik.** Koşul sağlansın. Önce limitin adayını bulalım. Her $n \in \mathbb{N}$ için

$$a_n = F(a + n) = \int_a^{a+n} f(x)\,dx$$

sayı dizisini ele alalım. $\varepsilon > 0$ verilsin; koşuldaki $B$ sayısını alalım ve $a + N \ge B$ olan bir $N \in \mathbb{N}$ seçelim. $n > m \ge N$ ise $a + n > a + m \ge B$ olduğundan

$$|a_n - a_m| = \left| \int_{a+m}^{a+n} f(x)\,dx \right| < \varepsilon$$

olur. Demek ki $(a_n)$ bir Cauchy dizisidir; Cauchy ölçütü gereği bir $A$ sayısına yakınsar.

Şimdi $\lim_{b \to +\infty} F(b) = A$ olduğunu gösterelim. $\varepsilon > 0$ verilsin. Koşulu $\dfrac{\varepsilon}{2}$ ile uygulayarak bir $B'$ sayısı bulalım. $a_n \to A$ olduğundan öyle bir $N_1$ vardır ki $n \ge N_1$ için $|a_n - A| < \dfrac{\varepsilon}{2}$ olur. $N \ge N_1$ ve $a + N \ge B'$ olacak biçimde bir $N \in \mathbb{N}$ seçelim. $b > a + N$ olan her $b$ için

$$\begin{aligned}
|F(b) - A| &\le |F(a + N) - A| + |F(b) - F(a + N)| \\[1mm]
&= |a_N - A| + \left| \int_{a+N}^{b} f(x)\,dx \right| < \frac{\varepsilon}{2} + \frac{\varepsilon}{2} = \varepsilon
\end{aligned}$$

olur; ilk terimde $N \ge N_1$, ikinci terimde $b > a + N \ge B'$ kullanıldı. Bu, integralin yakınsak ve değerinin $A$ olduğunu gösterir. $\blacksquare$

Yani integral yakınsaksa yeterince uzaktaki her aralığın integrale katkısı istenildiği kadar küçüktür; tersine, uzak aralıkların katkısı küçülüyorsa integral yakınsar. Koşulda limitin değeri $A$ hiç geçmez; kriterin gücü buradadır.

Kriterin olumsuzu bir ıraksaklık ölçütüdür. Öyle bir $\varepsilon_0 > 0$ bulunabiliyorsa ki her $B \ge a$ için

$$b_2 > b_1 \ge B \qquad \text{ve} \qquad \left| \int_{b_1}^{b_2} f(x)\,dx \right| \ge \varepsilon_0$$

olan $b_1$, $b_2$ sayıları vardır, integral ıraksaktır. Örneğin $\displaystyle\int_0^{+\infty} \sin x\,dx$ integralinde her $N \in \mathbb{N}$ için

$$\int_{2N\pi}^{(2N+1)\pi} \sin x\,dx = \Big[ -\cos x \Big]_{2N\pi}^{(2N+1)\pi} = 1 + 1 = 2$$

olur. Ne kadar uzağa gidilirse gidilsin katkısı $2$ olan bir aralık bulunduğundan $\varepsilon_0 = 2$ alınabilir; integral ıraksaktır.

## 16.2 Negatif Olmayan Fonksiyonlar

Fonksiyon işaret değiştirmiyorsa $F$ monotondur ve yakınsaklık tek bir soruya iner: $F$ sınırlı mıdır? Bu, negatif olmayan terimli serilerdeki sınırlı kısmi toplam ölçütünün (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/pozitif-terimli-seriler.md#thm-sinirli-kismi-toplam-olcutu)) integral karşılığıdır.

**Teorem 16.2 (Negatif Olmayan Fonksiyonlar için Sınırlılık Ölçütü)** Her $x \ge a$ için $f(x) \ge 0$ olsun. $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ integralinin yakınsak olması için gerek ve yeter koşul $F$ fonksiyonunun üstten sınırlı olmasıdır: öyle bir $M > 0$ vardır ki her $b \ge a$ için

$$F(b) = \int_a^b f(x)\,dx \le M$$

olur. Bu durumda integralin değeri $\sup_{b \ge a} F(b)$ sayısıdır. $F$ üstten sınırlı değilse $\lim_{b \to +\infty} F(b) = +\infty$ olur.

İspat

**$F$ artandır.** $a \le x_1 < x_2$ olsun. $[x_1, x_2]$ üzerinde $f \ge 0$ olduğundan integrali negatif değildir (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/integralde-siralama-ve-esitsizlikler.md#cor-negatif-olmayan-integral)):

$$F(x_2) - F(x_1) = \int_{x_1}^{x_2} f(x)\,dx \ge 0.$$

**Yeterlilik.** $F$ üstten sınırlı olsun ve $S = \sup_{b \ge a} F(b)$ diyelim; $S$ sonludur. $\varepsilon > 0$ verilsin. Supremum tanımı gereği $F(b_0) > S - \varepsilon$ olan bir $b_0 \ge a$ vardır. $F$ artan olduğundan $b \ge b_0$ için

$$S - \varepsilon < F(b_0) \le F(b) \le S$$

olur, yani $|F(b) - S| < \varepsilon$. Demek ki $\lim_{b \to +\infty} F(b) = S$’dir; integral yakınsaktır ve değeri $S$’dir.

**Gereklilik.** İntegral yakınsak ve değeri $A$ olsun. Bir $b_0$ için $F(b_0) > A$ olsaydı, $F$ artan olduğundan her $b \ge b_0$ için $F(b) \ge F(b_0)$ olur, limit alınınca $A \ge F(b_0) > A$ çelişkisi çıkardı. Öyleyse her $b \ge a$ için $F(b) \le A$’dır; $F$ üstten sınırlıdır.

**Sınırsız durum.** $F$ üstten sınırlı olmasın. $K > 0$ verilsin; $F(b_0) > K$ olan bir $b_0$ vardır ve $F$ artan olduğundan $b \ge b_0$ için $F(b) \ge F(b_0) > K$ olur. Bu, $\lim_{b \to +\infty} F(b) = +\infty$ demektir. $\blacksquare$

Yani negatif olmayan bir fonksiyonun integrali ya yakınsar ya da $+\infty$’a ıraksar; [Örnek 15.5](genellestirilmis-integraller.md#exm-gbt-salinim) türünden salınarak ıraksama burada görülmez. Bu yüzden negatif olmayan $f$ için yakınsaklık kısaca $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx < +\infty$ biçiminde de yazılır.

## 16.3 Karşılaştırma Testi

Sınırlılık ölçütünün en kullanışlı sonucu, bir integrali karakteri bilinen başka bir integralle kıyaslamaktır.

**Teorem 16.3 (Karşılaştırma Testi)** $f, g : [a, +\infty) \to \mathbb{R}$ fonksiyonları her $x \ge a$ için $0 \le f(x) \le g(x)$ koşulunu sağlasın.

1.  $\displaystyle\int_a^{+\infty} g(x)\,dx$ yakınsak ise $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ de yakınsaktır ve $\displaystyle\int_a^{+\infty} f\,dx \le \int_a^{+\infty} g\,dx$ olur.

2.  $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ ıraksak ise $\displaystyle\int_a^{+\infty} g(x)\,dx$ de ıraksaktır.

İspat

$F(b) = \displaystyle\int_a^b f(x)\,dx$ ve $G(b) = \displaystyle\int_a^b g(x)\,dx$ yazalım. Sıralama teoremi (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/integralde-siralama-ve-esitsizlikler.md#thm-integral-siralama)) gereği her $b \ge a$ için

$$0 \le F(b) \le G(b)$$

olur.

