---
title: "Silindirik ve Küresel Koordinatlar"
url: https://acik-matematik.com/dersler/analitik-geometri/silindirik-ve-kuresel-koordinatlar
course: "Analitik Geometri"
language: tr
license: CC BY-NC-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.tr)
format: acik-matematik-md/2
source: 67fd8839936d219cd720f15c096ed6d39dca942e
---
# 22  Silindirik ve Küresel Koordinatlar

Uzayda bir noktanın adresini şimdiye kadar hep üç dik eksene göre, $(x, y, z)$ üçlüsüyle yazdık ([Uzayda Dik Koordinat Sistemi](./uzayda-dik-koordinat-sistemi.md)). Bu adres her zaman en kullanışlısı değildir. Düzlemde de aynı durumla karşılaşmıştık: başlangıç noktası etrafında dönen ya da ona göre simetrik olan eğrilerin denklemleri kutupsal koordinatlarda çok daha sade çıkıyordu ([Paralel ve Kutupsal Koordinatlar](./paralel-ve-kutupsal-koordinatlar.md)).

Bu bölümde aynı fikri uzaya taşıyacağız. Bir doğruya göre simetrik olan geometrik yerler için **silindirik koordinatları**, bir noktaya göre simetrik olanlar için **küresel koordinatları** kuracağız. Son olarak bir noktayı başlangıç noktasına uzaklığı ve üç eksenle yaptığı açılarla tarif eden **uzayda kutupsal koordinatlara** kısaca değineceğiz. Her sistemde aynı iki soruyu soracağız: dik koordinatlarla bu sistem arasında nasıl gidip gelinir ve bir yüzeyin denklemi yeni sistemde neye dönüşür?

## 22.1 Silindirik koordinatlar

Silindirik koordinatların fikri basittir: noktanın kotunu olduğu gibi bırakırız, yalnız $XY$-düzlemindeki izdüşümünü kutupsal koordinatlarla yazarız. Bu yüzden $Z$-ekseni etrafında simetrik olan geometrik yerler bu sistemde sade denklemlere sahiptir.

Uzayda başlangıç noktası $O(0, 0, 0)$ olan bir $XYZ$ dik koordinat sistemi alalım ve $P(x, y, z)$ bir nokta olsun. $P$’den $XY$-düzlemine inilen dikmenin ayağı $P'(x, y, 0)$ noktasıdır. $XY$-düzleminde kutup noktası olarak $O$’yu, kutupsal eksen olarak da pozitif $X$-eksenini seçelim ([Tanım 5.2](paralel-ve-kutupsal-koordinatlar.md#def-pkk-kutup-ve-kutupsal-eksen)). $P'$ noktasının bu düzlemdeki kutupsal koordinatları $(r, \theta)$ olsun ([Tanım 5.3](paralel-ve-kutupsal-koordinatlar.md#def-pkk-kutupsal-koordinatlar)). Yani $r = |OP'|$’dür ve $\theta$, pozitif $X$-ekseninden $OP'$ yarı doğrusuna saat yönünün tersine ölçülen açıdır. $P$’nin kotu $z$ ise $P$’nin $XY$-düzleminden yönlü uzaklığıdır.

**Tanım 22.1 (Silindirik koordinatlar)** Yukarıdaki gibi elde edilen $(r, \theta, z)$ sıralı üçlüsüne $P$ noktasının **silindirik koordinatları** denir. Burada $r \geq 0$, $\theta \in [0, 2\pi)$ ve $z \in \mathbb{R}$’dir.

Silindirik koordinatlar: *P*′, *P*’nin *XY*-düzlemindeki izdüşümüdür; (*r*, *θ*) onun kutupsal koordinatları, *z* de *P*’nin kotudur. Soluk yüzey, *P*’nin üzerinde bulunduğu *r* = 3 silindirinin bir parçasıdır (şekilde *θ* = π/3, *z* = 2,5).

Yani $r$, $P$’nin $Z$-eksenine uzaklığıdır; $\theta$, $P$’nin $Z$-ekseni etrafında hangi yönde durduğunu söyler; $z$ ise dik koordinatlardaki kotun aynısıdır. $P$’yi $Z$-ekseni etrafında döndürürsek yalnız $\theta$ değişir, $r$ ile $z$ değişmez. Silindirik koordinatları $Z$-ekseni etrafında simetrik yerler için kullanışlı kılan da budur.

$Z$-ekseni üzerindeki bir noktanın izdüşümü $P' = O$ olduğundan $r = 0$’dır ve $\theta$ bir yön belirtmez. Düzlemdeki kutup noktasında olduğu gibi, $(0, \theta, z)$ üçlülerinin her biri, $\theta$ ne olursa olsun, $(0, 0, z)$ noktasının silindirik koordinatları sayılabilir.

**Önerme 22.1 (Dik ve silindirik koordinatlar arasında geçiş)** $P$ noktasının dik koordinatları $(x, y, z)$, silindirik koordinatları $(r, \theta, z)$ olsun. Silindirik koordinatlardan dik koordinatlara geçiş $$x = r\cos\theta, \qquad y = r\sin\theta, \qquad z = z$$ denklemleriyle, dik koordinatlardan silindirik koordinatlara geçiş de $$r = \sqrt{x^2 + y^2}, \qquad \cos\theta = \frac{x}{r}, \quad \sin\theta = \frac{y}{r} \quad (r > 0), \qquad z = z$$ denklemleriyle yapılır. Özel olarak $x \neq 0$ ise $\tan\theta = \dfrac{y}{x}$’tir.

İspat

Kot iki sistemde de aynı sayı olduğundan yalnız ilk iki koordinata bakmak yeter. $P'(x, y, 0)$ noktasının $XY$-düzlemindeki dik koordinatları $(x, y)$, kutupsal koordinatları $(r, \theta)$’dır.

$P' \neq O$ ise, yani $r > 0$ ise, düzlemde dik ve kutupsal koordinatlar arasındaki geçiş formülleri ([Önerme 5.3](paralel-ve-kutupsal-koordinatlar.md#prp-pkk-koordinat-gecisi)) $P'$ noktasına uygulanır ve $$x = r\cos\theta, \quad y = r\sin\theta, \quad r = \sqrt{x^2 + y^2}, \quad \cos\theta = \frac{x}{r}, \quad \sin\theta = \frac{y}{r}$$ verir; $x \neq 0$ için $\tan\theta = \dfrac{y}{x}$ de aynı yerden gelir.

$P' = O$ ise $x = y = 0$ ve $r = 0$’dır. Bu durumda $x = r\cos\theta$, $y = r\sin\theta$ ve $r = \sqrt{x^2 + y^2}$ eşitlikleri her $\theta$ için sağlanır. $\blacksquare$

Dik koordinatlardan geçerken $\theta$ çoğu kez kısaca $\theta = \arctan\dfrac{y}{x}$ diye yazılır. Düzlemde gördüğümüz uyarı burada da geçerlidir: $\arctan$ yalnız $\left(-\dfrac{\pi}{2}, \dfrac{\pi}{2}\right)$ aralığında değer alır, bu yüzden açıyı seçerken $P'$ noktasının $XY$-düzleminde hangi bölgede olduğuna bakılır ([Paralel ve Kutupsal Koordinatlar](./paralel-ve-kutupsal-koordinatlar.md) bölümündeki üç adımlık yol). Aşağıdaki iki örnek iki yöndeki geçişi gösteriyor.

**Örnek 22.1 (Silindirik koordinatlardan dik koordinatlara)** Silindirik koordinatları $\left(2, \dfrac{2\pi}{3}, -1\right)$ olan noktanın dik koordinatlarını bulunuz.

Çözüm

$\cos\dfrac{2\pi}{3} = -\dfrac{1}{2}$ ve $\sin\dfrac{2\pi}{3} = \dfrac{\sqrt{3}}{2}$ olduğundan geçiş formülleri ([Önerme 22.1](#prp-skk-silindirik-gecis)) $$x = 2\cos\frac{2\pi}{3} = -1, \qquad y = 2\sin\frac{2\pi}{3} = \sqrt{3}, \qquad z = -1$$ verir. Noktanın dik koordinatları $(-1, \sqrt{3}, -1)$’dir.

