---
title: "Uzayda Simetri"
url: https://acik-matematik.com/dersler/analitik-geometri/uzayda-simetri
course: "Analitik Geometri"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 8eac8ece6f081441a1eaf8365eef0a4d6c27c2ae
---
# 15  Uzayda Simetri

Aynaya baktığımızda gördüğümüz görüntü, aynanın öbür tarafında ve aynaya bizimle aynı uzaklıkta durur. Ayna ile aramızdaki en kısa yol aynaya diktir; görüntüye giden yol da bu dikmenin devamıdır. Uzayda simetri bu gözlemin matematiksel hâlidir. Bu bölümde iki tür “ayna” kullanacağız: bir doğru ve bir düzlem.

İki durumda da yöntem aynıdır. Noktadan aynaya bir dikme indiririz; dikmenin ayağı $K$ olsun. Simetrik nokta, bu dikmenin uzantısı üzerinde, $K$’nın öbür yanında ve $K$’ya aynı uzaklıktadır. Başka bir deyişle $K$, nokta ile simetriğini birleştiren doğru parçasının orta noktasıdır. Formüllerin hepsi bu iki koşuldan çıkacak: “$K$ aynanın üzerindedir” ve “nokta ile simetriğini birleştiren doğru aynaya diktir”.

## 15.1 Doğruya Göre Simetri

Önce aynamız bir doğru olsun. $d$ doğrusu $P_0(x_0, y_0, z_0)$ noktasından geçsin ve doğrultman vektörü $v = (a, b, c) \neq 0$ olsun. Doğrunun noktaları, $\lambda$ bütün reel sayıları dolaşırken $$d:\quad x = x_0 + \lambda a,\qquad y = y_0 + \lambda b,\qquad z = z_0 + \lambda c$$ parametrik denklemleriyle verilir. $a, b, c$ sıfırdan farklıysa aynı doğru $$d:\ \frac{x - x_0}{a} = \frac{y - y_0}{b} = \frac{z - z_0}{c} = \lambda$$ kartezyen biçiminde de yazılır (doğru denklemleri için bkz. [Uzayda Doğru Denklemleri](./uzayda-dogru-denklemleri.md)).

$P(x_1, y_1, z_1)$ bir nokta olsun. $P$’den $d$’ye inilen dikmenin $d$’yi kestiği nokta, yani dikmenin ayağı $K$ olsun; $P \in d$ ise $K = P$ alınır. Böyle bir $K$ noktası vardır ve tektir: $\overrightarrow{P_0P}$ vektörünü $P_0$’dan çizdiğimizde, $\overrightarrow{P_0K}$ tam olarak bu vektörün $v$ üzerine dik izdüşümüdür ([Tanım 8.4](ic-carpim.md#def-icc-dik-izdusum)).

**Tanım 15.1 (Bir noktanın bir doğruya göre simetriği)** $P \notin d$ olsun ve $K$, $P$’den $d$ doğrusuna inilen dikmenin ayağı olsun. $PK$ doğrusu üzerinde bulunan, $K$’nın öbür yanında kalan ve $$|PK| = |P'K|$$ koşulunu sağlayan $P'$ noktasına $P$ noktasının $d$ **doğrusuna göre simetriği** denir. $P \in d$ ise $P$’nin simetriği kendisidir: $P' = P$.

*P* noktasının *d* doğrusuna göre simetriği *P*′: *P*’den *d*’ye inilen dikmenin ayağı *K*’dır ve *P*′ bu dikmenin uzantısında, *K*’nın öbür yanında durur. Çentikler \|*PK*\| = \|*KP*′\| eşitliğini gösterir; *d*, *P*₀ noktasından geçer ve doğrultman vektörü *v*’dir.

Yani $d$ doğrusu bir eksen gibi davranır: $P$’den $d$’ye dik olarak gidip aynı uzaklık kadar devam edince $P'$’ye varırız. $K$, $PP'$ doğru parçasının orta noktasıdır ve $PP'$ doğrusu $d$’ye diktir. Bu iki koşul simetrik noktayı tamamen belirler.

Orta noktanın koordinatlarını düzlemde biliyoruz ([Sonuç 2.1](bolme-orani-egim-ve-aci.md#cor-bea-orta-nokta)). Uzayda da aynı formül geçerlidir.

**Lemma 15.1 (Uzayda orta nokta)** Uç noktaları $P_1(x_1, y_1, z_1)$ ve $P_2(x_2, y_2, z_2)$ olan doğru parçasının orta noktası $$M\left(\frac{x_1 + x_2}{2},\ \frac{y_1 + y_2}{2},\ \frac{z_1 + z_2}{2}\right)$$ noktasıdır.

İspat

$M$’nin koordinatlarından $P_1$’inkileri çıkarırsak $$\overrightarrow{P_1M} = \left(\frac{x_2 - x_1}{2},\ \frac{y_2 - y_1}{2},\ \frac{z_2 - z_1}{2}\right) = \frac{1}{2}\,\overrightarrow{P_1P_2}$$ buluruz. Aynı biçimde $P_2$’nin koordinatlarından $M$’ninkileri çıkarırsak $\overrightarrow{MP_2} = \frac{1}{2}\,\overrightarrow{P_1P_2}$ olur. Demek ki $\overrightarrow{P_1M}$ ile $\overrightarrow{MP_2}$ aynı vektördür: ikisi de $\overrightarrow{P_1P_2}$ ile aynı yönlüdür ve onun yarısı uzunluğundadır. Buna göre $M$, $P_1$’den $P_2$’ye giden doğru parçasının üzerindedir ve $$|P_1M| = |MP_2| = \frac{1}{2}\,|P_1P_2|$$ olur. Doğru parçası üzerinde $P_1$’e uzaklığı $\frac{1}{2}|P_1P_2|$ olan tek bir nokta bulunduğundan orta nokta $M$’dir.

$\blacksquare$

Artık simetrik noktanın koordinatlarını hesaplayabiliriz.

**Teorem 15.1 (Doğruya göre simetri formülü)** $d$ doğrusu $P_0(x_0, y_0, z_0)$ noktasından geçsin ve doğrultman vektörü $v = (a, b, c) \neq 0$ olsun. $P(x_1, y_1, z_1)$ noktasının $d$’ye göre simetriği $P'(x_1', y_1', z_1')$ ise $$\lambda = \frac{a(x_1 - x_0) + b(y_1 - y_0) + c(z_1 - z_0)}{a^2 + b^2 + c^2}$$ olmak üzere $$\begin{aligned}
x_1' &= -x_1 + 2(x_0 + \lambda a),\\
y_1' &= -y_1 + 2(y_0 + \lambda b),\\
z_1' &= -z_1 + 2(z_0 + \lambda c)
\end{aligned}$$ olur. Ayrıca dikmenin ayağı $K(x_0 + \lambda a,\ y_0 + \lambda b,\ z_0 + \lambda c)$ noktasıdır.

İspat

Önce $P \notin d$ olsun ve $P'$, $P$’nin simetriği olsun. $K$ noktası $PP'$ doğru parçasının orta noktası olduğundan [Lemma 15.1](#lem-sim-orta-nokta) gereğince $$K\left(\frac{x_1 + x_1'}{2},\ \frac{y_1 + y_1'}{2},\ \frac{z_1 + z_1'}{2}\right) \tag{1}$$ olur. $K$ noktası $d$ üzerindedir; öyleyse parametrik denklemleri sağlayan bir $\lambda$ sayısı vardır: $$\begin{aligned}
\frac{x_1 + x_1'}{2} &= x_0 + \lambda a,\\
\frac{y_1 + y_1'}{2} &= y_0 + \lambda b,\\
\frac{z_1 + z_1'}{2} &= z_0 + \lambda c.
\end{aligned} \tag{2}$$ Bu eşitliklerin her birini $2$ ile çarpıp $x_1$, $y_1$, $z_1$’i karşı tarafa atarsak $$\begin{aligned}
x_1' &= -x_1 + 2(x_0 + \lambda a),\\
y_1' &= -y_1 + 2(y_0 + \lambda b),\\
z_1' &= -z_1 + 2(z_0 + \lambda c).
\end{aligned} \tag{3}$$ elde ederiz. Geriye $\lambda$’yı bulmak kalıyor. $PP'$ doğrusu $d$’ye dik olduğundan $\overrightarrow{PP'} \perp v$, yani $\langle \overrightarrow{PP'}, v\rangle = 0$ olur ([Önerme 8.2](ic-carpim.md#prp-icc-isaret)). Koordinatlarla $$a(x_1' - x_1) + b(y_1' - y_1) + c(z_1' - z_1) = 0. \tag{4}$$ (3)’ten $x_1' - x_1 = -2(x_1 - x_0) + 2\lambda a$ ve benzer biçimde $y_1' - y_1 = -2(y_1 - y_0) + 2\lambda b$, $z_1' - z_1 = -2(z_1 - z_0) + 2\lambda c$ gelir. Bunları (4)’te yerine yazalım: $$\begin{aligned}
&-2a(x_1 - x_0) + 2\lambda a^2 - 2b(y_1 - y_0) + 2\lambda b^2 \\
&\quad - 2c(z_1 - z_0) + 2\lambda c^2 = 0.
\end{aligned}$$ $\lambda$ içeren terimleri bir yanda toplarsak $$2\lambda\,(a^2 + b^2 + c^2) = 2a(x_1 - x_0) + 2b(y_1 - y_0) + 2c(z_1 - z_0)$$ olur. $v \neq 0$ olduğundan $a^2 + b^2 + c^2 > 0$’dır; iki yanı $2(a^2 + b^2 + c^2)$ sayısına bölünce $\lambda$ için verilen formül çıkar. Bu $\lambda$ ile (3) teoremdeki eşitliklerdir, (2) de $K$’nın koordinatlarını verir.