**(i)** $\displaystyle\int_a^{+\infty} g(x)\,dx$ yakınsak olsun ve değerine $I$ diyelim. [Teorem 16.2](#thm-gyt-pozitif) gereği $I = \sup_{b \ge a} G(b)$ olduğundan her $b \ge a$ için $F(b) \le G(b) \le I$ bulunur. $F$ üstten sınırlıdır ve $f \ge 0$’dır; yine [Teorem 16.2](#thm-gyt-pozitif) gereği $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ yakınsaktır ve değeri $\sup_{b \ge a} F(b) \le I$ olur.

**(ii)** Bu, (i) şıkkının karşıt tersidir: $\displaystyle\int_a^{+\infty} g(x)\,dx$ yakınsak olsaydı (i) gereği $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ de yakınsak olurdu. $\blacksquare$

Teoremi kullanırken iki noktaya dikkat edilir. Birincisi, başlangıç noktasının değişmesi yakınsaklığı etkilemediğinden $0 \le f(x) \le g(x)$ eşitsizliğinin bir $c \ge a$ sayısından sonraki bütün $x$’ler için sağlanması yakınsaklık ve ıraksaklık sonuçları için yeter; yalnız bu durumda integrallerin değerleri arasındaki eşitsizlik $[c, +\infty)$ üzerinde geçerlidir. İkincisi, negatif olmama koşulu atılamaz: $f(x) = -1$ ve $g(x) = 0$ için $f \le g$ olur, $\displaystyle\int_a^{+\infty} g(x)\,dx = 0$ yakınsaktır, ama $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ ıraksaktır.

İpucuÜç adımda karşılaştırma testi

1.  **Tahmin et.** $x$ büyükken $f$’nin hangi basit fonksiyon gibi davrandığına bakılır. Yakınsaklık bekleniyorsa $f$’yi yukarıdan, ıraksaklık bekleniyorsa aşağıdan sınırlayan bir $g$ aranır.
2.  **Eşitsizliği kur.** $0 \le f(x) \le g(x)$ ya da $0 \le g(x) \le f(x)$ eşitsizliği, bir noktadan sonraki bütün $x$’ler için gösterilir.
3.  **Bilinen integrale bağla.** $g$’nin integralinin karakteri kuvvet integrali ([Teorem 15.2](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-p-integrali)) ya da üstel integral ([Örnek 15.6](genellestirilmis-integraller.md#exm-gbt-ustel)) yardımıyla belirlenir ve sonuç $f$’ye aktarılır.

**Örnek 16.1 (Üstel Kare Fonksiyonu)** $\displaystyle\int_1^{+\infty} e^{-x^2}\,dx$ integralinin yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

**Tahmin.** $e^{-x^2}$ fonksiyonu $e^{-x}$’ten de hızlı söner; yukarıdan $e^{-x}$ ile sınırlamayı deneyelim.

**Eşitsizlik.** $x \ge 1$ için $x^2 \ge x$, dolayısıyla $-x^2 \le -x$ olur. Üstel fonksiyon artan olduğundan

$$0 < e^{-x^2} \le e^{-x} \qquad (x \ge 1)$$

bulunur.

**Bilinen integral.** [Örnek 15.6](genellestirilmis-integraller.md#exm-gbt-ustel) gereği ($t = 1$, $a = 1$)

$$\int_1^{+\infty} e^{-x}\,dx = \frac{1}{e}$$

yakınsaktır. [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) gereği $\displaystyle\int_1^{+\infty} e^{-x^2}\,dx$ yakınsaktır ve değeri $\dfrac{1}{e}$ sayısını aşmaz. İntegralin tam değerini bulmadan yakınsaklığına karar vermiş olduk. $\blacksquare$

**Örnek 16.2 (Köklü Bir İfadenin İntegrali)** $\displaystyle\int_{3/2}^{+\infty} \frac{dx}{\sqrt{x^4 + 2}}$ integralinin karakterini belirleyiniz.

Çözüm

Her $x > 0$ için $x^4 + 2 \ge x^4$, dolayısıyla $\sqrt{x^4 + 2} \ge x^2$ olur. Ters çevirince

$$0 < \frac{1}{\sqrt{x^4 + 2}} \le \frac{1}{x^2} \qquad \left( x \ge \frac{3}{2} \right)$$

bulunur. [Teorem 15.2](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-p-integrali) gereği ($p = 2 > 1$, $a = \dfrac{3}{2}$)

$$\int_{3/2}^{+\infty} \frac{dx}{x^2} = \frac{(3/2)^{-1}}{2 - 1} = \frac{2}{3}$$

yakınsaktır. [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) gereği verilen integral yakınsaktır ve değeri $\dfrac{2}{3}$ sayısını aşmaz. $\blacksquare$

**Örnek 16.3 (Aşağıdan Sınırlayarak Iraksaklık)** $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{2 + \sin x}{x}\,dx$ integralinin ıraksak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Her $x$ için $\sin x \ge -1$, yani $2 + \sin x \ge 1$ olur. $x \ge 1$ için

$$\frac{2 + \sin x}{x} \ge \frac{1}{x} > 0$$

bulunur. [Teorem 15.2](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-p-integrali) gereği $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{dx}{x}$ ıraksaktır ($p = 1$). [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) gereği, küçük fonksiyonun integrali ıraksak olduğundan büyük fonksiyonun integrali de ıraksaktır. İntegrali alınan fonksiyon negatif olmadığından ıraksama $+\infty$’adır. $\blacksquare$

## 16.4 Limit Karşılaştırma Testi

Karşılaştırma testinde gereken eşitsizlik her zaman elverişli yönde çıkmaz. Örneğin $\dfrac{1}{\sqrt{x^4 - 2}}$ fonksiyonu $\dfrac{1}{x^2}$’den büyüktür, oysa iki fonksiyon sonsuzda aynı hızla söner. Böyle durumlarda eşitsizlik yerine oranın limitine bakılır.

**Teorem 16.4 (Limit Karşılaştırma Testi)** $f, g : [a, +\infty) \to \mathbb{R}$ fonksiyonları her $x \ge a$ için $f(x) \ge 0$ ve $g(x) > 0$ koşullarını sağlasın ve

$$L = \lim_{x \to +\infty} \frac{f(x)}{g(x)}$$

limiti (sonlu ya da $+\infty$ olarak) var olsun.

1.  $0 < L < +\infty$ ise $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ ve $\displaystyle\int_a^{+\infty} g(x)\,dx$ integralleri aynı karakterdedir: ikisi de yakınsaktır ya da ikisi de ıraksaktır.

2.  $L = 0$ ve $\displaystyle\int_a^{+\infty} g(x)\,dx$ yakınsak ise $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ yakınsaktır.

3.  $L = +\infty$ ve $\displaystyle\int_a^{+\infty} g(x)\,dx$ ıraksak ise $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ ıraksaktır.

İspat

Üç şıkta da limit tanımından bir $c \ge a$ sayısı bulup $[c, +\infty)$ üzerinde karşılaştırma testini uygulayacağız; başlangıç noktasının $a$ yerine $c$ olması yakınsaklığı etkilemez.

**(i)** $\varepsilon = \dfrac{L}{2} > 0$ için öyle bir $c \ge a$ vardır ki $x \ge c$ olduğunda $\left| \dfrac{f(x)}{g(x)} - L \right| < \dfrac{L}{2}$, yani $\dfrac{L}{2} < \dfrac{f(x)}{g(x)} < \dfrac{3L}{2}$ olur. $g(x) > 0$ ile çarpalım:

$$\frac{L}{2}\,g(x) < f(x) < \frac{3L}{2}\,g(x) \qquad (x \ge c).$$

$\displaystyle\int_a^{+\infty} g(x)\,dx$ yakınsaksa [Teorem 15.1](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-lineerlik) gereği $\displaystyle\int_c^{+\infty} \frac{3L}{2}\,g(x)\,dx$ de yakınsaktır; sağdaki eşitsizlik ve [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) gereği $\displaystyle\int_c^{+\infty} f(x)\,dx$ yakınsaktır. Tersine $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ yakınsaksa soldaki eşitsizlik $0 < g(x) < \dfrac{2}{L}\,f(x)$ verir ve aynı gerekçeyle $\displaystyle\int_c^{+\infty} g(x)\,dx$ yakınsaktır. İntegrallerden biri yakınsaksa öbürü de yakınsaktır; dolayısıyla biri ıraksaksa öbürü de ıraksaktır.