Kontrol: $x^2 + y^2 = 1 + 3 = 4 = r^2$’dir. Ayrıca $x < 0$, $y > 0$ olduğundan izdüşüm ikinci bölgededir; bu da $\dfrac{\pi}{2} < \dfrac{2\pi}{3} < \pi$ ile uyumludur. $\blacksquare$

**Örnek 22.2 (Dik koordinatlardan silindirik koordinatlara)** Dik koordinatları $(-3, -3, 5)$ olan noktanın silindirik koordinatlarını bulunuz.

Çözüm

Kot değişmez: $z = 5$. İlk iki koordinat için $(-3, -3)$ noktasının düzlemdeki kutupsal koordinatlarını buluruz.

1.  $r = \sqrt{(-3)^2 + (-3)^2}$, yani $r = \sqrt{18} = 3\sqrt{2}$.
2.  $x = -3 < 0$ ve $y = -3 < 0$ olduğundan izdüşüm üçüncü bölgededir, yani $\pi < \theta < \dfrac{3\pi}{2}$ olmalıdır.
3.  $\tan\theta = \dfrac{-3}{-3} = 1$’dir. Tanjantı $1$ olan açılar $\dfrac{\pi}{4}$ ve $\dfrac{5\pi}{4}$’tür; üçüncü bölgedeki $\theta = \dfrac{5\pi}{4}$’tür.

Buna göre noktanın silindirik koordinatları $\left(3\sqrt{2}, \dfrac{5\pi}{4}, 5\right)$’tir. $\arctan 1 = \dfrac{\pi}{4}$ değerini olduğu gibi alsaydık $(3, 3, 5)$ noktasını bulurduk.

Kontrol: $$3\sqrt{2}\cos\frac{5\pi}{4} = 3\sqrt{2} \cdot \left(-\frac{\sqrt{2}}{2}\right) = -3, \qquad 3\sqrt{2}\sin\frac{5\pi}{4} = 3\sqrt{2} \cdot \left(-\frac{\sqrt{2}}{2}\right) = -3.$$ $\blacksquare$

Bir yüzeyi silindirik koordinatlarla anlatırken, $Z$-ekseni üzerindeki noktaların birden çok silindirik üçlüsü olduğunu hesaba katmalıyız. Bu yüzden silindirik denklemi, düzlemdeki kutupsal denklem ([Tanım 5.4](paralel-ve-kutupsal-koordinatlar.md#def-pkk-kutupsal-denklem)) gibi tanımlarız.

**Tanım 22.2 (Silindirik denklem)** $F(r, \theta, z) = 0$ bir denklem olsun. Silindirik üçlülerinden en az biri bu denklemi sağlayan noktaların kümesine denklemin **grafiği** denir. Bir geometrik yer bu biçimde bir denklemin grafiği ise $F(r, \theta, z) = 0$ denklemine o geometrik yerin **silindirik denklemi** denir.

Yani dik denklemden silindirik denkleme geçmek için $x$ yerine $r\cos\theta$, $y$ yerine $r\sin\theta$ yazmak yeterlidir. Tersine, silindirik denklemden dik denkleme geçerken $r\cos\theta$ yerine $x$, $r\sin\theta$ yerine $y$, $r^2$ yerine de $x^2 + y^2$ yazarız. Denklemi sadeleştirirken $r$ ile bölmek gerekirse $Z$-ekseninin noktalarını ($r = 0$) ayrıca kontrol ederiz.

**Örnek 22.3 (Sabit uzaklıklı noktalar: silindir)** Uzayda silindirik denklemi $r = a$ ($a > 0$ sabit) olan geometrik yerin dik koordinatlardaki denklemini bulunuz ve geometrik yeri tanımlayınız.

Çözüm

Geometrik yerin bir noktasının silindirik koordinatları $(r, \theta, z)$ olsun. $r = \sqrt{x^2 + y^2}$ olduğundan $$r = a \iff \sqrt{x^2 + y^2} = a \iff x^2 + y^2 = a^2$$ bulunur. İkinci denklikte iki taraf da negatif olmadığı için kare almak bilgi kaybettirmez.

$XY$-düzleminde $x^2 + y^2 = a^2$ denklemi, merkezi $O$ ve yarıçapı $a$ olan çemberin denklemidir ([Çember](./cember.md)). Öte yandan denklemde $z$ hiç geçmez; $z$ serbesttir: $-\infty < z < \infty$. Yani bu çember $Z$-ekseni boyunca yukarı ve aşağı sınırsızca kaydırılır. Geometrik yer, ekseni $Z$-ekseni ve yarıçapı $a$ olan **dik dairesel silindir** yüzeyidir. (Bu silindirin $a = 1$ için iç noktalarıyla birlikte ele alındığı durumu daha önce görmüştük: [Örnek 6.6](uzayda-dik-koordinat-sistemi.md#exm-udk-kume-silindir).)

*r* = *a* denkleminin grafiği: ekseni *Z*-ekseni, yarıçapı *a* olan dik dairesel silindir (şekilde *a* = 2 ve −2 ≤ *z* ≤ 2,5 parçası). Kalın çember *XY*-düzlemindeki *x*² + *y*² = *a*² çemberidir; silindirin arkasında kalan çizgiler kesiklidir.

$\blacksquare$

Silindirik koordinatlar adını bu örnekten alır: sabit $r$ değerli noktalar bir silindir oluşturur. Öteki iki koordinatı sabit tutarsak ne olur? $z = c$ koşulu açıkça $XY$-düzlemine paralel bir düzlem verir. Sabit $\theta$ ise biraz daha dikkat ister.

**Örnek 22.4 (Sabit açılı noktalar: yarım düzlem)** Silindirik denklemi $\theta = \dfrac{\pi}{4}$ olan geometrik yeri bulunuz ve dik koordinatlarda yazınız.

Çözüm

**$Z$-ekseni dışındaki noktalar.** $r > 0$ olan bir noktanın izdüşümü $P'$, $XY$-düzleminde pozitif $X$-ekseniyle $\dfrac{\pi}{4}$ açı yapan yarı doğru üzerindedir. Bu yarı doğru, $y = x$ doğrusunun $x > 0$ olan parçasıdır, çünkü $\cos\dfrac{\pi}{4} = \sin\dfrac{\pi}{4} > 0$ olduğundan $x = y > 0$ olur. Kot serbesttir, yani nokta bu yarı doğrunun tam üstünde ya da altında herhangi bir yerde olabilir.

**$Z$-ekseninin noktaları.** $(0, 0, z)$ noktasının silindirik üçlülerinden biri $\left(0, \dfrac{\pi}{4}, z\right)$’dir ve bu üçlü denklemi sağlar. Grafiğin tanımı ([Tanım 22.2](#def-skk-silindirik-denklem)) gereği $Z$-ekseninin bütün noktaları geometrik yere aittir.

İki durumu birleştirirsek geometrik yer $$\{(x, y, z) \mid y = x,\ x \geq 0\}$$ kümesidir: $Z$-ekseniyle sınırlanan ve $y = x$, $x > 0$ yarı doğrusunu içeren **yarım düzlem**.

$\tan\theta = \dfrac{y}{x}$ bağıntısına bakıp yalnız $y = x$ yazmak yanlış olurdu: $y = x$ düzlemi, $\theta = \dfrac{5\pi}{4}$ yarım düzlemini de içerir. İki yarım düzlem birlikte $y = x$ düzlemini oluşturur.

*θ* = π/4 denkleminin grafiği: *Z*-ekseniyle sınırlanan yarım düzlem (−2 ≤ *z* ≤ 2 parçası). *XY*-düzlemindeki izi *y* = *x*, *x* ≥ 0 yarı doğrusudur; kesikli yarı doğru *y* = *x* doğrusunun öbür yarısıdır ve *θ* = 5π/4 yarım düzlemine aittir.

$\blacksquare$

Bu iki örneğin sonucunu, üç koordinatın her biri için tek bir önermede toplayabiliriz.