Tersine, $\lambda$ formüldeki gibi tanımlansın; $K$ ve $P'$ noktaları da teoremdeki koordinatlarla alınsın. $K$, parametre değeri $\lambda$ olan nokta olduğundan $d$ üzerindedir. (3) eşitlikleri (2) ile denk olduğundan $K$, $PP'$’nün orta noktasıdır. Yukarıdaki hesap geriye doğru okunursa (4) sağlanır, yani $\overrightarrow{PP'} \perp v$ olur. $P \notin d$ ise $P \neq K$’dır ve $PK$ doğrusu $d$’ye $K$’da dik iner; demek ki $K$ dikmenin ayağıdır. $P'$ bu dikme üzerinde, $K$’nın öbür yanında ve $|P'K| = |PK|$ uzaklığındadır. Dolayısıyla $P'$, $P$’nin simetriğidir.

Son olarak $P \in d$ olsun. Bu durumda bir $t$ için $x_1 - x_0 = ta$, $y_1 - y_0 = tb$, $z_1 - z_0 = tc$ olur ve formül $$\lambda = \frac{t(a^2 + b^2 + c^2)}{a^2 + b^2 + c^2} = t$$ verir. O zaman $K = P$ ve $x_1' = -x_1 + 2x_1 = x_1$ olur; aynı biçimde $y_1' = y_1$, $z_1' = z_1$ bulunur. Formül bu durumda da doğru sonucu, $P' = P$’yi verir.

$\blacksquare$

Formüldeki $\lambda$ sayısı tanıdıktır: dik izdüşüm formülündeki katsayıdır ([Teorem 8.3](ic-carpim.md#thm-icc-izdusum)). Gerçekten $\lambda = \dfrac{\langle \overrightarrow{P_0P}, v\rangle}{\langle v, v\rangle}$ olduğundan $\lambda v = \operatorname{izd}_v(\overrightarrow{P_0P})$ olur. Yani $K$’ya varmak için $P_0$’dan başlayıp $\overrightarrow{P_0P}$’nin $v$ üzerindeki izdüşümü kadar ilerliyoruz. $P'$ ise $K$’nın $P$’ye göre “iki katı” konumdur: her koordinatta $x_1' = 2 \cdot (K\text{'nın apsisi}) - x_1$.

İpucuBir noktanın doğruya göre simetriğini üç adımda bulmak

1.  Doğrunun denkleminden bir $P_0(x_0, y_0, z_0)$ noktası ve bir $v = (a, b, c)$ doğrultman vektörü oku.
2.  $\lambda = \dfrac{\langle \overrightarrow{P_0P}, v\rangle}{a^2 + b^2 + c^2}$ sayısını hesapla ve dikmenin ayağını $K(x_0 + \lambda a,\ y_0 + \lambda b,\ z_0 + \lambda c)$ olarak yaz.
3.  $P'$’nün her koordinatını “$K$’nın koordinatının iki katı eksi $P$’nin koordinatı” olarak bul. İstersen $\langle \overrightarrow{PP'}, v\rangle = 0$ olduğunu sınayarak sonucu denetle.

**Örnek 15.1 (Bir noktanın kartezyen denklemi verilen doğruya göre simetriği)** $P(3, 4, -2)$ noktasının $$d:\ \frac{x}{2} = \frac{y}{4} = \frac{z - 2}{1}$$ doğrusuna göre simetriğini bulunuz.

Çözüm

**Doğrudan okunanlar.** Paydalar doğrultman vektörünü, paylardaki sabitler de doğrunun bir noktasını verir: $v = (2, 4, 1)$ ve $P_0(0, 0, 2) \in d$. Ayrıca $x_1 = 3$, $y_1 = 4$, $z_1 = -2$’dir.

**$\lambda$ sayısı.** Doğruya göre simetri formülüyle ([Teorem 15.1](#thm-sim-dogruya-gore)) $$\lambda = \frac{2(3 - 0) + 4(4 - 0) + 1(-2 - 2)}{2^2 + 4^2 + 1^2} = \frac{6 + 16 - 4}{21} = \frac{18}{21} = \frac{6}{7}$$ bulunur. Dikmenin ayağı $$K\left(0 + \tfrac{6}{7} \cdot 2,\ 0 + \tfrac{6}{7} \cdot 4,\ 2 + \tfrac{6}{7} \cdot 1\right) = K\left(\tfrac{12}{7},\ \tfrac{24}{7},\ \tfrac{20}{7}\right)$$ noktasıdır.

**Simetrik nokta.** $P$’nin simetriği $P'(x_1', y_1', z_1')$ olsun. Teoremdeki eşitliklerle $$\begin{aligned}
x_1' &= -3 + 2\left(0 + \tfrac{6}{7} \cdot 2\right) = -3 + \tfrac{24}{7} = \tfrac{3}{7},\\
y_1' &= -4 + 2\left(0 + \tfrac{6}{7} \cdot 4\right) = -4 + \tfrac{48}{7} = \tfrac{20}{7},\\
z_1' &= -(-2) + 2\left(2 + \tfrac{6}{7} \cdot 1\right) = 2 + \tfrac{40}{7} = \tfrac{54}{7}
\end{aligned}$$ bulunur. Demek ki $P'\left(\tfrac{3}{7}, \tfrac{20}{7}, \tfrac{54}{7}\right)$’dir.

**Sağlama.** $P$ ile $P'$’nün koordinat farkları $$\overrightarrow{PP'} = \left(\tfrac{3}{7} - 3,\ \tfrac{20}{7} - 4,\ \tfrac{54}{7} + 2\right) = \tfrac{1}{7}(-18, -8, 68)$$ olur ve $$\langle \overrightarrow{PP'}, v\rangle = \tfrac{1}{7}\big((-18) \cdot 2 + (-8) \cdot 4 + 68 \cdot 1\big) = \tfrac{1}{7}(-36 - 32 + 68) = 0$$ çıkar; $PP'$ gerçekten $d$’ye diktir. $PP'$’nün orta noktası da $K$’dır: $$\left(\tfrac{3 + 3/7}{2},\ \tfrac{4 + 20/7}{2},\ \tfrac{-2 + 54/7}{2}\right) = \left(\tfrac{12}{7},\ \tfrac{24}{7},\ \tfrac{20}{7}\right).$$

*P*(3, 4, −2) noktası, *d*: *x*/2 = *y*/4 = *z* − 2 doğrusu ve simetriği *P*′(3/7, 20/7, 54/7). *d*, *P*₀(0, 0, 2) noktasından *v* = (2, 4, 1) doğrultusunda geçer; dikmenin ayağı *K*(12/7, 24/7, 20/7), *PP*′ parçasının orta noktasıdır.

$\blacksquare$

Doğru her zaman bütün paydaları sıfırdan farklı bir kartezyen denklemle verilmez. Parametrik denklemlerle çalışınca bu durum hiçbir güçlük çıkarmaz.

**Örnek 15.2 (Bir koordinatı sabit olan doğruya göre simetri)** $P(3, 2, 5)$ noktasının $$d:\quad x = 1 + \lambda,\qquad y = 1,\qquad z = 2 + \lambda$$ doğrusuna göre simetriğini bulunuz.

Çözüm

**Doğrudan okunanlar.** $\lambda = 0$ alınca $P_0(1, 1, 2) \in d$ bulunur; $\lambda$’nın katsayıları da $v = (1, 0, 1)$ doğrultman vektörünü verir. $v$’nin ikinci bileşeni $0$’dır: doğru boyunca $y$ değişmez.

**$\lambda$ sayısı.** $\overrightarrow{P_0P} = (2, 1, 3)$ olduğundan $$\lambda = \frac{1 \cdot 2 + 0 \cdot 1 + 1 \cdot 3}{1^2 + 0^2 + 1^2} = \frac{5}{2}$$ olur. Dikmenin ayağı $$K\left(1 + \tfrac{5}{2},\ 1 + \tfrac{5}{2} \cdot 0,\ 2 + \tfrac{5}{2}\right) = K\left(\tfrac{7}{2},\ 1,\ \tfrac{9}{2}\right)$$ noktasıdır.