**(ii)** $\varepsilon = 1$ için öyle bir $c \ge a$ vardır ki $x \ge c$ olduğunda $\dfrac{f(x)}{g(x)} < 1$, yani $0 \le f(x) < g(x)$ olur. $\displaystyle\int_c^{+\infty} g(x)\,dx$ yakınsak olduğundan [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) gereği $\displaystyle\int_c^{+\infty} f(x)\,dx$ yakınsaktır.

**(iii)** $\dfrac{f(x)}{g(x)} \to +\infty$ olduğundan öyle bir $c \ge a$ vardır ki $x \ge c$ olduğunda $\dfrac{f(x)}{g(x)} > 1$, yani $f(x) > g(x) > 0$ olur. $\displaystyle\int_c^{+\infty} g(x)\,dx$ ıraksak olduğundan [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) gereği $\displaystyle\int_c^{+\infty} f(x)\,dx$ ıraksaktır. $\blacksquare$

Teoremin (ii) ve (iii) şıkları tek yönlüdür. $L = 0$ iken $\displaystyle\int_a^{+\infty} g(x)\,dx$ ıraksaksa test bir şey söylemez: $[2, +\infty)$ üzerinde $g(x) = \dfrac{1}{x}$ alınırsa hem $f(x) = \dfrac{1}{x^2}$ hem $f(x) = \dfrac{1}{x \ln x}$ için $L = 0$ olur; birincinin integrali yakınsak, ikincinin integrali ıraksaktır, çünkü

$$\int_2^b \frac{dx}{x \ln x} = \ln(\ln b) - \ln(\ln 2) \to +\infty.$$

Aynı biçimde $L = +\infty$ iken $\displaystyle\int_a^{+\infty} g(x)\,dx$ yakınsaksa da sonuç çıkarılamaz.

Uygulamada $g$ olarak neredeyse her zaman bir kuvvet fonksiyonu seçilir. Bu özel durum ayrı bir ad taşır.

**Sonuç 16.1 (Kuvvet Testi)** Her $x \ge a$ için $f(x) \ge 0$ olsun, $p \in \mathbb{R}$ olsun ve

$$l = \lim_{x \to +\infty} x^p f(x)$$

limiti (sonlu ya da $+\infty$ olarak) var olsun.

1.  $0 < l < +\infty$ ise $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ integrali $p > 1$ için yakınsak, $p \le 1$ için ıraksaktır.

2.  $l = 0$ ve $p > 1$ ise $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ yakınsaktır.

3.  $l = +\infty$ ve $p \le 1$ ise $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ ıraksaktır.

İspat

$a' = \max\{a, 1\}$ alalım. Başlangıç noktası yakınsaklığı etkilemediğinden $\displaystyle\int_{a'}^{+\infty} f(x)\,dx$ integralini incelemek yeter. $[a', +\infty)$ üzerinde $g(x) = \dfrac{1}{x^p} > 0$ fonksiyonu için

$$\frac{f(x)}{g(x)} = x^p f(x) \to l \qquad (x \to +\infty)$$

olur. $a' > 0$ olduğundan [Teorem 15.2](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-p-integrali) gereği $\displaystyle\int_{a'}^{+\infty} \frac{dx}{x^p}$ integrali $p > 1$ için yakınsak, $p \le 1$ için ıraksaktır. Üç şık, limit karşılaştırma testinin ([Teorem 16.4](#thm-gyt-limit-karsilastirma)) aynı numaralı şıklarından çıkar. $\blacksquare$

Yani $f$ sonsuzda $\dfrac{l}{x^p}$ gibi davranıyorsa integrali de $\displaystyle\int \frac{dx}{x^p}$ integrali gibi davranır; karar yalnız $p$ üssüne bağlıdır.

İpucuÜç adımda kuvvet testi

1.  **Baskın terimleri ayır.** Pay ve paydada $x$’in en büyük kuvvetleri bırakılarak $f(x)$’in sonsuzda hangi $\dfrac{1}{x^p}$ fonksiyonu gibi davrandığı bulunur.
2.  **Limiti hesapla.** $l = \lim_{x \to +\infty} x^p f(x)$ hesaplanır; $p$ doğru seçildiyse $0 < l < +\infty$ çıkar.
3.  **Üsse bak.** $p > 1$ ise integral yakınsak, $p \le 1$ ise ıraksaktır.

**Örnek 16.4 (Kuvvet Testiyle Iraksaklık)** $\displaystyle\int_0^{+\infty} \frac{x}{\sqrt{x^4 + x^2 + 1}}\,dx$ integralinin yakınsaklık durumunu inceleyiniz.

Çözüm

$f(x) = \dfrac{x}{\sqrt{x^4 + x^2 + 1}}$ fonksiyonu $[0, +\infty)$ üzerinde sürekli ve negatif olmayan bir fonksiyondur.

**Baskın terimler.** Büyük $x$ için kökün içinde $x^4$ baskındır; $f(x)$ sonsuzda $\dfrac{x}{\sqrt{x^4}} = \dfrac{1}{x}$ gibi davranır. $p = 1$ alalım.

**Limit.** Pay ve paydayı $x^2$’ye bölerek

$$x \cdot f(x) = \frac{x^2}{\sqrt{x^4 + x^2 + 1}} = \frac{1}{\sqrt{1 + \dfrac{1}{x^2} + \dfrac{1}{x^4}}} \to 1 \qquad (x \to +\infty)$$

bulunur; $l = 1$’dir.

**Üs.** $0 < l < +\infty$ ve $p = 1 \le 1$ olduğundan [Sonuç 16.1](#cor-gyt-kuvvet-testi) gereği integral ıraksaktır. $\blacksquare$

**Örnek 16.5 (Üstel Sönme Her Kuvveti Bastırır)** $p \in \mathbb{R}$ olmak üzere $\displaystyle\int_1^{+\infty} x^p e^{-x}\,dx$ integralinin her $p$ için yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$f(x) = x^p e^{-x}$ fonksiyonu $[1, +\infty)$ üzerinde pozitiftir. Kuvvet testini $2$ üssüyle uygulayalım:

$$x^2 f(x) = \frac{x^{p+2}}{e^x}.$$

$p + 2 \le 0$ ise $x \ge 1$ için $x^{p+2} \le 1$ olduğundan $0 < x^2 f(x) \le e^{-x} \to 0$ olur. $p + 2 > 0$ ise üstel fonksiyon $x$’in her kuvvetinden hızlı büyüdüğünden (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/lhospital-kurali.md#cor-buyume-hizlari-lhospital)) yine $\dfrac{x^{p+2}}{e^x} \to 0$ olur. Her iki durumda

$$\lim_{x \to +\infty} x^2 f(x) = 0$$

bulunur. Limit $0$ ve üs $2 > 1$ olduğundan [Sonuç 16.1](#cor-gyt-kuvvet-testi) (ii) gereği integral, $p$ ne olursa olsun, yakınsaktır. $\blacksquare$

## 16.5 Mutlak ve Şartlı Yakınsaklık

Karşılaştırma testleri yalnız negatif olmayan fonksiyonlar içindir. İşaret değiştiren bir $f$ için ilk deneme, testleri $|f|$ fonksiyonuna uygulamaktır. Seriler için yaptığımız ayrımın (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/mutlak-ve-sartli-yakinsaklik.md#def-sartli-yakinsaklik)) aynısı burada da ortaya çıkar.