**Önerme 22.2 (Silindirik koordinat yüzeyleri)** $a > 0$, $\theta_0 \in [0, 2\pi)$ ve $c \in \mathbb{R}$ sabitler olsun.

1.  $r = a$ denkleminin grafiği, ekseni $Z$-ekseni ve yarıçapı $a$ olan dik dairesel silindirdir.
2.  $\theta = \theta_0$ denkleminin grafiği, $Z$-ekseniyle sınırlanan ve pozitif $X$-ekseniyle $\theta_0$ açısı yapan yarı doğruyu içeren yarım düzlemdir.
3.  $z = c$ denkleminin grafiği, $XY$-düzlemine paralel olan $z = c$ düzlemidir.

İspat

Birinci madde daha önce gösterildi ([Örnek 22.3](#exm-skk-silindir)). İkinci madde için sabit açılı noktalar örneğindeki ([Örnek 22.4](#exm-skk-yarim-duzlem)) akıl yürütmeyi $\dfrac{\pi}{4}$ yerine $\theta_0$ ile tekrarlarız: $r > 0$ olan noktaların izdüşümü $\theta_0$ açılı yarı doğru üzerindedir ve kot serbesttir; $Z$-ekseninin noktaları ise $(0, \theta_0, z)$ üçlüsüyle denklemi sağlar. Üçüncü madde, kotun iki sistemde de aynı olmasından hemen çıkar.

Böylece bir $P$ noktasının silindirik koordinatları $(r_0, \theta_0, z_0)$ ($r_0 > 0$) ise $P$, $r = r_0$ silindiri, $\theta = \theta_0$ yarım düzlemi ve $z = z_0$ düzlemi üzerindedir. Bu üç yüzeyin ortak noktası yalnız $P$’dir, çünkü üçünü birden sağlayan bir noktanın $r$, $\theta$ ve $z$ değerleri $P$’ninkilerle aynıdır.

Silindirik koordinat yüzeyleri: *r* = 2 silindiri, *θ* = π/4 yarım düzlemi ve *z* = 1 düzlemi (birinci bölgedeki parçaları). Koyu çizgiler ikişer ikişer kesişimlerdir; üçü birden yalnız silindirik koordinatları (2, π/4, 1) olan *P*(√2, √2, 1) noktasında buluşur.

$\blacksquare$

Şimdi dik ve silindirik denklemler arasında her iki yönde çeviri yapalım.

**Örnek 22.5 (Silindirik denklemden bir düzleme)** Silindirik koordinatlardaki denklemi $$5r\cos\theta + 4r\sin\theta = 4z$$ olan geometrik yerin dik koordinatlardaki denklemini bulunuz.

Çözüm

Geçiş formüllerine ([Önerme 22.1](#prp-skk-silindirik-gecis)) göre $r\cos\theta = x$, $r\sin\theta = y$ ve kot iki sistemde aynıdır. Bunları denklemde yerine yazarsak $$5x + 4y = 4z, \qquad\text{yani}\qquad 5x + 4y - 4z = 0$$ bulunur. Bu, başlangıç noktasından geçen ve normal vektörü $(5, 4, -4)$ olan bir düzlemin denklemidir ([Uzayda Düzlem Denklemleri](./uzayda-duzlem-denklemleri.md)).

Değiştirme her iki yönde de geçerli olduğundan kayıp ya da fazlalık yoktur: $Z$-ekseninin noktaları için ($r = 0$) iki denklem de $z = 0$ koşuluna iner, yani iki taraf da $Z$-ekseninden yalnız $O$’yu içerir. $\blacksquare$

**Örnek 22.6 (Silindirik denklemden bir küreye)** Silindirik denklemi $$r^2 + z^2 = -2r\cos\theta - 16r\sin\theta + 8z$$ olan yüzeyin dik koordinatlardaki denklemini bulunuz.

Çözüm

$r^2 = x^2 + y^2$, $r\cos\theta = x$ ve $r\sin\theta = y$ yazarsak $$x^2 + y^2 + z^2 = -2x - 16y + 8z$$ olur. Bütün terimleri sol tarafa toplayıp her değişken için tam kareye tamamlayalım: $$\begin{aligned}
&(x^2 + 2x) + (y^2 + 16y) + (z^2 - 8z) = 0\\[1mm]
\iff\ &(x + 1)^2 - 1 + (y + 8)^2 - 64 + (z - 4)^2 - 16 = 0\\[1mm]
\iff\ &(x + 1)^2 + (y + 8)^2 + (z - 4)^2 = 81.
\end{aligned}$$ $81 = 9^2$ olduğundan bu, merkezi $M(-1, -8, 4)$ ve yarıçapı $9$ olan küre yüzeyinin denklemidir ([Tanım 6.6](uzayda-dik-koordinat-sistemi.md#def-udk-kure)).

Kontrol: $O$ noktası için sol taraf $1 + 64 + 16 = 81$ verir; gerçekten de silindirik denklem $r = 0$, $z = 0$ için $0 = 0$ olur, yani küre başlangıç noktasından geçer. $\blacksquare$

Ters yönde, dik koordinatlarda verilen bir denklemin silindirik karşılığını bulmak için $x = r\cos\theta$, $y = r\sin\theta$ yazar ve mümkün olduğunca $x^2 + y^2 = r^2$ özdeşliğini ve iki kat açı formüllerini kullanırız: $$\cos^2\theta - \sin^2\theta = \cos 2\theta, \qquad 2\sin\theta\cos\theta = \sin 2\theta.$$ Aşağıdaki beş örnek bu çeviriyi gösteriyor.

**Örnek 22.7 (Silindirik karşılık: dördüncü dereceden bir yüzey)** Dik koordinatlarda denklemi $z^2(x^2 + y^2) = (x^2 - y^2)^2$ olan yüzeyin silindirik koordinatlardaki denklemini bulunuz.

Çözüm

$x^2 + y^2 = r^2$ ve $$x^2 - y^2 = r^2\cos^2\theta - r^2\sin^2\theta = r^2\cos 2\theta$$ olduğundan denklem $$z^2 r^2 = \left(r^2\cos 2\theta\right)^2, \qquad\text{yani}\qquad r^2 z^2 = r^4\cos^2 2\theta$$ biçimini alır. Bu, yüzeyin silindirik denklemidir. Sadeleştirmek için iki durumu ayıralım.

**$r = 0$ ise** iki taraf da $0$’dır; yani $Z$-ekseninin bütün noktaları yüzeyin üzerindedir. Dik denklemde de $x = y = 0$ için $0 = 0$ bulunur.

**$r \neq 0$ ise** iki tarafı $r^2$ ile bölebiliriz: $$z^2 = r^2\cos^2 2\theta \iff z = r\cos 2\theta \quad\text{ya da}\quad z = -r\cos 2\theta.$$

Buna göre yüzey, $Z$-ekseni ile $z^2 = r^2\cos^2 2\theta$ yüzeyinin birleşimidir. İki işaretten birini atmak yüzeyin bir kısmını kaybettirir. Örneğin $(1, 0, -1)$ noktası yüzeyin üzerindedir, çünkü $1 \cdot 1 = 1^2$’dir. Bu noktada $r = 1$, $\theta = 0$ ve $z = -1$’dir. $r\cos 0 = 1 \neq z$ ama $-r\cos 0 = -1 = z$ olduğundan nokta yalnız ikinci denklemi sağlar. $\blacksquare$

**Örnek 22.8 (Silindirik karşılık: z kare eşittir 4xy)** Dik koordinatlarda denklemi $z^2 = 4xy$ olan yüzeyin silindirik koordinatlardaki denklemini bulunuz.

Çözüm

$xy = r\cos\theta \cdot r\sin\theta = r^2\sin\theta\cos\theta$ olduğundan iki kat açı formülüyle $$z^2 = 4xy = 4r^2\sin\theta\cos\theta = 2r^2 \cdot 2\sin\theta\cos\theta = 2r^2\sin 2\theta$$ bulunur. Silindirik denklem $z^2 = 2r^2\sin 2\theta$’dır. Burada hiçbir bölme yapılmadığı için iki denklem tam olarak aynı noktaları belirtir. $\blacksquare$

**Örnek 22.9 (Silindirik karşılık: dönel bir yüzey)** Dik koordinatlarda denklemi $x^2 + y^2 - z^2 = 4$ olan yüzeyin silindirik koordinatlardaki denklemini bulunuz.