**Simetrik nokta.** Her koordinat, $K$’nın koordinatının iki katı eksi $P$’ninkidir: $$x_1' = 2 \cdot \tfrac{7}{2} - 3 = 4,\qquad y_1' = 2 \cdot 1 - 2 = 0,\qquad z_1' = 2 \cdot \tfrac{9}{2} - 5 = 4.$$ Demek ki $P'(4, 0, 4)$’tür.

**Sağlama.** $\overrightarrow{PP'} = (1, -2, -1)$ ve $\langle \overrightarrow{PP'}, v\rangle = 1 - 0 - 1 = 0$’dır. Ayrıca $\overrightarrow{KP} = \left(-\tfrac{1}{2}, 1, \tfrac{1}{2}\right)$ ve $\overrightarrow{KP'} = \left(\tfrac{1}{2}, -1, -\tfrac{1}{2}\right)$ olduğundan $$|PK|^2 = |P'K|^2 = \tfrac{1}{4} + 1 + \tfrac{1}{4} = \tfrac{3}{2}$$ bulunur; iki uzaklık da $\sqrt{3/2}$’dir.

*d*: *x* = 1 + *λ*, *y* = 1, *z* = 2 + *λ* doğrusu soluk çizilen *y* = 1 düzleminde kalır; *P* bu düzlemin önünde (*y* = 2), *P*′ arkasındadır (*y* = 0). *P*(3, 2, 5) noktasının simetriği *P*′(4, 0, 4), dikmenin ayağı *K*(7/2, 1, 9/2)’dir.

$\blacksquare$

Koordinat eksenleri de birer doğrudur ve onlara göre simetri çok sade bir biçim alır.

**Sonuç 15.1 (Koordinat eksenlerine göre simetri)** $P(x_1, y_1, z_1)$ noktasının

i\) $X$-eksenine göre simetriği $(x_1, -y_1, -z_1)$,

ii\) $Y$-eksenine göre simetriği $(-x_1, y_1, -z_1)$,

iii\) $Z$-eksenine göre simetriği $(-x_1, -y_1, z_1)$

noktasıdır. Yani eksene ait koordinat korunur, öbür iki koordinat işaret değiştirir.

İspat

i\) $X$-ekseni $O(0, 0, 0)$ noktasından geçer ve doğrultman vektörü $e_1 = (1, 0, 0)$’dır. Simetri formülünde ([Teorem 15.1](#thm-sim-dogruya-gore)) $P_0 = O$ ve $v = e_1$ alınırsa $$\lambda = \frac{1 \cdot x_1 + 0 \cdot y_1 + 0 \cdot z_1}{1} = x_1$$ olur ve dikmenin ayağı $K(x_1, 0, 0)$’dır. Buna göre $$\begin{aligned}
x_1' &= -x_1 + 2x_1 = x_1,\\
y_1' &= -y_1 + 2 \cdot 0 = -y_1,\\
z_1' &= -z_1 + 2 \cdot 0 = -z_1
\end{aligned}$$ bulunur.

ii\) $P_0 = O$ ve $v = e_2 = (0, 1, 0)$ alınırsa $\lambda = y_1$, $K(0, y_1, 0)$ ve $P'(-x_1, y_1, -z_1)$ olur.

iii\) $P_0 = O$ ve $v = e_3 = (0, 0, 1)$ alınırsa $\lambda = z_1$, $K(0, 0, z_1)$ ve $P'(-x_1, -y_1, z_1)$ olur.

Örneğin $P(2, 3, 2)$ noktasının $Z$-eksenine göre simetriği $P'(-2, -3, 2)$’dir ve dikmenin ayağı $K(0, 0, 2)$’dir.

*P*(2, 3, 2) noktasının *Z*-eksenine göre simetriği *P*′(−2, −3, 2). Dikmenin ayağı *K*(0, 0, 2) eksenin üzerindedir; *PP*′ parçası *z* = 2 yüksekliğinde yataydır. Soluk kesikli çizgiler iki noktanın *XY*-düzlemine inen dikmeleridir.

$\blacksquare$

## 15.2 Düzleme Göre Simetri

Şimdi aynamız bir düzlem olsun. $\mathfrak{D}: Ax + By + Cz + D = 0$ düzleminin normal vektörü $n = (A, B, C) \neq 0$’dır; $n$’ye paralel her doğru düzleme diktir (bkz. [Uzayda Düzlem Denklemleri](./uzayda-duzlem-denklemleri.md)). $P(x_1, y_1, z_1)$ noktasından geçen ve $n$’ye paralel olan doğru, $P$’den $\mathfrak{D}$’ye inilen dikmedir; bu dikme düzlemi tek bir $K$ noktasında keser.

**Tanım 15.2 (Bir noktanın bir düzleme göre simetriği)** $\mathfrak{D}: Ax + By + Cz + D = 0$ düzlemi verilsin ve $P(x_1, y_1, z_1) \notin \mathfrak{D}$ olsun. $P$’den $\mathfrak{D}$ düzlemine inilen dikmenin düzlemi kestiği nokta $K$ olmak üzere, bu dikme üzerinde bulunan, $K$’nın öbür yanında kalan ve $$|PK| = |KP'|$$ koşulunu sağlayan $P'(x_1', y_1', z_1')$ noktasına $P$’nin $\mathfrak{D}$ **düzlemine göre simetriği** denir. $P \in \mathfrak{D}$ ise $P$’nin simetriği kendisidir: $P' = P$.

*P* noktasının bir düzleme göre simetriği *P*′: *P*’den düzleme inilen dikme düzlemi *K*’da keser ve normal vektör *n*’ye paraleldir; *P*′ bu dikmenin düzlemin öbür yanında kalan kısmında, *K*’ya *P* kadar uzaktadır. Düzlemin arkasında kalan parça daha soluktur.

Yani $\mathfrak{D}$ düzlemi bir ayna gibidir: $P'$, $P$’nin aynadaki görüntüsüdür. Yine $K$, $PP'$ doğru parçasının orta noktasıdır ve bu kez $PP'$ doğrusu düzlemin normaline paraleldir.

**Teorem 15.2 (Düzleme göre simetri formülü)** $\mathfrak{D}: Ax + By + Cz + D = 0$ düzlemi ve $P(x_1, y_1, z_1)$ noktası verilsin. $P$’nin $\mathfrak{D}$’ye göre simetriği $P'(x_1', y_1', z_1')$ ise $$\mu = \frac{-2(Ax_1 + By_1 + Cz_1 + D)}{A^2 + B^2 + C^2}$$ olmak üzere $$x_1' = x_1 + \mu A,\qquad y_1' = y_1 + \mu B,\qquad z_1' = z_1 + \mu C$$ olur. Ayrıca dikmenin ayağı $K\left(x_1 + \tfrac{\mu}{2}A,\ y_1 + \tfrac{\mu}{2}B,\ z_1 + \tfrac{\mu}{2}C\right)$ noktasıdır.

İspat

Önce $P \notin \mathfrak{D}$ olsun ve $P'$, $P$’nin simetriği olsun. $P'$ noktası $P$’den geçen ve $n = (A, B, C)$’ye paralel olan dikme üzerindedir; bu yüzden $\overrightarrow{PP'} \parallel n$’dir ve bir $\mu$ sayısı için $\overrightarrow{PP'} = \mu n$ yazılabilir: $$\begin{aligned}
x_1' - x_1 &= \mu A,\\
y_1' - y_1 &= \mu B,\\
z_1' - z_1 &= \mu C.
\end{aligned} \tag{5}$$ Buradan $$\begin{aligned}
x_1' &= x_1 + \mu A,\\
y_1' &= y_1 + \mu B,\\
z_1' &= z_1 + \mu C.
\end{aligned} \tag{6}$$ çıkar. Geriye $\mu$’yü bulmak kalıyor. $K$, $PP'$ doğru parçasının orta noktasıdır. [Lemma 15.1](#lem-sim-orta-nokta) ve (6) gereğince $$K\left(\frac{x_1 + x_1'}{2},\ \frac{y_1 + y_1'}{2},\ \frac{z_1 + z_1'}{2}\right) = K\left(x_1 + \tfrac{\mu}{2}A,\ y_1 + \tfrac{\mu}{2}B,\ z_1 + \tfrac{\mu}{2}C\right)$$ olur. $K \in \mathfrak{D}$ olduğundan koordinatları düzlemin denklemini sağlar: $$A\left(x_1 + \tfrac{\mu}{2}A\right) + B\left(y_1 + \tfrac{\mu}{2}B\right) + C\left(z_1 + \tfrac{\mu}{2}C\right) + D = 0. \tag{7}$$ Parantezleri açıp $\mu$ içeren terimleri toplarsak $$Ax_1 + By_1 + Cz_1 + D + \frac{1}{2}\,\mu\,(A^2 + B^2 + C^2) = 0$$ buluruz. $n \neq 0$ olduğundan $A^2 + B^2 + C^2 > 0$’dır ve $$\mu = \frac{-2(Ax_1 + By_1 + Cz_1 + D)}{A^2 + B^2 + C^2} \tag{8}$$ elde edilir. Bu değer (6)’da yerine yazılınca simetrik noktanın koordinatları bulunur.