**Tanım 16.1 (Mutlak ve Şartlı Yakınsaklık)** $f : [a, +\infty) \to \mathbb{R}$ olsun. $\displaystyle\int_a^{+\infty} |f(x)|\,dx$ integrali yakınsaksa $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ integrali **mutlak yakınsaktır** denir.

$\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ yakınsak, buna karşın $\displaystyle\int_a^{+\infty} |f(x)|\,dx$ ıraksak ise $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ integrali **şartlı yakınsaktır** (koşullu yakınsaktır) denir.

Yani mutlak yakınsaklıkta eğri ile yatay eksen arasında kalan toplam alan sonludur. Şartlı yakınsaklıkta toplam alan sonsuzdur; integral, yalnız eksenin üstündeki ve altındaki parçalar birbirini götürdüğü için yakınsar. $f$ her $[a, b]$ üzerinde integrallenebilir olduğunda $|f|$ de integrallenebilir olduğundan (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/integralde-siralama-ve-esitsizlikler.md#thm-integral-ucgen-esitsizligi)) tanım anlamlıdır. $f \ge 0$ ise $|f| = f$ olur ve mutlak yakınsaklık ile yakınsaklık aynı şeydir.

**Teorem 16.5 (Mutlak Yakınsak İntegral Yakınsaktır)** $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ mutlak yakınsak ise yakınsaktır ve

$$\left| \int_a^{+\infty} f(x)\,dx \right| \le \int_a^{+\infty} |f(x)|\,dx$$

olur.

İspat

$\varepsilon > 0$ verilsin. $\displaystyle\int_a^{+\infty} |f(x)|\,dx$ yakınsak olduğundan [Teorem 16.1](#thm-gyt-cauchy) gereği öyle bir $B \ge a$ vardır ki $b_2 > b_1 \ge B$ için

$$\int_{b_1}^{b_2} |f(x)|\,dx < \varepsilon$$

olur. İntegraller için üçgen eşitsizliği (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/integralde-siralama-ve-esitsizlikler.md#thm-integral-ucgen-esitsizligi)) gereği aynı $b_1$, $b_2$ için

$$\left| \int_{b_1}^{b_2} f(x)\,dx \right| \le \int_{b_1}^{b_2} |f(x)|\,dx < \varepsilon$$

bulunur. Bu, $f$ için Cauchy koşuludur; [Teorem 16.1](#thm-gyt-cauchy) gereği $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ yakınsaktır.

**Eşitsizlik.** Her $b \ge a$ için üçgen eşitsizliği ve [Teorem 16.2](#thm-gyt-pozitif) gereği

$$\left| \int_a^b f(x)\,dx \right| \le \int_a^b |f(x)|\,dx \le \int_a^{+\infty} |f(x)|\,dx$$

olur. $b \to +\infty$ iken sol yan $\left| \displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx \right|$ sayısına yakınsar; limit eşitsizliği korur. $\blacksquare$

Teorem, karşılaştırma testini işaret değiştiren fonksiyonlara taşır: her $x \ge a$ için $|f(x)| \le g(x)$ ve $\displaystyle\int_a^{+\infty} g(x)\,dx$ yakınsak ise [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) gereği $\displaystyle\int_a^{+\infty} |f(x)|\,dx$ yakınsaktır; yani $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ mutlak yakınsaktır, dolayısıyla yakınsaktır.

**Örnek 16.6 (Mutlak Yakınsak Sinüs İntegrali)** $p > 1$ olmak üzere $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sin x}{x^p}\,dx$ integralinin mutlak yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Her $x \ge 1$ için $|\sin x| \le 1$ olduğundan

$$0 \le \left| \frac{\sin x}{x^p} \right| \le \frac{1}{x^p}$$

olur. $p > 1$ olduğundan [Teorem 15.2](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-p-integrali) gereği $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{dx}{x^p}$ yakınsaktır. [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) gereği $\displaystyle\int_1^{+\infty} \left| \frac{\sin x}{x^p} \right| dx$ yakınsaktır; verilen integral mutlak yakınsaktır ve [Teorem 16.5](#thm-gyt-mutlak) gereği yakınsaktır. $\blacksquare$

**Örnek 16.7 (Mutlak Yakınsak Kosinüs İntegrali)** $p > 1$ olmak üzere $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\cos x}{x^p}\,dx$ integralinin mutlak yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Her $x \ge 1$ için $|\cos x| \le 1$ olduğundan

$$0 \le \left| \frac{\cos x}{x^p} \right| \le \frac{1}{x^p}$$

olur. $p > 1$ için $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{dx}{x^p}$ yakınsaktır ([Teorem 15.2](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-p-integrali)). [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) gereği $\displaystyle\int_1^{+\infty} \left| \frac{\cos x}{x^p} \right| dx$ yakınsaktır; verilen integral mutlak yakınsaktır, dolayısıyla yakınsaktır. $\blacksquare$

Mutlak yakınsaklık yakınsaklığı gerektirir, ama tersi doğru değildir: yakınsak bir integral mutlak yakınsak olmayabilir.

**Örnek 16.8 (Şartlı Yakınsak Bir İntegral)** $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sin x}{x}\,dx$ integralinin şartlı yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

**Yakınsaklık.** $b > 1$ için $u = \dfrac{1}{x}$, $dv = \sin x\,dx$ ile kısmi integrasyon yapalım ($du = -\dfrac{dx}{x^2}$, $v = -\cos x$):

$$\begin{aligned}
\int_1^b \frac{\sin x}{x}\,dx &= \left[ -\frac{\cos x}{x} \right]_1^b - \int_1^b \frac{\cos x}{x^2}\,dx \\[1mm]
&= \cos 1 - \frac{\cos b}{b} - \int_1^b \frac{\cos x}{x^2}\,dx.
\end{aligned}$$

$b \to +\infty$ iken $\left| \dfrac{\cos b}{b} \right| \le \dfrac{1}{b} \to 0$ olur. $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\cos x}{x^2}\,dx$ integrali ise [Örnek 16.7](#exm-gyt-kosinus-mutlak) gereği ($p = 2$) yakınsaktır. Dolayısıyla sağ yanın sonlu bir limiti vardır; integral yakınsaktır ve

$$\int_1^{+\infty} \frac{\sin x}{x}\,dx = \cos 1 - \int_1^{+\infty} \frac{\cos x}{x^2}\,dx$$

olur.

**Mutlak yakınsak değildir.** $|\sin x| \le 1$ olduğundan $|\sin x| \ge |\sin x|^2 = \sin^2 x$ olur; yarım açı formülüyle

$$|\sin x| \ge \sin^2 x = \frac{1 - \cos 2x}{2}$$

bulunur. $b > 1$ için $x > 0$ ile bölüp integral alalım:

$$\begin{aligned}
\int_1^b \frac{|\sin x|}{x}\,dx &\ge \frac{1}{2}\int_1^b \frac{dx}{x} - \frac{1}{2}\int_1^b \frac{\cos 2x}{x}\,dx \\[1mm]
&= \frac{\ln b}{2} - \frac{1}{2}\int_1^b \frac{\cos 2x}{x}\,dx.
\end{aligned}$$

Son integrali yine kısmi integrasyonla inceleyelim ($u = \dfrac{1}{x}$, $dv = \cos 2x\,dx$, $v = \dfrac{\sin 2x}{2}$):

$$\int_1^b \frac{\cos 2x}{x}\,dx = \frac{\sin 2b}{2b} - \frac{\sin 2}{2} + \frac{1}{2}\int_1^b \frac{\sin 2x}{x^2}\,dx.$$