Çözüm

$x^2 + y^2 = r^2$ yazmak yeterlidir: $$x^2 + y^2 - z^2 = 4 \iff r^2 - z^2 = 4.$$ Denklemde $\theta$ hiç geçmez. Bu, yüzeyin $Z$-ekseni etrafında döndürüldüğünde kendi üzerine geldiğini söyler: her $z$ yüksekliğinde yüzeyin kesiti, yarıçapı $r = \sqrt{4 + z^2}$ olan bir çemberdir. Bu yüzeyi [Özel Yüzeyler](./ozel-yuzeyler.md) bölümünde ayrıntılı inceleyeceğiz. $\blacksquare$

**Örnek 22.10 (Silindirik karşılık: xy eşittir 5)** Dik koordinatlarda denklemi $xy = 5$ olan yüzeyin silindirik koordinatlardaki denklemini bulunuz.

Çözüm

$xy = r^2\sin\theta\cos\theta = \dfrac{1}{2}r^2\sin 2\theta$ olduğundan $$xy = 5 \iff r^2\sin\theta\cos\theta = 5 \iff r^2\sin 2\theta = 10$$ bulunur. Son adımda iki tarafı $2$ ile çarptık. Denklemde $z$ geçmediği için yüzey, $XY$-düzlemindeki $xy = 5$ hiperbolünün $Z$-eksenine paralel olarak kaydırılmasıyla oluşur. $\blacksquare$

**Örnek 22.11 (Silindirik karşılık: bir küre)** Dik koordinatlarda denklemi $x^2 + y^2 + z^2 = 9$ olan yüzeyin silindirik koordinatlardaki denklemini bulunuz.

Çözüm

Yine $x^2 + y^2 = r^2$ yazarız: $$x^2 + y^2 + z^2 = 9 \iff r^2 + z^2 = 9.$$ Bu yüzey, merkezi $O$ ve yarıçapı $3$ olan küredir. Silindirik denklem, dik denklemden yalnız biraz daha kısadır. Küre bir noktaya göre simetrik olduğundan, onun için asıl uygun sistem sıradaki küresel koordinat sistemidir. Orada aynı kürenin denklemi $\rho = 3$ olacak. $\blacksquare$

## 22.2 Küresel koordinatlar

Bir noktaya göre simetrik olan geometrik yerlerle ilgili problemlerde küresel koordinatları kullanmak daha uygundur. Bu sistemde noktanın adresini üç soruyla belirleriz: başlangıç noktasına ne kadar uzak, $Z$-ekseninin pozitif yönünden ne kadar sapmış ve $Z$-ekseni etrafında hangi yönde?

$P(x, y, z)$ noktası ve $P'(x, y, 0)$ izdüşümü silindirik koordinatlardaki gibi olsun. $\rho = |OP|$ diyelim. $P \neq O$ için $\varphi$, $\overrightarrow{OP}$ vektörünün $Z$-ekseninin pozitif yönüyle, yani $e_3 = (0, 0, 1)$ ile yaptığı açı olsun ([Tanım 8.2](ic-carpim.md#def-icc-aci)). İki vektör arasındaki açı olduğu için $0 \leq \varphi \leq \pi$’dir. $\theta$ ise silindirik koordinatlardakiyle aynı açıdır: pozitif $X$-ekseninden $OP'$ yarı doğrusuna ölçülen açı.

**Tanım 22.3 (Küresel koordinatlar)** Yukarıdaki gibi elde edilen $(\rho, \theta, \varphi)$ sıralı üçlüsüne $P$ noktasının **küresel koordinatları** denir. Burada $\rho \geq 0$, $\theta \in [0, 2\pi)$ ve $\varphi \in [0, \pi]$’dir.

Küresel koordinatlar: *ρ* = \|*OP*\|, *φ* pozitif *Z*-ekseni ile *OP* arasındaki açı, *θ* silindirik koordinatlardaki açıdır. *OP*′*P* dik üçgeninden \|*OP*′\| = *ρ* sin *φ* ve *z* = *ρ* cos *φ* okunur. Soluk yüzey, *ρ* = 3 küresinin birinci bölgedeki parçasıdır (şekilde *θ* = π/3, *φ* = π/4).

Yani $\rho$, $P$’nin başlangıç noktasına uzaklığıdır; $\varphi$, $\overrightarrow{OP}$ doğrultusunun “kuzey” yönünden, yani pozitif $Z$-ekseninden ne kadar saptığını ölçer; $\theta$ da silindirik koordinatlardaki gibi $Z$-ekseni etrafındaki yönü verir. Dünya haritasıyla karşılaştırırsak $\theta$ boylama benzer; $\varphi$ ise enlemin kendisi değil, kuzey kutbundan ölçülen kutup uzaklığıdır: enlem $\lambda$ ise $\varphi = \dfrac{\pi}{2} - \lambda$’dır. Pozitif $Z$-ekseni üzerinde $\varphi = 0$, $XY$-düzleminde $\varphi = \dfrac{\pi}{2}$, negatif $Z$-ekseni üzerinde $\varphi = \pi$’dir.

Özel noktalarda koordinatlardan bazıları belirsiz kalır. $O$ için $\rho = 0$’dır; $\theta$ ve $\varphi$ ne olursa olsun $(0, \theta, \varphi)$ üçlüsü $O$’yu gösterir. $Z$-ekseninin $O$’dan farklı noktalarında $\varphi = 0$ ya da $\varphi = \pi$’dir ve $\theta$ belirsizdir.

**Önerme 22.3 (Dik ve küresel koordinatlar arasında geçiş)** $P$ noktasının dik koordinatları $(x, y, z)$, küresel koordinatları $(\rho, \theta, \varphi)$ olsun. Küresel koordinatlardan dik koordinatlara geçiş $$x = \rho\sin\varphi\cos\theta, \qquad y = \rho\sin\varphi\sin\theta, \qquad z = \rho\cos\varphi$$ denklemleriyle yapılır. Tersine $$\rho = \sqrt{x^2 + y^2 + z^2}, \qquad \cos\varphi = \frac{z}{\rho} \quad (\rho > 0)$$ olur ve $\theta$, silindirik koordinatlardaki gibi ([Önerme 22.1](#prp-skk-silindirik-gecis)) bulunur.

İspat

$\rho = |OP| = \sqrt{x^2 + y^2 + z^2}$ eşitliği uzayda uzaklık formülünden ([Teorem 6.1](uzayda-dik-koordinat-sistemi.md#thm-udk-uzaklik)) gelir. $P = O$ ise $\rho = 0$’dır ve $x = y = z = 0$ olduğundan üç geçiş denklemi de her $\theta$, $\varphi$ için sağlanır. Bundan sonra $P \neq O$ alalım.

**$z$ koordinatı.** $\varphi$ açısı, $\overrightarrow{OP} = (x, y, z)$ vektörünün $e_3$ ile yaptığı açıdır, yani üçüncü doğrultu açısıdır ([Tanım 8.6](ic-carpim.md#def-icc-dogrultu-acilari)). Doğrultman kosinüslerinin formülü ([Teorem 8.4](ic-carpim.md#thm-icc-dogrultman-kosinusleri)) $$\cos\varphi = \frac{z}{\|\overrightarrow{OP}\|} = \frac{z}{\rho}, \qquad\text{yani}\qquad z = \rho\cos\varphi$$ verir.

**$|OP'|$ uzunluğu.** $P'(x, y, 0)$ olduğundan $$|OP'|^2 = x^2 + y^2 = \rho^2 - z^2 = \rho^2 - \rho^2\cos^2\varphi = \rho^2\sin^2\varphi$$ olur. $\varphi \in [0, \pi]$ olduğundan $\sin\varphi \geq 0$’dır; karekök alırsak $|OP'| = \rho\sin\varphi$ bulunur. Geometrik olarak: $P'P$ kenarı $Z$-eksenine paralel olduğundan $OP'P$ dik üçgeninin $P$’deki açısı $\varphi$’dir ($z < 0$ için $\pi - \varphi$, sinüsü aynı); hipotenüs $\rho$ olduğundan bu açının karşısındaki dik kenar $|OP'| = \rho\sin\varphi$’dir.