Tersine, $\mu$ (8) ile tanımlansın ve $P'$ (6) ile alınsın. $K$, $PP'$’nün orta noktası olsun. Yukarıdaki hesap geriye doğru okunursa (7) sağlanır, yani $K \in \mathfrak{D}$’dir. $\overrightarrow{PK} = \tfrac{\mu}{2}\,n$ olduğundan $PK$ doğrusu $n$’ye paraleldir, yani düzleme diktir. $P \notin \mathfrak{D}$ ise $Ax_1 + By_1 + Cz_1 + D \neq 0$, dolayısıyla $\mu \neq 0$ ve $P \neq K$’dır; demek ki $K$ dikmenin ayağıdır. $P'$ bu dikme üzerinde, $K$’nın öbür yanında ve $|KP'| = |PK|$ uzaklığındadır. Böylece $P'$, $P$’nin simetriğidir.

Son olarak $P \in \mathfrak{D}$ ise $Ax_1 + By_1 + Cz_1 + D = 0$, dolayısıyla $\mu = 0$ ve $P' = P$ olur. Formül bu durumda da doğru sonucu verir.

$\blacksquare$

Formül bir uzaklık formülünü de içinde taşır. $\overrightarrow{PK} = \tfrac{\mu}{2}\,n$ olduğundan $$\begin{aligned}
|PK| &= \frac{|\mu|}{2}\,\|n\| = \frac{|Ax_1 + By_1 + Cz_1 + D|}{A^2 + B^2 + C^2}\,\sqrt{A^2 + B^2 + C^2}\\[1mm]
&= \frac{|Ax_1 + By_1 + Cz_1 + D|}{\sqrt{A^2 + B^2 + C^2}}
\end{aligned}$$ olur. Bu, $P$ noktasının $\mathfrak{D}$ düzlemine uzaklığıdır (bkz. [Doğru ile Düzlem ve Uzaklıklar](./dogru-ile-duzlem-ve-uzakliklar.md)). Yani simetri formülü, “düzleme uzaklık kadar dik in, bir o kadar daha devam et” demenin koordinatlarla söylenişidir.

İpucuBir noktanın düzleme göre simetriğini iki adımda bulmak

1.  $\delta = Ax_1 + By_1 + Cz_1 + D$ değerini (noktanın koordinatlarını düzlemin denkleminin sol yanında yerine yazarak) ve $A^2 + B^2 + C^2$ sayısını hesapla; $\mu = \dfrac{-2\delta}{A^2 + B^2 + C^2}$ olur.
2.  $P'$’nü $P$’ye $\mu n = (\mu A, \mu B, \mu C)$ vektörünü ekleyerek bul. İstersen orta noktanın düzlemin denklemini sağladığını sınayarak sonucu denetle.

**Örnek 15.3 (Bir noktanın bir düzleme göre simetriği)** $P(2, -2, 3)$ noktasının $\mathfrak{D}: x - 2y + 2z - 3 = 0$ düzlemine göre simetriğini bulunuz.

Çözüm

**$\mu$ sayısı.** Düzlemin normal vektörü $n = (1, -2, 2)$’dir ve $A^2 + B^2 + C^2 = 1 + 4 + 4 = 9$’dur. $P$’nin koordinatlarını denklemin sol yanında yerine yazarsak $$\delta = 2 - 2 \cdot (-2) + 2 \cdot 3 - 3 = 2 + 4 + 6 - 3 = 9$$ bulunur. Düzleme göre simetri formülüyle ([Teorem 15.2](#thm-sim-duzleme-gore)) $$\mu = \frac{-2 \cdot 9}{9} = -2$$ olur.

**Simetrik nokta.** $$\begin{aligned}
x_1' &= 2 + (-2) \cdot 1 = 0,\\
y_1' &= -2 + (-2) \cdot (-2) = 2,\\
z_1' &= 3 + (-2) \cdot 2 = -1.
\end{aligned}$$ Demek ki $P'(0, 2, -1)$’dir.

**Sağlama.** Dikmenin ayağı, yani $PP'$’nün orta noktası $K(1, 0, 1)$’dir ve $1 - 2 \cdot 0 + 2 \cdot 1 - 3 = 0$ olduğundan $K \in \mathfrak{D}$’dir. $\overrightarrow{PP'} = (-2, 4, -4) = -2n$ olduğundan $PP'$ düzleme diktir. Ayrıca $|PK| = \sqrt{1 + 4 + 4} = 3$ bulunur; bu da $P$’nin düzleme uzaklığı olan $\dfrac{|9|}{\sqrt{9}} = 3$ ile aynıdır.

*P*(2, −2, 3) noktasının *x* − 2*y* + 2*z* − 3 = 0 düzlemine göre simetriği *P*′(0, 2, −1). *PP*′ parçası normal *n* = (1, −2, 2) doğrultusundadır ve düzlemi orta noktası *K*(1, 0, 1)’de dik keser; düzlemin arkasında kalan parçalar kesikli ve soluktur.

$\blacksquare$

Koordinat düzlemlerine göre simetri, koordinat eksenlerine göre simetrinin eşidir.

**Sonuç 15.2 (Koordinat düzlemlerine göre simetri)** $P(x_1, y_1, z_1)$ noktasının

i\) $XY$-düzlemine göre simetriği $(x_1, y_1, -z_1)$,

ii\) $XZ$-düzlemine göre simetriği $(x_1, -y_1, z_1)$,

iii\) $YZ$-düzlemine göre simetriği $(-x_1, y_1, z_1)$

noktasıdır. Yani düzleme dik olan eksenin koordinatı işaret değiştirir, öbür iki koordinat korunur.

İspat

i\) $XY$-düzleminin denklemi $z = 0$’dır; yani $A = B = 0$, $C = 1$, $D = 0$’dır. Düzleme göre simetri formülüyle ([Teorem 15.2](#thm-sim-duzleme-gore)) $$\mu = \frac{-2(0 \cdot x_1 + 0 \cdot y_1 + 1 \cdot z_1 + 0)}{0^2 + 0^2 + 1^2} = -2z_1$$ olur ve $$x_1' = x_1 + \mu \cdot 0 = x_1,\qquad y_1' = y_1 + \mu \cdot 0 = y_1,\qquad z_1' = z_1 - 2z_1 = -z_1$$ bulunur.

ii\) $XZ$-düzleminin denklemi $y = 0$’dır. $A = 0$, $B = 1$, $C = 0$, $D = 0$ ile $\mu = -2y_1$ ve $P'(x_1, -y_1, z_1)$ elde edilir.

iii\) $YZ$-düzleminin denklemi $x = 0$’dır. $A = 1$, $B = C = 0$, $D = 0$ ile $\mu = -2x_1$ ve $P'(-x_1, y_1, z_1)$ elde edilir.

Örneğin $P(2, 3, 2)$ noktasının $XY$-düzlemine göre simetriği $P'(2, 3, -2)$’dir ve dikmenin ayağı $K(2, 3, 0)$’dır.

*P*(2, 3, 2) noktasının *XY*-düzlemine göre simetriği *P*′(2, 3, −2). Dikme *Z*-eksenine paraleldir ve düzlemi *K*(2, 3, 0)’da keser; düzlemin altında kalan parça kesikli ve soluktur.

$\blacksquare$

Simetri almayı iki kez uygulayınca başladığımız yere döneriz. Bu basit gözlem, bir sonraki önermede bütün bir kümenin simetriğini bulmamızı sağlayacak.

**Önerme 15.1 (Simetriğin simetriği)** Ayna bir doğru ya da bir düzlem olsun. $P'$, $P$ noktasının bu aynaya göre simetriği ise $P'$’nün aynı aynaya göre simetriği $P$’dir.

İspat

$P$ aynanın üzerindeyse $P' = P$’dir ve söylenecek bir şey yoktur. $P$ aynanın üzerinde değilse $K$, $P$’den aynaya inilen dikmenin ayağı olsun. $K$, $PP'$’nün orta noktasıdır. $P'$, $PK$ doğrusu üzerindedir ve bu doğru aynayı yalnız $K$’da keser; öyleyse $P'$ aynanın üzerinde olsaydı $P' = K$ olurdu. Oysa $|P'K| = |PK| > 0$’dır. Demek ki $P'$ aynanın üzerinde değildir.