$\left| \dfrac{\sin 2x}{x^2} \right| \le \dfrac{1}{x^2}$ olduğundan $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sin 2x}{x^2}\,dx$ mutlak yakınsaktır; ayrıca $\dfrac{\sin 2b}{2b} \to 0$’dır. Sağ yanın $b \to +\infty$ iken sonlu bir limiti vardır, yani $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\cos 2x}{x}\,dx$ yakınsaktır. Üstelik her $b \ge 1$ için

$$\left| \int_1^b \frac{\cos 2x}{x}\,dx \right| \le \frac{1}{2} + \frac{1}{2} + \frac{1}{2}\int_1^b \frac{dx}{x^2} \le \frac{3}{2}$$

olur, çünkü $\displaystyle\int_1^b \frac{dx}{x^2} = 1 - \frac{1}{b} \le 1$’dir. Bunu yukarıdaki eşitsizlikte kullanalım:

$$\int_1^b \frac{|\sin x|}{x}\,dx \ge \frac{\ln b}{2} - \frac{3}{4} \to +\infty \qquad (b \to +\infty).$$

Demek ki $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{|\sin x|}{x}\,dx$ ıraksaktır. İntegral yakınsaktır ama mutlak yakınsak değildir; şartlı yakınsaktır. $\blacksquare$

## 16.6 Dirichlet ve Abel Testleri

Şartlı yakınsak integrallerde $|f|$ üzerinden yürüyen hiçbir test sonuç vermez; yakınsaklık, fonksiyonun salınımından doğan götürmelere dayanır. Sayı serilerindeki Dirichlet ve Abel testleri (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/abel-dirichlet-ve-leibniz-testleri.md#thm-dirichlet-testi)) bu götürmeyi yakalar. İntegrallerde Abel toplamının yerini ikinci ortalama değer teoremi alır (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/integral-icin-ortalama-deger-teoremleri.md#thm-integral-omt-ikinci)): $g$ fonksiyonu $[b_1, b_2]$ üzerinde monoton ve $f$ integrallenebilir ise öyle bir $\xi \in [b_1, b_2]$ vardır ki

$$\int_{b_1}^{b_2} f(x)g(x)\,dx = g(b_1)\int_{b_1}^{\xi} f(x)\,dx + g(b_2)\int_{\xi}^{b_2} f(x)\,dx \tag{1}$$

olur. Aşağıdaki iki teoremde $g$ monotondur; monoton fonksiyon her $[a, b]$ üzerinde integrallenebilir olduğundan (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/riemann-integrallenebilirlik-olcutu.md#thm-monoton-integrallenebilir)) $fg$ çarpımı da integrallenebilirdir (bkz. [Analiz 2](../analiz-2/integralin-cebirsel-ozellikleri.md#cor-carpim-integrallenebilir)) ve $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)g(x)\,dx$ integralinden söz etmek anlamlıdır.

**Teorem 16.6 (Dirichlet Testi)** $f, g : [a, +\infty) \to \mathbb{R}$ fonksiyonları aşağıdaki koşulları sağlasın:

1.  $F(b) = \displaystyle\int_a^b f(x)\,dx$ fonksiyonu sınırlıdır: öyle bir $M > 0$ vardır ki her $b \ge a$ için $|F(b)| \le M$ olur;

2.  $g$, $[a, +\infty)$ üzerinde monotondur ve $\lim_{x \to +\infty} g(x) = 0$’dır.

O zaman $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)g(x)\,dx$ integrali yakınsaktır.

İspat

Önce şunu not edelim: $a \le s \le t$ olan her $s$, $t$ için (i) gereği

$$\left| \int_s^t f(x)\,dx \right| = |F(t) - F(s)| \le |F(t)| + |F(s)| \le 2M$$

olur.

$\varepsilon > 0$ verilsin. $\lim_{x \to +\infty} g(x) = 0$ olduğundan öyle bir $B \ge a$ vardır ki $x \ge B$ için $|g(x)| < \dfrac{\varepsilon}{4M}$ olur. $b_2 > b_1 \ge B$ alalım. $g$, $[b_1, b_2]$ üzerinde monoton olduğundan $(1)$ eşitliğini sağlayan bir $\xi \in [b_1, b_2]$ vardır. Mutlak değer alıp yukarıdaki sınırı kullanalım:

$$\begin{aligned}
\left| \int_{b_1}^{b_2} f(x)g(x)\,dx \right| &\le |g(b_1)| \left| \int_{b_1}^{\xi} f(x)\,dx \right| + |g(b_2)| \left| \int_{\xi}^{b_2} f(x)\,dx \right| \\[1mm]
&\le 2M\,|g(b_1)| + 2M\,|g(b_2)| \\[1mm]
&< 2M \left( \frac{\varepsilon}{4M} + \frac{\varepsilon}{4M} \right) = \varepsilon.
\end{aligned}$$

[Teorem 16.1](#thm-gyt-cauchy) gereği $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)g(x)\,dx$ yakınsaktır. $\blacksquare$

**Teorem 16.7 (Abel Testi)** $f, g : [a, +\infty) \to \mathbb{R}$ fonksiyonları aşağıdaki koşulları sağlasın:

1.  $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ integrali yakınsaktır;

2.  $g$, $[a, +\infty)$ üzerinde monoton ve sınırlıdır: öyle bir $K > 0$ vardır ki her $x \ge a$ için $|g(x)| \le K$ olur.

O zaman $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)g(x)\,dx$ integrali yakınsaktır.

İspat

$\varepsilon > 0$ verilsin. (i) ve [Teorem 16.1](#thm-gyt-cauchy) gereği öyle bir $B \ge a$ vardır ki $t > s \ge B$ için

$$\left| \int_s^t f(x)\,dx \right| < \frac{\varepsilon}{2K}$$

olur; $s = t$ iken integral $0$ olduğundan eşitsizlik $t \ge s \ge B$ için de geçerlidir.

$b_2 > b_1 \ge B$ alalım. $g$, $[b_1, b_2]$ üzerinde monoton olduğundan $(1)$ eşitliğini sağlayan bir $\xi \in [b_1, b_2]$ vardır. $B \le b_1 \le \xi \le b_2$ olduğundan $(1)$ eşitliğinin sağ yanındaki iki integralin de mutlak değeri $\dfrac{\varepsilon}{2K}$ sayısından küçüktür. (ii) ile birlikte

$$\begin{aligned}
\left| \int_{b_1}^{b_2} f(x)g(x)\,dx \right| &\le |g(b_1)| \left| \int_{b_1}^{\xi} f(x)\,dx \right| + |g(b_2)| \left| \int_{\xi}^{b_2} f(x)\,dx \right| \\[1mm]
&< K \cdot \frac{\varepsilon}{2K} + K \cdot \frac{\varepsilon}{2K} = \varepsilon
\end{aligned}$$

bulunur. [Teorem 16.1](#thm-gyt-cauchy) gereği $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)g(x)\,dx$ yakınsaktır. $\blacksquare$

İki testin koşullarını karşılaştıralım:

|           | $f$          | $g$          |
|:----------|:--------------------|:--------------------|
| Dirichlet | $\displaystyle\int_a^b f(x)\,dx$ sınırlı  | monoton, $g(x) \to 0$ |
| Abel      | $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ yakınsak | monoton, sınırlı    |

Tablo 16.1: Dirichlet ve Abel testlerinin koşulları

Dirichlet testi $f$’den daha azını ister: $\displaystyle\int_a^{+\infty} f(x)\,dx$ integralinin yakınsak olması gerekmez, sınırlı aralıklardaki integrallerin sınırlı kalması yeter; $f(x) = \sin x$ böyledir. Karşılığında $g$’nin $0$’a gitmesi istenir. Abel testinde denge ters yöndedir: $f$’nin integrali yakınsak olmalıdır, $g$’nin ise sınırlı kalması yeter. İki testte de $g$’nin monotonluğu atılamaz. $f(x) = \sin x$ ve $g(x) = \dfrac{\sin x}{x}$ alınırsa $F$ sınırlıdır ve $g(x) \to 0$ olur, ama $g$ monoton değildir ve

$$\int_1^b f(x)g(x)\,dx = \int_1^b \frac{\sin^2 x}{x}\,dx \ge \frac{\ln b}{2} - \frac{3}{4} \to +\infty$$

olduğundan çarpımın integrali ıraksaktır; eşitsizlik [Örnek 16.8](#exm-gyt-sinus-sartli) çözümünde elde edilmişti. Abel testi için rolleri değiştirmek yeter: $f(x) = \dfrac{\sin x}{x}$ (integrali yakınsaktır) ve $g(x) = \sin x$ (sınırlı ama monoton değil) alınırsa çarpım yine $\dfrac{\sin^2 x}{x}$ olur ve integrali ıraksaktır.