**$x$ ve $y$ koordinatları.** $|OP'|$, $P$’nin silindirik koordinatlarındaki $r$ sayısıdır. Silindirik geçiş formülleri ([Önerme 22.1](#prp-skk-silindirik-gecis)) $$x = |OP'|\cos\theta = \rho\sin\varphi\cos\theta, \qquad y = |OP'|\sin\theta = \rho\sin\varphi\sin\theta$$ verir. $\blacksquare$

İspatın ortasında silindirik ve küresel koordinatlar arasındaki köprüyü de bulduk. Bunu ayrıca yazalım; denklemleri bir sistemden ötekine çevirirken çok işe yarar.

**Sonuç 22.1 (Silindirik ve küresel koordinatlar arasında geçiş)** Bir noktanın silindirik koordinatları $(r, \theta, z)$, küresel koordinatları $(\rho, \theta, \varphi)$ ise ($\theta$ iki sistemde aynıdır) $$r = \rho\sin\varphi, \qquad z = \rho\cos\varphi, \qquad \rho = \sqrt{r^2 + z^2}$$ olur.

İspat

İlk iki eşitlik küresel geçiş formüllerinin ispatında ([Önerme 22.3](#prp-skk-kuresel-gecis)) gösterildi: $r = |OP'| = \rho\sin\varphi$ ve $z = \rho\cos\varphi$. Üçüncüsü için bunların karelerini toplarız: $$r^2 + z^2 = \rho^2\sin^2\varphi + \rho^2\cos^2\varphi = \rho^2.$$ $\rho \geq 0$ olduğundan $\rho = \sqrt{r^2 + z^2}$’dir. $\blacksquare$

Küresel denklem de silindirik denklem gibi tanımlanır; burada birden çok küresel üçlüsü olan noktalar $Z$-ekseninin noktalarıdır.

**Tanım 22.4 (Küresel denklem)** $G(\rho, \theta, \varphi) = 0$ bir denklem olsun. Küresel üçlülerinden en az biri bu denklemi sağlayan noktaların kümesine denklemin **grafiği** denir. Bir geometrik yer bu biçimde bir denklemin grafiği ise $G(\rho, \theta, \varphi) = 0$ denklemine o geometrik yerin **küresel denklemi** denir.

Yani dik denklemden küresel denkleme geçmek için $x$, $y$, $z$ yerine $\rho\sin\varphi\cos\theta$, $\rho\sin\varphi\sin\theta$ ve $\rho\cos\varphi$ yazarız; $x^2 + y^2 + z^2$ gördüğümüz yerde doğrudan $\rho^2$, $x^2 + y^2$ gördüğümüz yerde $\rho^2\sin^2\varphi$ yazmak hesabı kısaltır.

**Örnek 22.12 (Küresel koordinatlardan dik koordinatlara)** Küresel koordinatları $\left(2, \dfrac{3\pi}{4}, \dfrac{\pi}{4}\right)$ olan noktanın dik koordinatlarını bulunuz.

Çözüm

$\rho = 2$, $\theta = \dfrac{3\pi}{4}$, $\varphi = \dfrac{\pi}{4}$’tür. Gereken değerler $$\sin\frac{\pi}{4} = \cos\frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2}, \qquad \cos\frac{3\pi}{4} = -\frac{\sqrt{2}}{2}, \qquad \sin\frac{3\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2}$$ olduğundan geçiş formülleri ([Önerme 22.3](#prp-skk-kuresel-gecis)) $$\begin{aligned}
x &= 2 \cdot \frac{\sqrt{2}}{2} \cdot \left(-\frac{\sqrt{2}}{2}\right) = -1,\\[1mm]
y &= 2 \cdot \frac{\sqrt{2}}{2} \cdot \frac{\sqrt{2}}{2} = 1,\\[1mm]
z &= 2 \cdot \frac{\sqrt{2}}{2} = \sqrt{2}
\end{aligned}$$ verir. Noktanın dik koordinatları $(-1, 1, \sqrt{2})$’dir.

Kontrol: $x^2 + y^2 + z^2 = 1 + 1 + 2 = 4$ bulunur ve bu sayı $\rho^2$’ye eşittir. $\blacksquare$

**Örnek 22.13 (Dik koordinatlardan küresel koordinatlara)** Dik koordinatları $P(\sqrt{3}, 3, 2)$ olan noktanın küresel koordinatlarını bulunuz.

Çözüm

**$\rho$.** $$\rho = \sqrt{(\sqrt{3})^2 + 3^2 + 2^2} = \sqrt{3 + 9 + 4} = \sqrt{16} = 4.$$

**$\theta$.** $x = \sqrt{3} > 0$ ve $y = 3 > 0$ olduğundan izdüşüm $P'(\sqrt{3}, 3, 0)$ birinci bölgededir. Burada $\arctan$’ın verdiği değer doğrudan kullanılabilir: $$\theta = \arctan\frac{3}{\sqrt{3}} = \arctan\sqrt{3} = \frac{\pi}{3}.$$

**$\varphi$.** $\cos\varphi = \dfrac{z}{\rho} = \dfrac{2}{4} = \dfrac{1}{2}$ ve $\varphi \in [0, \pi]$ olduğundan $$\varphi = \arccos\frac{1}{2} = \frac{\pi}{3}$$ bulunur. $\arccos$ tam olarak $[0, \pi]$ aralığında değer aldığı için $\varphi$ seçiminde bölge sorunu yoktur.

Buna göre $P$’nin küresel koordinatları $\left(4, \dfrac{\pi}{3}, \dfrac{\pi}{3}\right)$’tür.

Kontrol: $\sin\dfrac{\pi}{3} = \dfrac{\sqrt{3}}{2}$ ve $\cos\dfrac{\pi}{3} = \dfrac{1}{2}$ olduğundan $$x = 4 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} \cdot \frac{1}{2} = \sqrt{3}, \qquad y = 4 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} = 3, \qquad z = 4 \cdot \frac{1}{2} = 2.$$

*P*(√3, 3, 2) noktası: *ρ* = \|*OP*\| = 4, *XY*-düzlemindeki *P*′ izdüşümü birinci bölgede olduğundan *θ* = π/3, cos *φ* = 2/4 olduğundan *φ* = π/3. Eksenlerdeki çentikler birer birim aralıklıdır.

$\blacksquare$

Silindirik koordinatlarda yaptığımız gibi, küresel koordinatlardan birini sabit tutunca hangi yüzeyleri elde ettiğimize bakalım. Sistem adını birinci örnekten alır.

**Örnek 22.14 (Sabit uzaklıklı noktalar: küre)** Küresel denklemi $\rho = a$ ($a > 0$ sabit) olan geometrik yerin dik koordinatlardaki denklemini bulunuz.

Çözüm

$\rho = \sqrt{x^2 + y^2 + z^2}$ olduğundan $$\rho = a \iff \sqrt{x^2 + y^2 + z^2} = a \iff x^2 + y^2 + z^2 = a^2$$ bulunur; iki taraf da negatif olmadığı için kare almak bilgi kaybettirmez. Geometrik yer, merkezi $O$ ve yarıçapı $a$ olan küredir ([Tanım 6.6](uzayda-dik-koordinat-sistemi.md#def-udk-kure)). Tanımı “$O$’ya uzaklığı $a$ olan noktalar” olan bir yüzeyin, $O$’ya uzaklığı ölçen koordinatta bu kadar basit bir denklemi olması şaşırtıcı değildir. Örneğin silindirik denklemi $r^2 + z^2 = 9$ olan kürenin ([Örnek 22.11](#exm-skk-silindirik-v)) küresel denklemi $\rho = 3$’tür. $\blacksquare$

**Örnek 22.15 (Sabit sapmalı noktalar: koni)** Küresel denklemi $\varphi = \dfrac{\pi}{4}$ olan geometrik yerin dik koordinatlardaki denklemini bulunuz.