$P'$, $PK$ doğrusu üzerindedir. Bu doğru aynaya $K$’da diktir ve $P'$’den geçer; o hâlde $P'$’den aynaya inilen dikme de bu doğrudur ve ayağı yine $K$’dır. (Ayna bir doğruysa dikmenin ayağı tektir; ayna bir düzlemse $P'$’den geçip normale paralel olan doğru tektir.) $P'$’nün simetriği, bu dikme üzerinde $K$’nın öbür yanında ve $K$’ya $|P'K|$ uzaklığında olan noktadır. $K$, $PP'$’nün orta noktası olduğundan bu nokta $P$’dir.

$\blacksquare$

Yani simetri alma işlemi kendi kendisinin tersidir: bir noktayı aynaya göre yansıtıp görüntüyü tekrar yansıtırsak noktanın kendisini buluruz.

### Bir Geometrik Yerin Düzleme Göre Simetriği

Bir $\mathcal{G}$ geometrik yeri (bir yüzey, bir düzlem, bir küre …) $f(x, y, z) = 0$ denklemiyle verilsin. $\mathcal{G}$’nin noktalarının $\mathfrak{D}$ düzlemine göre simetriklerinin oluşturduğu kümeye $\mathcal{G}$’nin $\mathfrak{D}$’ye göre **simetriği** denir. Bu kümenin denklemini, formülü $f$’nin içine yerleştirerek hemen yazabiliriz.

**Önerme 15.2 (Bir geometrik yerin düzleme göre simetriğinin denklemi)** $\mathfrak{D}: Ax + By + Cz + D = 0$ bir düzlem, $\mathcal{G}$ de $f(x, y, z) = 0$ denklemiyle verilen bir geometrik yer olsun. Kısaltma olarak $$\delta = Ax + By + Cz + D,\qquad N = A^2 + B^2 + C^2$$ yazalım. $\mathcal{G}$’nin $\mathfrak{D}$ düzlemine göre simetriğinin denklemi $$f\left(x - \frac{2A\,\delta}{N},\ y - \frac{2B\,\delta}{N},\ z - \frac{2C\,\delta}{N}\right) = 0$$ biçimindedir.

İspat

Bir $Q(x, y, z)$ noktasının $\mathfrak{D}$’ye göre simetriğini $\sigma(Q)$ ile gösterelim. Simetri formülünde ([Teorem 15.2](#thm-sim-duzleme-gore)) $P = Q$ alınırsa $\mu = -\dfrac{2\delta}{N}$ olur ve $$\sigma(Q) = \left(x - \frac{2A\,\delta}{N},\ y - \frac{2B\,\delta}{N},\ z - \frac{2C\,\delta}{N}\right)$$ bulunur. $\mathcal{G}'$, $\mathcal{G}$’nin simetriği olsun. Şunu göstereceğiz: $$Q \in \mathcal{G}' \iff \sigma(Q) \in \mathcal{G}.$$ $Q \in \mathcal{G}'$ ise bir $R \in \mathcal{G}$ için $Q = \sigma(R)$’dir. [Önerme 15.1](#prp-sim-iki-kez) gereğince $\sigma(Q) = \sigma(\sigma(R)) = R$ olur, yani $\sigma(Q) \in \mathcal{G}$’dir. Tersine $\sigma(Q) \in \mathcal{G}$ ise $R = \sigma(Q)$ diyelim. Yine [Önerme 15.1](#prp-sim-iki-kez) gereğince $\sigma(R) = Q$ olur; $Q$, $\mathcal{G}$’nin bir noktasının simetriği olduğundan $Q \in \mathcal{G}'$’dür.

Son olarak $\sigma(Q) \in \mathcal{G}$ olması, $\sigma(Q)$’nun koordinatlarının $f = 0$ denklemini sağlaması demektir. Bu koşul yukarıda yazılan denklemdir.

$\blacksquare$

Yani simetriğin denklemini bulmak için $f$’nin içindeki $x, y, z$ yerine, $(x, y, z)$ noktasının aynadaki görüntüsünün koordinatlarını yazarız. Dikkat: $\delta$, sabit bir noktadaki değer değil, $x, y, z$ değişkenlerine bağlı $Ax + By + Cz + D$ ifadesidir. Koordinat düzlemleri için bu kural çok kısalır: örneğin $XY$-düzlemine göre simetrinin denklemi, $f$’de $z$ yerine $-z$ yazılarak elde edilir ([Sonuç 15.2](#cor-sim-koordinat-duzlemleri)).

**Örnek 15.4 (Bir kürenin bir düzleme göre simetriği)** $\mathcal{S}: (x - 3)^2 + y^2 + z^2 = 4$ küresinin $\mathfrak{D}: x + y + z = 0$ düzlemine göre simetriğinin denklemini bulunuz.

Çözüm

**Görüntünün koordinatları.** Burada $A = B = C = 1$, $D = 0$ olduğundan $\delta = x + y + z$ ve $N = 3$’tür. $(x, y, z)$ noktasının görüntüsünün koordinatlarına $X, Y, Z$ diyelim: $$\begin{aligned}
X &= x - \tfrac{2}{3}(x + y + z) = \tfrac{1}{3}(x - 2y - 2z),\\
Y &= y - \tfrac{2}{3}(x + y + z) = \tfrac{1}{3}(-2x + y - 2z),\\
Z &= z - \tfrac{2}{3}(x + y + z) = \tfrac{1}{3}(-2x - 2y + z).
\end{aligned}$$

**Yerine koyma.** Kürenin denklemini açarsak $$f(x, y, z) = (x - 3)^2 + y^2 + z^2 - 4 = x^2 + y^2 + z^2 - 6x + 5$$ olur. [Önerme 15.2](#prp-sim-geometrik-yer) gereğince simetriğin denklemi $$X^2 + Y^2 + Z^2 - 6X + 5 = 0$$ olur. Önce kareler toplamını hesaplayalım. Üç kareyi ayrı ayrı açarsak $$\begin{aligned}
(x - 2y - 2z)^2 &= x^2 + 4y^2 + 4z^2 - 4xy - 4xz + 8yz,\\
(-2x + y - 2z)^2 &= 4x^2 + y^2 + 4z^2 - 4xy + 8xz - 4yz,\\
(-2x - 2y + z)^2 &= 4x^2 + 4y^2 + z^2 + 8xy - 4xz - 4yz
\end{aligned}$$ bulunur. Toplarken $xy$, $xz$ ve $yz$ terimlerinin katsayıları $-4 - 4 + 8 = 0$ olur; kare terimlerin katsayıları ise $1 + 4 + 4 = 9$’dur. Buna göre $$X^2 + Y^2 + Z^2 = \frac{9x^2 + 9y^2 + 9z^2}{9} = x^2 + y^2 + z^2$$ çıkar. Ayrıca $$-6X = -2(x - 2y - 2z) = -2x + 4y + 4z$$ dir. Simetriğin denklemi $$x^2 + y^2 + z^2 - 2x + 4y + 4z + 5 = 0$$ olur.

**Tam kareye tamamlama.** $x^2 - 2x = (x - 1)^2 - 1$, $y^2 + 4y = (y + 2)^2 - 4$, $z^2 + 4z = (z + 2)^2 - 4$ olduğundan $$(x - 1)^2 + (y + 2)^2 + (z + 2)^2 - 1 - 4 - 4 + 5 = 0,$$ yani $$\mathcal{S}': (x - 1)^2 + (y + 2)^2 + (z + 2)^2 = 4$$ bulunur. Simetrik küre, merkezi $M'(1, -2, -2)$ ve yarıçapı $2$ olan küredir.

**Sağlama.** Asıl kürenin merkezi $M(3, 0, 0)$’dır. Onun $\mathfrak{D}$’ye göre simetriği için $\delta = 3$ ve $\mu = -\tfrac{2 \cdot 3}{3} = -2$ olur; $M$’nin koordinatlarına $\mu n = (-2, -2, -2)$ eklenince $(1, -2, -2)$ bulunur. Beklendiği gibi merkez merkeze gider ve yarıçap değişmez.

(*x* − 3)² + *y*² + *z*² = 4 küresi (turuncu) ve *x* + *y* + *z* = 0 düzlemine göre simetriği (yeşil). Merkez *M*(3, 0, 0) merkeze,*M*′(1, −2, −2)’ye gider; *MM*′ parçası düzlemi orta noktası (2, −1, −1)’de dik keser ve yarıçap 2 olarak kalır.

$\blacksquare$

## 15.3 Bir Doğrunun Bir Düzleme Göre Simetriği

Bir doğrunun düzleme göre simetriği, doğrunun bütün noktalarının simetriklerinden oluşan kümedir. Bu kümenin yine bir doğru olduğunu ve iki noktasıyla belirlendiğini gösterelim.