İpucuÜç adımda Dirichlet testi

1.  **Çarpanlara ayır.** İntegrali alınan fonksiyon, salınan bir $f$ ile sönen bir $g$’nin çarpımı olarak yazılır.
2.  **$f$’nin integralini sınırla.** $F(b) = \displaystyle\int_a^b f(x)\,dx$ hesaplanır ve $b$’den bağımsız bir $M$ sayısıyla sınırlandığı gösterilir.
3.  **$g$’yi denetle.** $g$’nin monoton olduğu (çoğu zaman türevin işaretinden) ve $\lim_{x \to +\infty} g(x) = 0$ olduğu gösterilir.

**Örnek 16.9 (Dirichlet Testiyle Sinüs İntegrali)** $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sin x}{x}\,dx$ integralinin yakınsak olduğunu Dirichlet testiyle gösteriniz.

Çözüm

**Çarpanlar.** $f(x) = \sin x$ ve $g(x) = \dfrac{1}{x}$ alalım.

**$f$’nin integrali.** Her $b \ge 1$ için

$$|F(b)| = \left| \int_1^b \sin x\,dx \right| = |\cos 1 - \cos b| \le 2$$

olur; $M = 2$ alınabilir.

**$g$ fonksiyonu.** $g(x) = \dfrac{1}{x}$ fonksiyonu $[1, +\infty)$ üzerinde azalandır ve $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{1}{x} = 0$’dır.

[Teorem 16.6](#thm-gyt-dirichlet) gereği integral yakınsaktır. [Örnek 16.8](#exm-gyt-sinus-sartli) çözümündeki kısmi integrasyona gerek kalmadan aynı sonuca ulaştık. $\blacksquare$

Şimdi $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\cos x}{x^p}\,dx$ integralini $p$’nin bütün değerleri için sınıflandıralım. $p > 1$ için integralin mutlak yakınsak olduğunu [Örnek 16.7](#exm-gyt-kosinus-mutlak) göstermişti; geriye $0 < p \le 1$ ve $p \le 0$ durumları kalıyor.

**Örnek 16.10 (Şartlı Yakınsak Kosinüs İntegrali)** $0 < p \le 1$ olmak üzere $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\cos x}{x^p}\,dx$ integralinin şartlı yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

**Yakınsaklık.** $f(x) = \cos x$ ve $g(x) = \dfrac{1}{x^p}$ alalım. Her $b \ge 1$ için

$$|F(b)| = \left| \int_1^b \cos x\,dx \right| = |\sin b - \sin 1| \le 2$$

olur. $p > 0$ olduğundan $g'(x) = -\dfrac{p}{x^{p+1}} < 0$’dır; $g$ azalandır ve $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{1}{x^p} = 0$’dır. [Teorem 16.6](#thm-gyt-dirichlet) gereği integral yakınsaktır.

**Mutlak yakınsak değildir.** Tersini varsayalım: $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{|\cos x|}{x^p}\,dx$ yakınsak olsun. $|\cos x| \le 1$ olduğundan $\cos^2 x \le |\cos x|$, dolayısıyla

$$0 \le \frac{\cos^2 x}{x^p} \le \frac{|\cos x|}{x^p} \qquad (x \ge 1)$$

olur; [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) gereği $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\cos^2 x}{x^p}\,dx$ yakınsaktır. Öte yandan $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\cos 2x}{x^p}\,dx$ integrali de Dirichlet testi gereği yakınsaktır: $g$ aynıdır ve

$$\left| \int_1^b \cos 2x\,dx \right| = \frac{|\sin 2b - \sin 2|}{2} \le 1$$

olur. $\cos 2x = 2\cos^2 x - 1$ özdeşliğinden

$$\frac{1}{x^p} = 2 \cdot \frac{\cos^2 x}{x^p} - \frac{\cos 2x}{x^p}$$

yazılır. Sağ yandaki iki fonksiyonun integralleri yakınsak olduğundan [Teorem 15.1](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-lineerlik) gereği $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{dx}{x^p}$ yakınsak olurdu. Oysa $p \le 1$ için bu integral ıraksaktır ([Teorem 15.2](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-p-integrali)). Bu çelişki, $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{|\cos x|}{x^p}\,dx$ integralinin ıraksak olduğunu gösterir.

İntegral yakınsaktır ama mutlak yakınsak değildir; şartlı yakınsaktır. $\blacksquare$

**Örnek 16.11 (Cauchy Kriteriyle Iraksaklık)** $p \le 0$ olmak üzere $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\cos x}{x^p}\,dx$ integralinin ıraksak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Cauchy koşulunun $\varepsilon_0 = \dfrac{\sqrt{3} - 1}{2}$ için sağlanmadığını göstereceğiz.

$B \ge 1$ keyfi olsun. $2N\pi \ge B$ olan bir $N \in \mathbb{N}$ seçelim ve

$$b_1 = 2N\pi + \frac{\pi}{6}, \qquad b_2 = 2N\pi + \frac{\pi}{3}$$

alalım; $b_2 > b_1 \ge B$ olur. $[b_1, b_2]$ aralığında $\cos x \ge \cos\dfrac{\pi}{3} = \dfrac{1}{2} > 0$’dır. Ayrıca $x \ge 1$ ve $-p \ge 0$ olduğundan $\dfrac{1}{x^p} = x^{-p} \ge 1$ olur. Dolayısıyla bu aralıkta

$$\frac{\cos x}{x^p} \ge \cos x > 0$$

bulunur ve sıralama teoremi gereği

$$\begin{aligned}
\int_{b_1}^{b_2} \frac{\cos x}{x^p}\,dx &\ge \int_{b_1}^{b_2} \cos x\,dx = \sin b_2 - \sin b_1 \\[1mm]
&= \sin\frac{\pi}{3} - \sin\frac{\pi}{6} = \frac{\sqrt{3} - 1}{2} = \varepsilon_0
\end{aligned}$$

olur. Her $B$ için integrali en az $\varepsilon_0$ olan, $B$’nin sağında kalan bir aralık bulduk. Cauchy koşulu sağlanmaz; [Teorem 16.1](#thm-gyt-cauchy) gereği integral ıraksaktır. $\blacksquare$

Üç örnek birlikte tam bir sınıflandırma verir:

| $p$ | $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\cos x}{x^p}\,dx$      | Araç                |
|:----------:|:----------------|:--------------------|
| $p > 1$ | mutlak yakınsak | karşılaştırma testi |
| $0 < p \le 1$ | şartlı yakınsak | Dirichlet testi     |
| $p \le 0$ | ıraksak         | Cauchy kriteri      |

Tablo 16.2: Kosinüs integralinin üsse göre karakteri

Aynı sınıflandırma $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sin x}{x^p}\,dx$ integrali için de geçerlidir; çözümlerde $\cos$ ile $\sin$ yer değiştirir, $\cos 2x = 1 - 2\sin^2 x$ özdeşliği kullanılır ve $\sin\dfrac{\pi}{3} - \sin\dfrac{\pi}{6}$ yerine aynı değerdeki $\cos\dfrac{\pi}{6} - \cos\dfrac{\pi}{3}$ farkı gelir.