Çözüm

**$O$ dışındaki noktalar.** $\varphi = \dfrac{\pi}{4}$ olan bir nokta için [Sonuç 22.1](#cor-skk-silindirik-kuresel) gereğince $$r = \rho\sin\frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2}\rho, \qquad z = \rho\cos\frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2}\rho$$ olur. Buna göre $z = r$, yani $z = \sqrt{x^2 + y^2}$’dir. Bu eşitlik $z \geq 0$ gerektirir. Tersine $z = \sqrt{x^2 + y^2}$ olan ve $O$’dan farklı bir noktada $z > 0$ ve $\rho = \sqrt{2}\,z$ olduğundan $\cos\varphi = \dfrac{z}{\rho} = \dfrac{1}{\sqrt{2}}$, yani $\varphi = \dfrac{\pi}{4}$ bulunur.

**$O$ noktası.** $\left(0, \theta, \dfrac{\pi}{4}\right)$ üçlüsü $O$’yu gösterir ve denklemi sağlar; $O$ da geometrik yere aittir. $z = \sqrt{x^2 + y^2}$ denklemi de $O$ tarafından sağlanır.

Buna göre geometrik yerin dik denklemi $$z = \sqrt{x^2 + y^2}$$ dir. Her $z = c > 0$ yüksekliğindeki kesiti yarıçapı $c$ olan bir çemberdir; tepesi $O$’da, ekseni $Z$-ekseni olan ve $XY$-düzleminin üstünde kalan bir **dairesel koni** yüzeyidir. Yüzeyin her noktası $O$’ya, $Z$-ekseniyle $\dfrac{\pi}{4}$ açı yapan bir doğru parçasıyla bağlanır.

*φ* = π/4 denkleminin grafiği: tepesi *O*’da, ekseni *Z*-ekseni olan ve *XY*-düzleminin üstünde kalan *z* = √(*x*² + *y*²) konisi (0 ≤ *z* ≤ 2,5 parçası). Mavi ana doğru *Z*-ekseniyle π/4 açı yapar; koninin arkasında kalan çizgiler kesiklidir.

$\blacksquare$

**Önerme 22.4 (Küresel koordinat yüzeyleri)** $a > 0$, $\theta_0 \in [0, 2\pi)$ ve $\varphi_0 \in (0, \pi)$ sabitler olsun.

1.  $\rho = a$ denkleminin grafiği, merkezi $O$ ve yarıçapı $a$ olan küredir.
2.  $\theta = \theta_0$ denkleminin grafiği, silindirik koordinatlardaki $\theta = \theta_0$ yarım düzlemidir.
3.  $\varphi = \varphi_0$ denkleminin grafiği, tepesi $O$’da ve ekseni $Z$-ekseni olan, $Z$-ekseninin pozitif yönüyle $\varphi_0$ açısı yapan yarı doğruların oluşturduğu yüzeydir. $\varphi_0 \neq \dfrac{\pi}{2}$ ise bu yüzey bir dairesel koni, $\varphi_0 = \dfrac{\pi}{2}$ ise $XY$-düzlemidir.

İspat

Birinci madde daha önce gösterildi ([Örnek 22.14](#exm-skk-kure-kuresel)). İkinci madde, $\theta$ açısı iki sistemde aynı olduğundan silindirik koordinat yüzeylerinden ([Önerme 22.2](#prp-skk-silindirik-yuzeyler)) çıkar; $Z$-ekseninin noktaları $(\rho, \theta_0, 0)$ ya da $(\rho, \theta_0, \pi)$ üçlüleriyle denklemi sağlar.

Üçüncü madde için koni örneğindeki ([Örnek 22.15](#exm-skk-koni)) hesabı $\varphi_0$ ile tekrarlarız: $O$ dışındaki noktalarda $r = \rho\sin\varphi_0$ ve $z = \rho\cos\varphi_0$ olur. $\varphi_0 = \dfrac{\pi}{2}$ ise $z = 0$ bulunur ve $XY$-düzleminin her noktası denklemi sağlar. $\varphi_0 \neq \dfrac{\pi}{2}$ ise $$z = \frac{\cos\varphi_0}{\sin\varphi_0}\, r = \cot\varphi_0\,\sqrt{x^2 + y^2}$$ bulunur. Tersine, bu denklemi sağlayan ve $O$’dan farklı bir noktada $r = 0$ olamaz (yoksa $z = 0$ olurdu); bu yüzden $r > 0$ ve $$\rho = \sqrt{r^2 + z^2} = r\sqrt{1 + \cot^2\varphi_0} = \frac{r}{\sin\varphi_0}, \qquad \cos\varphi = \frac{z}{\rho} = \cot\varphi_0 \sin\varphi_0 = \cos\varphi_0$$ olur; $\varphi$ ile $\varphi_0$ aynı $[0, \pi]$ aralığında olduğundan $\varphi = \varphi_0$’dır. $\varphi_0 < \dfrac{\pi}{2}$ için bu yüzey $XY$-düzleminin üstünde, $\varphi_0 > \dfrac{\pi}{2}$ için altında kalan bir dairesel konidir; kesiti bulunan her $z$ yüksekliğinde kesit, yarıçapı $|z\tan\varphi_0|$ olan bir çemberdir. $O$ noktası $(0, \theta, \varphi_0)$ üçlüsüyle denklemi sağlar.

Küresel koordinat yüzeyleri: *ρ* = 2 küresi, *φ* = π/4 konisi ve *θ* = π/4 yarım düzlemi (birinci bölgedeki parçaları). Koyu çizgiler ikişer ikişer kesişimlerdir; üçü birden yalnız *P*(1, 1, √2) noktasında, yani küresel koordinatları (2, π/4, π/4) olan noktada buluşur.

Böylece küresel koordinatları $(\rho_0, \theta_0, \varphi_0)$ olan ve $Z$-ekseninde bulunmayan bir nokta, $\rho = \rho_0$ küresinin, $\theta = \theta_0$ yarım düzleminin ve $\varphi = \varphi_0$ konisinin (ya da düzleminin) tek ortak noktasıdır. $\blacksquare$

Son olarak aynı ifadeyi hem silindirik hem küresel koordinatlara çevirelim. Küresel karşılık, silindirik karşılıkta $r$ yerine $\rho\sin\varphi$ yazmakla da elde edilebilir ([Sonuç 22.1](#cor-skk-silindirik-kuresel)); ama burada doğrudan yerine koymayı adım adım göreceğiz.

**Örnek 22.16 (Beşinci dereceden bir denklemin silindirik karşılığı)** $x^2(x^3 - y^3) = x + y$ ifadesinin silindirik koordinatlardaki karşılığını bulunuz.

Çözüm

**Parçaları ayrı ayrı çevirelim.** $x = r\cos\theta$ ve $y = r\sin\theta$ yazarsak $$x^2 = r^2\cos^2\theta, \qquad x + y = r(\cos\theta + \sin\theta)$$ olur. Küp farkı için $a^3 - b^3 = (a - b)(a^2 + ab + b^2)$ özdeşliğini ve $\cos^2\theta + \sin^2\theta = 1$’i kullanalım: $$\begin{aligned}
x^3 - y^3 &= r^3(\cos^3\theta - \sin^3\theta)\\[1mm]
&= r^3(\cos\theta - \sin\theta)(\cos^2\theta + \cos\theta\sin\theta + \sin^2\theta)\\[1mm]
&= r^3(\cos\theta - \sin\theta)(1 + \cos\theta\sin\theta).
\end{aligned}$$

**Denklemde yerine koyalım.** $$r^5\cos^2\theta\,(\cos\theta - \sin\theta)(1 + \cos\theta\sin\theta) = r(\cos\theta + \sin\theta).$$

**Sadeleştirelim.** $r \neq 0$ ise iki tarafı $r$ ile bölebiliriz: $$r^4\cos^2\theta\,(\cos\theta - \sin\theta)(1 + \cos\theta\sin\theta) = \cos\theta + \sin\theta.$$ Bölerken $Z$-ekseninin noktalarını ($r = 0$) kaybetmiş olabiliriz; kontrol edelim. Dik denklemde $x = y = 0$ için $0 = 0$ bulunur, yani $Z$-ekseni geometrik yere aittir. Son denklemde $r = 0$ yazılırsa $\cos\theta + \sin\theta = 0$ koşulu kalır ve $\theta = \dfrac{3\pi}{4}$ bu koşulu sağlar. $(0, 0, z)$ noktasının $\left(0, \dfrac{3\pi}{4}, z\right)$ üçlüsü denklemi sağladığından, grafiğin tanımı ([Tanım 22.2](#def-skk-silindirik-denklem)) gereği $Z$-ekseni son denklemin grafiğinde de vardır. Hiçbir nokta kaybolmamıştır.