**Önerme 15.3 (Bir doğrunun düzleme göre simetriği bir doğrudur)** $d$ doğrusu $P_0$ noktasından geçsin ve doğrultman vektörü $v \neq 0$ olsun. $\mathfrak{D}$ düzleminin normal vektörü $n$ ve $P_0$’ın $\mathfrak{D}$’ye göre simetriği $P_0'$ olsun. $d$’nin $\mathfrak{D}$’ye göre simetriği, $P_0'$’dan geçen ve doğrultman vektörü $$w = v - \frac{2\langle v, n\rangle}{\langle n, n\rangle}\,n$$ olan $d'$ doğrusudur. Özel olarak, $d$ üzerindeki iki farklı noktanın simetrikleri de farklıdır ve $d'$ bu iki simetrik noktadan geçen doğrudur.

İspat

$\mathfrak{D}: Ax + By + Cz + D = 0$, $n = (A, B, C)$ ve $N = \langle n, n\rangle$ olsun. Bir $Q(x, y, z)$ noktası için $\delta(Q) = Ax + By + Cz + D$ yazalım. [Teorem 15.2](#thm-sim-duzleme-gore) gereğince $Q$’nun simetriği, $Q$’nun koordinatlarına $-\dfrac{2\delta(Q)}{N}\,n$ vektörünün koordinatları eklenerek bulunur.

$d$’nin noktaları, $P_0(x_0, y_0, z_0)$ ve $v = (a, b, c)$ olmak üzere, $Q_\lambda(x_0 + \lambda a,\ y_0 + \lambda b,\ z_0 + \lambda c)$ noktalarıdır. Bu nokta için $$\delta(Q_\lambda) = (Ax_0 + By_0 + Cz_0 + D) + \lambda(Aa + Bb + Cc) = \delta(P_0) + \lambda\,\langle v, n\rangle$$ olur. Buna göre $Q_\lambda$’nın simetriğinin koordinatları, $P_0$’ın koordinatlarına $$\lambda v - \frac{2\delta(P_0)}{N}\,n - \lambda\,\frac{2\langle v, n\rangle}{N}\,n$$ vektörünün koordinatları eklenerek bulunur. Terimleri yeniden gruplarsak: $P_0$’a $-\frac{2\delta(P_0)}{N}\,n$ eklemek $P_0'$’ı verir; geriye kalan $\lambda\left(v - \frac{2\langle v, n\rangle}{N}\,n\right) = \lambda w$’dur. Yani $Q_\lambda$’nın simetriği, $P_0'$’dan $\lambda w$ kadar ilerleyerek varılan noktadır.

$w \neq 0$ olduğunu gösterelim. $w = 0$ olsaydı $v = \frac{2\langle v, n\rangle}{N}\,n$ olurdu. Bu eşitliğin iki yanının $n$ ile iç çarpımını alırsak $$\langle v, n\rangle = \frac{2\langle v, n\rangle}{N}\,\langle n, n\rangle = 2\langle v, n\rangle$$ bulunur; buradan $\langle v, n\rangle = 0$ ve dolayısıyla $v = 0$ çıkar. Bu, $v \neq 0$ olmasıyla çelişir.

$\lambda$ bütün reel sayıları dolaşırken $P_0'$’dan $\lambda w$ kadar ilerleyerek varılan noktalar, $P_0'$’dan geçen ve doğrultman vektörü $w$ olan $d'$ doğrusunun tam olarak bütün noktalarıdır. Böylece $d$’nin simetriği $d'$’dür. Farklı $\lambda$ değerleri, $w \neq 0$ olduğundan, $d'$ üzerinde farklı noktalar verir; bu yüzden $d$’nin iki farklı noktasının simetrikleri farklıdır ve $d'$, bu iki noktadan geçen tek doğrudur.

$\blacksquare$

Önermeden iki kullanışlı sonuç okunur. $d$ düzleme paralelse $\langle v, n\rangle = 0$’dır; o zaman $w = v$ olur ve $d'$ de $d$’ye paraleldir. $d$ düzlemi bir $S$ noktasında kesiyorsa $S \in \mathfrak{D}$ olduğundan $S$’nin simetriği kendisidir; demek ki $S$ hem $d$’nin hem $d'$’nün üzerindedir. Bu ikinci gözlem, hesabın sağlamasını yapmak için çok elverişlidir.

İpucuBir doğrunun düzleme göre simetriğini üç adımda bulmak

1.  Doğrunun parametrik denklemlerinde iki farklı $\lambda$ değeri seçerek (örneğin $\lambda = 0$ ve $\lambda = 1$) iki nokta, $P_0$ ile $P_1$’i bul.
2.  [Teorem 15.2](#thm-sim-duzleme-gore) ile bu iki noktanın simetrikleri $P_0'$ ve $P_1'$’i hesapla.
3.  $P_0'$ ve $P_1'$’den geçen doğrunun denklemini yaz. İstersen doğrunun düzlemle kesişim noktasının $d'$ üzerinde olduğunu sınayarak sonucu denetle.

**Örnek 15.5 (Bir doğrunun bir düzleme göre simetriği)** $$d:\ \frac{x - 1}{2} = y = \frac{z}{3}$$ doğrusunun $\mathfrak{D}: 2x - 3y + 4z + 4 = 0$ düzlemine göre simetriğini bulunuz.

Çözüm

**İki nokta seçme.** $d$’nin parametrik denklemleri $$x = 1 + 2\lambda,\qquad y = \lambda,\qquad z = 3\lambda$$ biçimindedir. $\lambda = 0$ için $x_0 = 1$, $y_0 = 0$, $z_0 = 0$, yani $P_0(1, 0, 0)$; $\lambda = 1$ için $x_1 = 3$, $y_1 = 1$, $z_1 = 3$, yani $P_1(3, 1, 3)$ bulunur. Bu iki noktanın $\mathfrak{D}$’ye göre simetrikleri $P_0'(x_0', y_0', z_0')$ ve $P_1'(x_1', y_1', z_1')$ olsun. Düzlem için $A = 2$, $B = -3$, $C = 4$, $D = 4$ ve $$A^2 + B^2 + C^2 = 4 + 9 + 16 = 29$$ dur.

**$P_0$’ın simetriği.** [Teorem 15.2](#thm-sim-duzleme-gore) gereğince $x_0' = x_0 + \mu_0 A$, $y_0' = y_0 + \mu_0 B$, $z_0' = z_0 + \mu_0 C$ ve $$\mu_0 = \frac{-2\big(2 \cdot 1 + (-3) \cdot 0 + 4 \cdot 0 + 4\big)}{29} = -\frac{12}{29}$$ olur. Buna göre $$\begin{aligned}
x_0' &= 1 + \left(-\tfrac{12}{29}\right) \cdot 2 = \tfrac{29 - 24}{29} = \tfrac{5}{29},\\
y_0' &= 0 + \left(-\tfrac{12}{29}\right) \cdot (-3) = \tfrac{36}{29},\\
z_0' &= 0 + \left(-\tfrac{12}{29}\right) \cdot 4 = -\tfrac{48}{29}
\end{aligned}$$ bulunur; yani $P_0'\left(\tfrac{5}{29}, \tfrac{36}{29}, -\tfrac{48}{29}\right)$’dır.

**$P_1$’in simetriği.** Aynı biçimde $$\mu_1 = \frac{-2\big(2 \cdot 3 + (-3) \cdot 1 + 4 \cdot 3 + 4\big)}{29} = \frac{-2 \cdot 19}{29} = -\frac{38}{29}$$ olur ve $$\begin{aligned}
x_1' &= 3 + \left(-\tfrac{38}{29}\right) \cdot 2 = \tfrac{87 - 76}{29} = \tfrac{11}{29},\\
y_1' &= 1 + \left(-\tfrac{38}{29}\right) \cdot (-3) = \tfrac{29 + 114}{29} = \tfrac{143}{29},\\
z_1' &= 3 + \left(-\tfrac{38}{29}\right) \cdot 4 = \tfrac{87 - 152}{29} = -\tfrac{65}{29}
\end{aligned}$$ bulunur; yani $P_1'\left(\tfrac{11}{29}, \tfrac{143}{29}, -\tfrac{65}{29}\right)$’dir.

**Simetrik doğru.** [Önerme 15.3](#prp-sim-dogrunun-simetrigi) gereğince $d$’nin simetriği, $P_0'$ ve $P_1'$’den geçen $d'$ doğrusudur. Doğrultman vektörü olarak $$\overrightarrow{P_0'P_1'} = \left(\tfrac{11 - 5}{29},\ \tfrac{143 - 36}{29},\ \tfrac{-65 + 48}{29}\right) = \left(\tfrac{6}{29},\ \tfrac{107}{29},\ -\tfrac{17}{29}\right)$$ alınabilir. $P_0'$’dan geçen ve bu doğrultudaki doğrunun kartezyen denklemi $$d':\ \frac{x - \frac{5}{29}}{\frac{6}{29}} = \frac{y - \frac{36}{29}}{\frac{107}{29}} = \frac{z + \frac{48}{29}}{-\frac{17}{29}}$$ olur. Her kesrin payını ve paydasını $29$ ile çarparsak $$d':\ \frac{29x - 5}{6} = \frac{29y - 36}{107} = \frac{29z + 48}{-17}$$ elde edilir. Böylece $d$ doğrusunun $\mathfrak{D}$ düzlemine göre simetriği $d'$ doğrusudur.