**Örnek 16.12 (Abel Testiyle Yakınsaklık)** $p > 0$ olmak üzere $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\cos x}{x^p} \arctan x\,dx$ integralinin yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$f(x) = \dfrac{\cos x}{x^p}$ ve $g(x) = \arctan x$ alalım.

**$f$’nin integrali yakınsaktır.** $p > 1$ için [Örnek 16.7](#exm-gyt-kosinus-mutlak), $0 < p \le 1$ için [Örnek 16.10](#exm-gyt-kosinus-sartli) gereği $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\cos x}{x^p}\,dx$ yakınsaktır.

**$g$ monoton ve sınırlıdır.** Her $x \ge 1$ için

$$g'(x) = \frac{1}{1 + x^2} > 0$$

olduğundan $g$ artandır; ayrıca $|\arctan x| \le \dfrac{\pi}{2}$’dir.

[Teorem 16.7](#thm-gyt-abel) gereği verilen integral her $p > 0$ için yakınsaktır. $\blacksquare$

## 16.7 Sol Ucu Sonsuz Olan İntegraller

$(-\infty, b]$ üzerindeki integraller için ayrı testlere gerek yoktur; bir yansıma hepsini yukarıdaki duruma indirger. $x = -t$ yansıması $[c, b]$ aralığını $[-b, -c]$ aralığına taşır; bu sırada bölüntüler bölüntülere, alt ve üst toplamlar da aynı toplamlara karşılık geldiğinden her $c < b$ için

$$\int_c^b f(x)\,dx = \int_{-b}^{-c} f(-t)\,dt$$

olur. $c \to -\infty$ iken $-c \to +\infty$ olduğundan $\displaystyle\int_{-\infty}^{b} f(x)\,dx$ integrali, ancak ve ancak $\displaystyle\int_{-b}^{+\infty} f(-t)\,dt$ integrali yakınsaksa yakınsaktır ve bu durumda iki integralin değeri eşittir. Dolayısıyla bu bölümdeki her test, $t \mapsto f(-t)$ fonksiyonuna uygulanarak sol ucu sonsuz olan integrallere taşınır. Örneğin

$$\int_{-\infty}^{-1} \frac{\sin x}{x}\,dx = \int_1^{+\infty} \frac{\sin(-t)}{-t}\,dt = \int_1^{+\infty} \frac{\sin t}{t}\,dt$$

integrali [Örnek 16.9](#exm-gyt-dirichlet-sinus) gereği yakınsaktır. Bütün doğru üzerindeki bir integral ise [Tanım 15.2](genellestirilmis-integraller.md#def-gbt-butun-dogru) gereği iki parçaya ayrılır ve her parça ayrı incelenir.

## 16.8 Alıştırmalar

**Alıştırma 16.1 (Logaritmanın Tersinin İntegrali)** $\displaystyle\int_2^{+\infty} \frac{dx}{\ln x}$ integralinin ıraksak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

$x \ge 2$ için $\ln x > 0$’dır. Ayrıca her $x > 0$ için $\ln x \le x - 1 < x$ olduğundan $0 < \ln x < x$, yani

$$\frac{1}{\ln x} > \frac{1}{x} > 0 \qquad (x \ge 2)$$

olur. [Teorem 15.2](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-p-integrali) gereği $\displaystyle\int_2^{+\infty} \frac{dx}{x}$ ıraksaktır ($p = 1$). Küçük fonksiyonun integrali ıraksak olduğundan [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) (ii) gereği $\displaystyle\int_2^{+\infty} \frac{dx}{\ln x}$ ıraksaktır. $\blacksquare$

**Alıştırma 16.2 (Köklü İfadede Kuvvet Testi)** $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sqrt{x + 1}}{x^2 + 3}\,dx$ integralinin yakınsaklık durumunu inceleyiniz.

Çözüm

$f(x) = \dfrac{\sqrt{x + 1}}{x^2 + 3}$ fonksiyonu $[1, +\infty)$ üzerinde pozitiftir.

**Baskın terimler.** Büyük $x$ için pay $\sqrt{x}$ gibi, payda $x^2$ gibi davranır; $f(x)$ sonsuzda $\dfrac{\sqrt{x}}{x^2} = \dfrac{1}{x^{3/2}}$ gibidir. $p = \dfrac{3}{2}$ alalım.

**Limit.** $x^{3/2}\sqrt{x + 1} = x^2\sqrt{1 + \dfrac{1}{x}}$ olduğundan

$$x^{3/2} f(x) = \frac{x^2\sqrt{1 + \dfrac{1}{x}}}{x^2\left( 1 + \dfrac{3}{x^2} \right)} = \frac{\sqrt{1 + \dfrac{1}{x}}}{1 + \dfrac{3}{x^2}} \to 1 \qquad (x \to +\infty)$$

bulunur; $l = 1$’dir.

**Üs.** $0 < l < +\infty$ ve $p = \dfrac{3}{2} > 1$ olduğundan [Sonuç 16.1](#cor-gyt-kuvvet-testi) gereği integral yakınsaktır. $\blacksquare$

**Alıştırma 16.3 (Kuvvet Testinin Karar Veremediği Aile)** $p \in \mathbb{R}$ olmak üzere $\displaystyle\int_2^{+\infty} \frac{dx}{x\,(\ln x)^p}$ integrali $p$’nin hangi değerleri için yakınsaktır?

Çözüm

$u = \ln x$ değişken değiştirmesiyle $du = \dfrac{dx}{x}$ olur ve $b > 2$ için

$$\int_2^b \frac{dx}{x\,(\ln x)^p} = \int_{\ln 2}^{\ln b} \frac{du}{u^p}$$

bulunur. $b \to +\infty$ iken $\ln b \to +\infty$ olduğundan verilen integralin karakteri $\displaystyle\int_{\ln 2}^{+\infty} \frac{du}{u^p}$ integralinin karakteriyle aynıdır. $\ln 2 > 0$ olduğundan [Teorem 15.2](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-p-integrali) uygulanır: integral $p > 1$ için yakınsak, $p \le 1$ için ıraksaktır ve $p > 1$ iken

$$\int_2^{+\infty} \frac{dx}{x\,(\ln x)^p} = \frac{(\ln 2)^{1-p}}{p - 1}$$

olur.

$p > 0$ iken bu ailede [Sonuç 16.1](#cor-gyt-kuvvet-testi) sonuç vermez. $q \le 1$ olan her üsle $x^q f(x) = \dfrac{x^{q-1}}{(\ln x)^p} \to 0$ olur, ama (ii) şıkkı $1$’den büyük bir üs ister. $q > 1$ olan her üsle ise

$$x^q f(x) = \frac{x^{q-1}}{(\ln x)^p} \to +\infty$$

olur (logaritmanın her kuvveti, $x$’in her pozitif kuvvetinden yavaş büyür), ama (iii) şıkkı $1$’i aşmayan bir üs ister. Fonksiyon $\dfrac{1}{x}$ ile bütün $\dfrac{1}{x^q}$ ($q > 1$) fonksiyonlarının arasına düşer; böyle durumlarda karar doğrudan hesapla verilir. $p \le 0$ için ise test karar verir: $x f(x) = (\ln x)^{-p}$ limiti $p = 0$ iken $1$, $p < 0$ iken $+\infty$ olur ve integral ıraksaktır. $\blacksquare$

**Alıştırma 16.4 (Mutlak Yakınsak Salınımlı İntegral)** $\displaystyle\int_0^{+\infty} \frac{\cos 3x}{1 + x^2}\,dx$ integralinin mutlak yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