Buna göre aranan silindirik denklem $$r^4\cos^2\theta\,(\cos\theta - \sin\theta)(1 + \cos\theta\sin\theta) = \cos\theta + \sin\theta$$ dir. Denklemde $z$ geçmediği için geometrik yer, $XY$-düzlemindeki bir eğrinin $Z$-eksenine paralel kaydırılmasıyla oluşan bir silindir yüzeyidir. $\blacksquare$

**Örnek 22.17 (Beşinci dereceden bir denklemin küresel karşılığı)** $x^2(x^3 - y^3) = x + y$ ifadesinin küresel koordinatlardaki karşılığını bulunuz.

Çözüm

$x = \rho\sin\varphi\cos\theta$ ve $y = \rho\sin\varphi\sin\theta$ yazacağız ($z$ ifadede geçmediği için $z = \rho\cos\varphi$ gerekmez).

**Parçaları ayrı ayrı çevirelim.** $$x^2 = \rho^2\sin^2\varphi\cos^2\theta, \qquad x + y = \rho\sin\varphi\,(\cos\theta + \sin\theta).$$ Küp farkını çarpanlarına ayırırsak $$\begin{aligned}
x^3 - y^3 &= (x - y)(x^2 + xy + y^2)\\[1mm]
&= \rho\sin\varphi\,(\cos\theta - \sin\theta)\\[1mm]
&\quad\cdot \left(\rho^2\sin^2\varphi\cos^2\theta + \rho^2\sin^2\varphi\cos\theta\sin\theta + \rho^2\sin^2\varphi\sin^2\theta\right)\\[1mm]
&= \rho\sin\varphi\,(\cos\theta - \sin\theta) \cdot \rho^2\sin^2\varphi\,(1 + \cos\theta\sin\theta)
\end{aligned}$$ bulunur; son adımda $\rho^2\sin^2\varphi$ ortak çarpan alınıp $\cos^2\theta + \sin^2\theta = 1$ kullanıldı.

**Denklemde yerine koyalım.** Sol tarafta $\rho\sin\varphi$’nin kuvvetlerini toplarsak ($2 + 1 + 2 = 5$) $$\rho^5\sin^5\varphi\cos^2\theta\,(\cos\theta - \sin\theta)(1 + \cos\theta\sin\theta) = \rho\sin\varphi\,(\cos\theta + \sin\theta)$$ olur.

**Sadeleştirelim.** $\rho\sin\varphi \neq 0$, yani nokta $Z$-ekseninde değilse iki tarafı $\rho\sin\varphi$ ile bölebiliriz: $$\rho^4\sin^4\varphi\cos^2\theta\,(\cos\theta - \sin\theta)(1 + \cos\theta\sin\theta) = \cos\theta + \sin\theta.$$ $Z$-ekseninin noktaları yine kaybolmaz: bu noktalarda $\rho\sin\varphi = 0$ olduğundan son denklem $\cos\theta + \sin\theta = 0$ koşuluna iner ve $\theta = \dfrac{3\pi}{4}$ ile sağlanır.

Buna göre aranan küresel denklem $$\rho^4\sin^4\varphi\cos^2\theta\,(\cos\theta - \sin\theta)(1 + \cos\theta\sin\theta) = \cos\theta + \sin\theta$$ dir. Silindirik karşılıkta ([Örnek 22.16](#exm-skk-karisik-silindirik)) $r$ yerine $\rho\sin\varphi$ yazarak da aynı sonuca ulaşılır. $\blacksquare$

## 22.3 Uzayda kutupsal koordinatlar

Düzlemde kutupsal koordinatlar bir noktayı kutba uzaklığı ve kutupsal eksenle yaptığı açıyla belirliyordu ([Tanım 5.3](paralel-ve-kutupsal-koordinatlar.md#def-pkk-kutupsal-koordinatlar)). Uzayda tek bir açı yetmez; bir vektörün doğrultusunu üç eksenle yaptığı açılar, yani doğrultu açıları belirler ([Tanım 8.6](ic-carpim.md#def-icc-dogrultu-acilari)). Bu iki fikri birleştirirsek uzayda kutupsal koordinatları elde ederiz.

**Tanım 22.5 (Uzayda kutupsal koordinatlar)** $P \neq O$ bir nokta, $\rho = |OP|$ olsun. $\overrightarrow{OP}$ vektörünün $X$-, $Y$- ve $Z$-eksenlerinin pozitif yönleriyle yaptığı açılar sırasıyla $\alpha$, $\beta$ ve $\gamma$ olsun. $(\rho, \alpha, \beta, \gamma)$ sıralı dörtlüsüne $P$ noktasının **kutupsal koordinatları** denir. Burada $\rho > 0$ ve $\alpha, \beta, \gamma \in [0, \pi]$’dir.

Uzayda kutupsal koordinatlar: *ρ* = \|*OP*\| ve *OP* vektörünün *X*-, *Y*-, *Z*-eksenlerinin pozitif yönleriyle yaptığı *α*, *β*, *γ* doğrultu açıları. Her açı yayı, açının ölçüldüğü eksenin rengindedir.

Yani $\rho$, küresel koordinatlardaki gibi başlangıç noktasına uzaklıktır; $\alpha$, $\beta$, $\gamma$ ise $\overrightarrow{OP}$ vektörünün doğrultu açılarıdır.

**Önerme 22.5 (Dik ve uzayda kutupsal koordinatlar arasında geçiş)** $P \neq O$ noktasının dik koordinatları $(x, y, z)$, kutupsal koordinatları $(\rho, \alpha, \beta, \gamma)$ olsun. O zaman $$x = \rho\cos\alpha, \qquad y = \rho\cos\beta, \qquad z = \rho\cos\gamma, \qquad \rho = \sqrt{x^2 + y^2 + z^2}$$ ve $$\cos^2\alpha + \cos^2\beta + \cos^2\gamma = 1$$ olur.

İspat

$\rho = |OP| = \sqrt{x^2 + y^2 + z^2}$ uzaklık formülünden ([Teorem 6.1](uzayda-dik-koordinat-sistemi.md#thm-udk-uzaklik)) gelir. $\alpha$, $\beta$, $\gamma$ açıları $\overrightarrow{OP} = (x, y, z)$ vektörünün doğrultu açıları olduğundan doğrultman kosinüslerinin formülü ([Teorem 8.4](ic-carpim.md#thm-icc-dogrultman-kosinusleri)) $$\cos\alpha = \frac{x}{\rho}, \qquad \cos\beta = \frac{y}{\rho}, \qquad \cos\gamma = \frac{z}{\rho}$$ verir; $\rho$ ile çarparak ilk üç eşitliği buluruz. Aynı teorem kareler toplamının $1$ olduğunu da söyler, çünkü $\cos\alpha$, $\cos\beta$ ve $\cos\gamma$, $\overrightarrow{OP}$ vektörünün doğrultman kosinüsleridir. $\blacksquare$

Dört sayıyla bir uzay noktası tarif etmek fazlalıktır; son eşitlik bu fazlalığı gösterir. İki açının kosinüsü biliniyorsa üçüncünün kosinüsü işaret dışında belirlidir. Bu dörtlüyü küresel koordinatlara bağlamak da kolaydır.

**Önerme 22.6 (Uzayda kutupsal ve küresel koordinatlar)** $P \neq O$ noktasının küresel koordinatları $(\rho, \theta, \varphi)$, kutupsal koordinatları $(\rho, \alpha, \beta, \gamma)$ ise $$\gamma = \varphi, \qquad \cos\alpha = \sin\varphi\cos\theta, \qquad \cos\beta = \sin\varphi\sin\theta$$ olur.