**Sağlama.** Doğrultmanı önermedeki formülle de bulalım. $v = (2, 1, 3)$, $n = (2, -3, 4)$ için $\langle v, n\rangle = 4 - 3 + 12 = 13$ ve $$w = (2, 1, 3) - \frac{26}{29}(2, -3, 4) = \left(\tfrac{58 - 52}{29},\ \tfrac{29 + 78}{29},\ \tfrac{87 - 104}{29}\right) = \left(\tfrac{6}{29},\ \tfrac{107}{29},\ -\tfrac{17}{29}\right)$$ çıkar; bulduğumuz doğrultmanla aynıdır. Ayrıca $d$ düzlemi, parametrik denklemleri düzlem denkleminde yerine yazınca $$2(1 + 2\lambda) - 3\lambda + 4 \cdot 3\lambda + 4 = 6 + 13\lambda = 0$$ denkleminden bulunan $\lambda = -\tfrac{6}{13}$ değerinde, yani $S\left(\tfrac{1}{13}, -\tfrac{6}{13}, -\tfrac{18}{13}\right)$ noktasında keser. $S$’nin koordinatlarını $d'$’nün denkleminde yerine yazarsak $$\frac{\frac{29}{13} - 5}{6} = \frac{-\frac{174}{13} - 36}{107} = \frac{-\frac{522}{13} + 48}{-17} = -\frac{6}{13}$$ bulunur: üç oran da eşittir, yani $S \in d'$’dür. Kesişim noktası, beklendiği gibi, yerinden kıpırdamamıştır.

*d* doğrusu (turuncu) ve 2*x* − 3*y* + 4*z* + 4 = 0 düzlemine göre simetriği *d*′ (yeşil). *P*₀(1, 0, 0) ve *P*₁(3, 1, 3) noktalarının simetrikleri *P*₀′(5/29, 36/29, −48/29) ve *P*₁′(11/29, 143/29, −65/29)’dir; iki doğru düzlemi aynı *S*(1/13, −6/13, −18/13) noktasında keser. Düzlemin arkasında kalan parçalar kesiklidir.

$\blacksquare$

## 15.4 Alıştırmalar

Aşağıdaki alıştırmalar doğruya ve düzleme göre simetri formüllerini, simetriğin simetriği gözlemini ve bir geometrik yerin simetriğini birlikte kullanır.

**Alıştırma 15.1 (Bir noktanın bir doğruya göre simetriği ve dikmenin boyu)** $P(1, 8, 2)$ noktasının $$d:\ \frac{x - 1}{2} = \frac{y + 1}{1} = \frac{z - 2}{-2}$$ doğrusuna göre simetriğini ve $P$’nin $d$’ye uzaklığını bulunuz.

Çözüm

**Doğrudan okunanlar.** $P_0(1, -1, 2) \in d$ ve $v = (2, 1, -2)$’dir; $a^2 + b^2 + c^2 = 4 + 1 + 4 = 9$’dur.

**$\lambda$ sayısı ve dikmenin ayağı.** Koordinat farkları $\overrightarrow{P_0P} = (0, 9, 0)$ olduğundan $$\lambda = \frac{2 \cdot 0 + 1 \cdot 9 + (-2) \cdot 0}{9} = 1$$ olur. Dikmenin ayağı $$K(1 + 1 \cdot 2,\ -1 + 1 \cdot 1,\ 2 + 1 \cdot (-2)) = K(3, 0, 0)$$ noktasıdır.

**Simetrik nokta.** [Teorem 15.1](#thm-sim-dogruya-gore) gereğince her koordinat, $K$’nın koordinatının iki katı eksi $P$’ninkidir: $$x_1' = 2 \cdot 3 - 1 = 5,\qquad y_1' = 2 \cdot 0 - 8 = -8,\qquad z_1' = 2 \cdot 0 - 2 = -2.$$ Demek ki $P'(5, -8, -2)$’dir.

**Uzaklık.** $P$’nin $d$’ye uzaklığı dikmenin boyudur: $$|PK| = \sqrt{(3 - 1)^2 + (0 - 8)^2 + (0 - 2)^2} = \sqrt{4 + 64 + 4} = \sqrt{72} = 6\sqrt{2}.$$

**Sağlama.** $\overrightarrow{PP'} = (4, -16, -4)$ ve $\langle \overrightarrow{PP'}, v\rangle = 8 - 16 + 8 = 0$’dır. Ayrıca $$|PP'| = \sqrt{16 + 256 + 16} = \sqrt{288} = 12\sqrt{2} = 2\,|PK|$$ olur.

*P*(1, 8, 2) noktası, *d*: (*x* − 1)/2 = *y* + 1 = (*z* − 2)/(−2) doğrusu ve simetriği *P*′(5, −8, −2). Dikmenin ayağı *K*(3, 0, 0)’dır ve *P*’nin *d*’ye uzaklığı \|*PK*\| = 6√2’dir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.2 (Simetriği bilinen noktayı bulmak)** Bir $P$ noktasının $\mathfrak{D}: 2x - y + 2z + 3 = 0$ düzlemine göre simetriği $Q(0, 4, -4)$ noktasıdır. $P$’yi bulunuz.

Çözüm

**Fikir.** [Önerme 15.1](#prp-sim-iki-kez) gereğince $Q$, $P$’nin simetriği ise $P$ de $Q$’nun simetriğidir. Öyleyse $Q$’nun $\mathfrak{D}$’ye göre simetriğini bulmamız yeter.

**Hesap.** $n = (2, -1, 2)$ ve $A^2 + B^2 + C^2 = 4 + 1 + 4 = 9$’dur. $Q$’nun koordinatlarını denklemin sol yanında yerine yazarsak $$\delta = 2 \cdot 0 - 4 + 2 \cdot (-4) + 3 = -9$$ bulunur. [Teorem 15.2](#thm-sim-duzleme-gore) gereğince $\mu = \dfrac{-2 \cdot (-9)}{9} = 2$ olur ve $$x = 0 + 2 \cdot 2 = 4,\qquad y = 4 + 2 \cdot (-1) = 2,\qquad z = -4 + 2 \cdot 2 = 0$$ çıkar. Demek ki $P(4, 2, 0)$’dır.

**Sağlama.** $P$’nin simetriğini doğrudan hesaplayalım: $\delta = 2 \cdot 4 - 2 + 2 \cdot 0 + 3 = 9$, $\mu = \dfrac{-18}{9} = -2$ ve $$(4 - 4,\ 2 + 2,\ 0 - 4) = (0, 4, -4) = Q$$ bulunur. Ortak dikme ayağı $K(2, 3, -2)$’dir ve $2 \cdot 2 - 3 + 2 \cdot (-2) + 3 = 0$ olduğundan gerçekten düzlemin üzerindedir.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.3 (Simetrik iki noktadan aynayı bulmak)** $A(1, 2, 3)$ noktasının bir $\mathfrak{D}$ düzlemine göre simetriği $B(3, -2, 7)$ noktasıdır. $\mathfrak{D}$’nin denklemini bulunuz.

Çözüm

**Düzlemin normali.** $B$, $A$’dan $\mathfrak{D}$’ye inilen dikme üzerindedir. Bu dikme $\mathfrak{D}$’ye dik olduğundan $\overrightarrow{AB}$ vektörü düzlemin bir normal vektörüdür: $$\overrightarrow{AB} = (3 - 1,\ -2 - 2,\ 7 - 3) = (2, -4, 4) = 2(1, -2, 2).$$ Sıfırdan farklı bir katı da normal olduğundan $n = (1, -2, 2)$ alabiliriz.

**Düzlemin bir noktası.** Dikmenin ayağı $K$, $AB$’nin orta noktasıdır ve düzlemin üzerindedir. [Lemma 15.1](#lem-sim-orta-nokta) ile $$K\left(\frac{1 + 3}{2},\ \frac{2 - 2}{2},\ \frac{3 + 7}{2}\right) = K(2, 0, 5)$$ bulunur.

**Düzlemin denklemi.** $K(2, 0, 5)$ noktasından geçen ve normali $n = (1, -2, 2)$ olan düzlem $$1 \cdot (x - 2) - 2(y - 0) + 2(z - 5) = 0,\qquad\text{yani}\qquad \mathfrak{D}: x - 2y + 2z - 12 = 0$$ düzlemidir.