Her $x \ge 0$ için $|\cos 3x| \le 1$ olduğundan

$$0 \le \left| \frac{\cos 3x}{1 + x^2} \right| \le \frac{1}{1 + x^2}$$

olur. [Örnek 15.2](genellestirilmis-integraller.md#exm-gbt-arctan) gereği

$$\int_0^{+\infty} \frac{dx}{1 + x^2} = \frac{\pi}{2}$$

yakınsaktır. [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) gereği $\displaystyle\int_0^{+\infty} \left| \frac{\cos 3x}{1 + x^2} \right| dx$ yakınsaktır; verilen integral mutlak yakınsaktır. [Teorem 16.5](#thm-gyt-mutlak) ayrıca değeri için bir sınır verir:

$$\left| \int_0^{+\infty} \frac{\cos 3x}{1 + x^2}\,dx \right| \le \frac{\pi}{2}.$$

$\blacksquare$

**Alıştırma 16.5 (Sınırsız Fonksiyonun Yakınsak İntegrali)** $\displaystyle\int_1^{+\infty} x \sin(x^4)\,dx$ integralinin yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

**Değişken değiştirme.** $u = x^4$ alalım. $x = u^{1/4}$ ve $dx = \dfrac{1}{4}u^{-3/4}\,du$ olduğundan

$$x\,dx = u^{1/4} \cdot \frac{1}{4}u^{-3/4}\,du = \frac{du}{4\sqrt{u}}$$

olur. $b > 1$ için

$$\int_1^b x \sin(x^4)\,dx = \frac{1}{4}\int_1^{b^4} \frac{\sin u}{\sqrt{u}}\,du$$

bulunur.

**Dirichlet testi.** $f(u) = \sin u$ ve $g(u) = \dfrac{1}{\sqrt{u}}$ alalım. Her $c \ge 1$ için

$$\left| \int_1^c \sin u\,du \right| = |\cos 1 - \cos c| \le 2$$

olur. $g'(u) = -\dfrac{1}{2u^{3/2}} < 0$ olduğundan $g$ azalandır ve $\lim_{u \to +\infty} \dfrac{1}{\sqrt{u}} = 0$’dır. [Teorem 16.6](#thm-gyt-dirichlet) gereği $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sin u}{\sqrt{u}}\,du$ yakınsaktır.

**Sonuç.** $b \to +\infty$ iken $b^4 \to +\infty$ olduğundan

$$\int_1^{+\infty} x \sin(x^4)\,dx = \frac{1}{4}\int_1^{+\infty} \frac{\sin u}{\sqrt{u}}\,du$$

olur; integral yakınsaktır.

Bu örnek, serilerle integraller arasındaki bir farkı gösterir. Yakınsak bir serinin genel terimi $0$’a gider; oysa burada $x \sin(x^4)$ fonksiyonu $0$’a gitmediği gibi sınırlı bile değildir. İntegral, salınım gittikçe sıklaştığı ve ardışık pozitif ve negatif parçalar birbirini götürdüğü için yakınsar. $\blacksquare$

**Alıştırma 16.6 (Logaritmalı Şartlı Yakınsak İntegral)** $\displaystyle\int_2^{+\infty} \frac{\sin x}{\ln x}\,dx$ integralinin şartlı yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

**Yakınsaklık.** $f(x) = \sin x$ ve $g(x) = \dfrac{1}{\ln x}$ alalım. Her $b \ge 2$ için

$$\left| \int_2^b \sin x\,dx \right| = |\cos 2 - \cos b| \le 2$$

olur. $x \ge 2$ için $g'(x) = -\dfrac{1}{x\,(\ln x)^2} < 0$ olduğundan $g$ azalandır ve $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{1}{\ln x} = 0$’dır. [Teorem 16.6](#thm-gyt-dirichlet) gereği integral yakınsaktır.

**Mutlak yakınsak değildir.** Tersini varsayalım: $\displaystyle\int_2^{+\infty} \frac{|\sin x|}{\ln x}\,dx$ yakınsak olsun. $\sin^2 x \le |\sin x|$ olduğundan

$$0 \le \frac{\sin^2 x}{\ln x} \le \frac{|\sin x|}{\ln x} \qquad (x \ge 2)$$

olur ve [Teorem 16.3](#thm-gyt-karsilastirma) gereği $\displaystyle\int_2^{+\infty} \frac{\sin^2 x}{\ln x}\,dx$ yakınsaktır. $\displaystyle\int_2^{+\infty} \frac{\cos 2x}{\ln x}\,dx$ integrali de Dirichlet testi gereği yakınsaktır: $g$ aynıdır ve

$$\left| \int_2^b \cos 2x\,dx \right| = \frac{|\sin 2b - \sin 4|}{2} \le 1$$

olur. $\cos 2x = 1 - 2\sin^2 x$ özdeşliğinden

$$\frac{1}{\ln x} = 2 \cdot \frac{\sin^2 x}{\ln x} + \frac{\cos 2x}{\ln x}$$

yazılır; [Teorem 15.1](genellestirilmis-integraller.md#thm-gbt-lineerlik) gereği $\displaystyle\int_2^{+\infty} \frac{dx}{\ln x}$ yakınsak olurdu. Bu, [Alıştırma 16.1](#exr-gyt-logaritma-iraksak) ile çelişir. Demek ki $\displaystyle\int_2^{+\infty} \frac{|\sin x|}{\ln x}\,dx$ ıraksaktır.

İntegral yakınsaktır ama mutlak yakınsak değildir; şartlı yakınsaktır. $\blacksquare$

**Alıştırma 16.7 (Abel Testinin Uygulanması)** $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sqrt{x}\,\sin x}{x + 1}\,dx$ integralinin yakınsak olduğunu gösteriniz.

Çözüm

İntegrali alınan fonksiyonu iki çarpana ayıralım:

$$\frac{\sqrt{x}\,\sin x}{x + 1} = \frac{\sin x}{\sqrt{x}} \cdot \frac{x}{x + 1}.$$

$f(x) = \dfrac{\sin x}{\sqrt{x}}$ ve $g(x) = \dfrac{x}{x + 1}$ alalım.

**$f$’nin integrali yakınsaktır.** $\displaystyle\int_1^b \sin x\,dx$ integralleri $2$ ile sınırlıdır, $\dfrac{1}{\sqrt{x}}$ fonksiyonu azalandır ve $0$’a gider; [Teorem 16.6](#thm-gyt-dirichlet) gereği $\displaystyle\int_1^{+\infty} \frac{\sin x}{\sqrt{x}}\,dx$ yakınsaktır.

**$g$ monoton ve sınırlıdır.** $g(x) = 1 - \dfrac{1}{x + 1}$ olduğundan

$$g'(x) = \frac{1}{(x + 1)^2} > 0$$

olur; $g$ artandır. Ayrıca $x \ge 1$ için $0 < g(x) < 1$’dir.

[Teorem 16.7](#thm-gyt-abel) gereği verilen integral yakınsaktır.

**İkinci yol.** Dirichlet testi doğrudan da uygulanabilir: $f(x) = \sin x$ ve $h(x) = \dfrac{\sqrt{x}}{x + 1}$ alınırsa

$$h'(x) = \frac{1 - x}{2\sqrt{x}\,(x + 1)^2} \le 0 \qquad (x \ge 1)$$

olduğundan $h$ azalandır ve $0 < h(x) < \dfrac{1}{\sqrt{x}}$ eşitsizliğinden $h(x) \to 0$ bulunur. $\blacksquare$

Bu bölümdeki testlerin hepsi sınırsız aralıktaki integraller içindi. Aralık sınırlı, fonksiyon ise bir nokta yakınında sınırsız olduğunda aynı fikirler küçük değişikliklerle yeniden kurulur; bunu [İkinci Tip Genelleştirilmiş İntegraller](./ikinci-tip-genellestirilmis-integraller.md) bölümünde yapıyoruz.