**Sağlama.** $A$’nın bu düzleme göre simetriğini [Teorem 15.2](#thm-sim-duzleme-gore) ile hesaplayalım: $\delta = 1 - 4 + 6 - 12 = -9$, $A^2 + B^2 + C^2 = 9$, $\mu = \dfrac{-2 \cdot (-9)}{9} = 2$ ve $$(1 + 2 \cdot 1,\ 2 + 2 \cdot (-2),\ 3 + 2 \cdot 2) = (3, -2, 7) = B$$ bulunur. Geometrik olarak $\mathfrak{D}$, $AB$ doğru parçasının orta noktasından geçen ve ona dik olan düzlemdir; bu düzlemin her noktası $A$ ile $B$’ye eşit uzaklıktadır.

*A*(1, 2, 3) ile simetriği *B*(3, −2, 7) arasındaki ayna, *AB* parçasının orta noktası *K*(2, 0, 5)’ten geçen ve *AB*’ye dik olan *x* − 2*y* + 2*z* − 12 = 0 düzlemidir. Düzlemin arkasında kalan parça kesikli ve soluktur.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.4 (Düzleme paralel bir doğrunun simetriği)** $$d:\quad x = 1 + \lambda,\qquad y = 2 + \lambda,\qquad z = 7$$ doğrusunun $\mathfrak{D}: x - y + z - 3 = 0$ düzlemine göre simetriğini bulunuz.

Çözüm

**Doğru ile düzlemin durumu.** $d$’nin doğrultman vektörü $v = (1, 1, 0)$, düzlemin normal vektörü $n = (1, -1, 1)$’dir ve $$\langle v, n\rangle = 1 - 1 + 0 = 0$$ olur. Yani $v \perp n$’dir ve $d$ düzleme paraleldir. $d$’nin $P_0(1, 2, 7)$ noktası için $1 - 2 + 7 - 3 = 3 \neq 0$ olduğundan $d$ düzlemin içinde de değildir.

**Bir noktanın simetriği.** $A^2 + B^2 + C^2 = 3$ ve $\delta(P_0) = 3$ olduğundan $\mu = \dfrac{-2 \cdot 3}{3} = -2$ olur. Buna göre $$P_0' = (1 - 2 \cdot 1,\ 2 - 2 \cdot (-1),\ 7 - 2 \cdot 1) = (-1, 4, 5)$$ bulunur.

**Simetrik doğru.** $\langle v, n\rangle = 0$ olduğundan [Önerme 15.3](#prp-sim-dogrunun-simetrigi) içindeki doğrultman vektörü $w = v - 0 \cdot n = v$’dir. $d'$, $P_0'(-1, 4, 5)$’ten geçen ve doğrultusu $v = (1, 1, 0)$ olan doğrudur: $$d':\quad x = -1 + \lambda,\qquad y = 4 + \lambda,\qquad z = 5.$$ $d'$, $d$’ye paraleldir.

**Sağlama.** $d$’nin ikinci bir noktasını, $\lambda = 1$ için $P_1(2, 3, 7)$’yi alalım. $\delta(P_1) = 2 - 3 + 7 - 3 = 3$ ve $\mu = -2$ olduğundan $$P_1' = (2 - 2,\ 3 + 2,\ 7 - 2) = (0, 5, 5)$$ bulunur. Bu nokta $d'$’nün $\lambda = 1$ değerindeki noktasıdır. Ayrıca $d$ ile $d'$ düzlemin iki yanında, düzleme aynı $\dfrac{3}{\sqrt{3}} = \sqrt{3}$ uzaklığındadır.

*x* − *y* + *z* − 3 = 0 düzlemine paralel *d* doğrusu (turuncu) ve simetriği *d*′ (yeşil). İki doğru da (1, 1, 0) doğrultusundadır ve düzlemin iki yanında, ona √3 uzaklıktadır; kesikli dikmelerin ayakları (0, 3, 6) ve (1, 4, 6)’dır.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.5 (Bir düzlemin bir düzleme göre simetriği)** $\mathfrak{D}_1: x + 2y + 3z - 6 = 0$ düzleminin $\mathfrak{D}: x - y = 0$ düzlemine göre simetriğini bulunuz.

Çözüm

**Görüntünün koordinatları.** $\mathfrak{D}$ için $A = 1$, $B = -1$, $C = 0$, $D = 0$ olduğundan $\delta = x - y$ ve $N = 2$’dir. $(x, y, z)$ noktasının $\mathfrak{D}$’ye göre simetriğinin koordinatları $$\begin{aligned}
x - \frac{2 \cdot 1 \cdot (x - y)}{2} &= x - (x - y) = y,\\
y - \frac{2 \cdot (-1) \cdot (x - y)}{2} &= y + (x - y) = x,\\
z - \frac{2 \cdot 0 \cdot (x - y)}{2} &= z
\end{aligned}$$ olur. Yani bu aynaya göre simetri, $x$ ile $y$’nin yerini değiştirir: $(x, y, z) \mapsto (y, x, z)$.

**Yerine koyma.** $f(x, y, z) = x + 2y + 3z - 6$ olduğundan [Önerme 15.2](#prp-sim-geometrik-yer) gereğince simetriğin denklemi $$f(y, x, z) = y + 2x + 3z - 6 = 0,\qquad\text{yani}\qquad \mathfrak{D}_1': 2x + y + 3z - 6 = 0$$ bulunur.

**Sağlama.** $\mathfrak{D}_1$’in $(6, 0, 0)$ noktasının simetriği $(0, 6, 0)$’dır ve $2 \cdot 0 + 6 + 0 - 6 = 0$ olduğundan $\mathfrak{D}_1'$ üzerindedir. Ayrıca $\mathfrak{D}_1$ ile $\mathfrak{D}$’nin ortak noktaları $x = y$ ve $3x + 3z = 6$ koşullarıyla verilir; bu noktalar $\mathfrak{D}_1'$’in denklemini de sağlar, çünkü $x = y$ iken $2x + y + 3z - 6$ ifadesi $3x + 3z - 6 = 0$’a eşittir. Aynadaki noktalar yerinden kıpırdamadığı için beklenen de budur: üç düzlem aynı doğru boyunca kesişir.

Birinci bölgedeki parçalar: *x* + 2*y* + 3*z* = 6 (turuncu), simetriği 2*x* + *y* + 3*z* = 6 (yeşil) ve ayna *x* = *y* (mavi). Üç düzlem kalın çizilen ortak doğru boyunca kesişir; (6, 0, 0) noktasının görüntüsü (0, 6, 0)’dır.

$\blacksquare$

**Alıştırma 15.6 (İki koordinat düzlemine göre art arda simetri)** Bir $P(x_1, y_1, z_1)$ noktasının $XY$-düzlemine göre simetriği $P_1$, $P_1$’in de $XZ$-düzlemine göre simetriği $P_2$ olsun. $P_2$’nin, $P$’nin $X$-eksenine göre simetriği olduğunu gösteriniz.

Çözüm

**Birinci simetri.** [Sonuç 15.2](#cor-sim-koordinat-duzlemleri) gereğince $XY$-düzlemine göre simetri yalnız üçüncü koordinatın işaretini değiştirir: $P_1(x_1, y_1, -z_1)$.

**İkinci simetri.** Aynı sonuca göre $XZ$-düzlemine göre simetri yalnız ikinci koordinatın işaretini değiştirir: $P_2(x_1, -y_1, -z_1)$.

**Karşılaştırma.** [Sonuç 15.1](#cor-sim-eksenler) gereğince $P$’nin $X$-eksenine göre simetriği de $(x_1, -y_1, -z_1)$ noktasıdır. İki nokta aynı olduğundan iddia doğrudur.

Geometrik olarak $X$-ekseni, $XY$- ve $XZ$-düzlemlerinin kesişim doğrusudur. Birbirine dik iki düzleme göre art arda simetri almak, bu iki düzlemin kesişim doğrusuna göre simetri almakla aynı sonucu verir. Örneğin $P(2, 3, 2)$ için $P_1(2, 3, -2)$ ve $P_2(2, -3, -2)$ bulunur.

*P*(2, 3, 2) noktasının *XY*-düzlemine göre simetriği *P*₁(2, 3, −2), onun da *XZ*-düzlemine göre simetriği *P*₂(2, −3, −2)’dir. Noktalı *PP*₂ parçası *X*-eksenini (2, 0, 0)’da dik keser: *P*₂, *P*’nin *X*-eksenine göre simetriğidir.

$\blacksquare$

Bu bölümde uzayda bir noktayı, bir doğruyu ve bir geometrik yeri bir doğruya ya da bir düzleme göre yansıttık. Her hesabın temelinde aynı iki koşul vardı: dikmenin ayağı aynanın üzerindedir ve nokta ile görüntüsünün orta noktasıdır. Sonraki bölümde, [Öteleme](./oteleme.md) bölümünde, düzleme dönüp noktaları değil koordinat sistemini hareket ettireceğiz ve bir noktanın eski ve yeni koordinatları arasındaki bağıntıları kuracağız.