İspat

İki sistemde de $\rho = |OP|$’dir. $\gamma$ ve $\varphi$ açılarının ikisi de $\overrightarrow{OP}$ ile $Z$-ekseninin pozitif yönü arasındaki açıdır; bu yüzden $\gamma = \varphi$’dir. Öteki iki eşitlik için $x$’in iki ifadesini karşılaştırırız: Kutupsal geçiş formülleri ([Önerme 22.5](#prp-skk-kutupsal-gecis)) $x = \rho\cos\alpha$, küresel geçiş formülleri ([Önerme 22.3](#prp-skk-kuresel-gecis)) $x = \rho\sin\varphi\cos\theta$ verir. $\rho > 0$ ile bölerek $\cos\alpha = \sin\varphi\cos\theta$ bulunur. $y$ için aynı karşılaştırma $\cos\beta = \sin\varphi\sin\theta$ verir. $\blacksquare$

**Örnek 22.18 (Dik koordinatlardan uzayda kutupsal koordinatlara)** Dik koordinatları $(3, 2, \sqrt{3})$ olan $P$ noktasının kutupsal koordinatlarını bulunuz.

Çözüm

**$\rho$.** $$\rho = \sqrt{3^2 + 2^2 + (\sqrt{3})^2} = \sqrt{9 + 4 + 3} = \sqrt{16} = 4.$$

**Açılar.** [Önerme 22.5](#prp-skk-kutupsal-gecis) gereğince her açının kosinüsü ilgili koordinatın $\rho$’ya bölümüdür. Açılar $[0, \pi]$ aralığında olduğundan $\arccos$ ile tek türlü bulunur: $$\alpha = \arccos\frac{3}{4}, \qquad \beta = \arccos\frac{2}{4} = \arccos\frac{1}{2} = \frac{\pi}{3}, \qquad \gamma = \arccos\frac{\sqrt{3}}{4}.$$

Buna göre $P$’nin kutupsal koordinatları $$\left(4,\ \arccos\frac{3}{4},\ \frac{\pi}{3},\ \arccos\frac{\sqrt{3}}{4}\right)$$ dir.

Kontrol: $$\cos^2\alpha + \cos^2\beta + \cos^2\gamma = \frac{9}{16} + \frac{4}{16} + \frac{3}{16} = 1.$$ $\blacksquare$

## 22.4 Alıştırmalar

**Alıştırma 22.1 (Eyer yüzeyinin dik denklemi)** Silindirik denklemi $z = r^2\cos 2\theta$ olan yüzeyin dik koordinatlardaki denklemini bulunuz.

Çözüm

İki kat açı formülüyle $\cos 2\theta = \cos^2\theta - \sin^2\theta$ yazalım: $$z = r^2(\cos^2\theta - \sin^2\theta) = (r\cos\theta)^2 - (r\sin\theta)^2.$$ $r\cos\theta = x$ ve $r\sin\theta = y$ olduğundan ([Önerme 22.1](#prp-skk-silindirik-gecis)) $$z = x^2 - y^2$$ bulunur. $Z$-ekseninin noktaları için ($r = 0$) iki denklem de $z = 0$ verir; bu yüzden iki denklem aynı noktaları belirtir.

Bu yüzey **hiperbolik paraboloittir**; biçimi yüzünden eyer yüzeyi diye de anılır. $XZ$-düzlemiyle ($y = 0$) kesiti yukarı açılan $z = x^2$ parabolü, $YZ$-düzlemiyle ($x = 0$) kesiti aşağı açılan $z = -y^2$ parabolüdür. Yüzeyi [Özel Yüzeyler](./ozel-yuzeyler.md) bölümünde ayrıntılı inceleyeceğiz.

*z* = *x*² − *y*² eyer yüzeyinin −1,5 ≤ *x*, *y* ≤ 1,5 parçası. *XZ*-düzlemiyle kesiti yukarı açılan *z* = *x*² parabolü, *YZ*-düzlemiyle kesiti aşağı açılan *z* = −*y*² parabolüdür; ikisi *O* eyer noktasında buluşur.

$\blacksquare$

**Alıştırma 22.2 (Eyer yüzeyinin küresel denklemi)** Silindirik denklemi $z = r^2\cos 2\theta$ olan yüzeyin küresel koordinatlardaki denklemini bulunuz.

Çözüm

[Sonuç 22.1](#cor-skk-silindirik-kuresel) gereğince $r = \rho\sin\varphi$ ve $z = \rho\cos\varphi$’dir; $\theta$ iki sistemde aynıdır. Bunları yerine yazarsak $$\rho\cos\varphi = (\rho\sin\varphi)^2(\cos^2\theta - \sin^2\theta), \qquad\text{yani}\qquad \rho\cos\varphi = \rho^2\sin^2\varphi\cos 2\theta$$ bulunur. Bu, yüzeyin küresel denklemidir.

İstersek $\rho$ ile de sadeleştirebiliriz. $\rho \neq 0$ için iki tarafı $\rho$ ile bölersek $$\cos\varphi = \rho\sin^2\varphi\cos 2\theta$$ olur. Başlangıç noktası bu sırada kaybolmaz: $O$ yüzeyin üzerindedir ($0 = 0 - 0$) ve $\rho = 0$ için son denklem $\cos\varphi = 0$ koşuluna iner; $\left(0, \theta, \dfrac{\pi}{2}\right)$ üçlüsü bu koşulu sağlar. Dolayısıyla iki biçim de aynı yüzeyi belirtir. $\blacksquare$

**Alıştırma 22.3 (Bir noktanın uzayda kutupsal koordinatları)** Dik koordinatlarda verilen $P(\sqrt{2}, 2, \sqrt{2})$ noktasının kutupsal koordinatlarını bulunuz.

Çözüm

**$\rho$.** $$\rho = \sqrt{x^2 + y^2 + z^2} = \sqrt{2 + 4 + 2} = \sqrt{8} = 2\sqrt{2}.$$

**Açılar.** [Önerme 22.5](#prp-skk-kutupsal-gecis) gereğince $\cos\alpha = \dfrac{x}{\rho}$, $\cos\beta = \dfrac{y}{\rho}$, $\cos\gamma = \dfrac{z}{\rho}$’dur: $$\begin{aligned}
\cos\alpha &= \frac{\sqrt{2}}{2\sqrt{2}} = \frac{1}{2} &&\Longrightarrow\ \alpha = \frac{\pi}{3},\\[1mm]
\cos\beta &= \frac{2}{2\sqrt{2}} = \frac{1}{\sqrt{2}} &&\Longrightarrow\ \beta = \frac{\pi}{4},\\[1mm]
\cos\gamma &= \frac{\sqrt{2}}{2\sqrt{2}} = \frac{1}{2} &&\Longrightarrow\ \gamma = \frac{\pi}{3}.
\end{aligned}$$ Açılar $[0, \pi]$ aralığında aranır ve $\arccos$ bu aralıkta tek değer verir.

Buna göre $P$’nin kutupsal koordinatları $\left(2\sqrt{2}, \dfrac{\pi}{3}, \dfrac{\pi}{4}, \dfrac{\pi}{3}\right)$’tür.

Kontrol: $$\cos^2\alpha + \cos^2\beta + \cos^2\gamma = \frac{1}{4} + \frac{1}{2} + \frac{1}{4} = 1.$$ $\blacksquare$

**Alıştırma 22.4 (XY-düzleminin altındaki bir noktanın küresel koordinatları)** Dik koordinatları $P(1, -1, -\sqrt{6})$ olan noktanın küresel koordinatlarını bulunuz.

Çözüm

**$\rho$.** $\rho = \sqrt{1 + 1 + 6} = \sqrt{8} = 2\sqrt{2}$.

**$\theta$.** $x = 1 > 0$, $y = -1 < 0$ olduğundan izdüşüm $P'(1, -1, 0)$ dördüncü bölgededir, yani $\dfrac{3\pi}{2} < \theta < 2\pi$ olmalıdır. $\tan\theta = \dfrac{-1}{1} = -1$’dir; tanjantı $-1$ olan açılar $\dfrac{3\pi}{4}$ ve $\dfrac{7\pi}{4}$’tür. Dördüncü bölgedeki $\theta = \dfrac{7\pi}{4}$’tür.

**$\varphi$.** $$\cos\varphi = \frac{z}{\rho} = \frac{-\sqrt{6}}{2\sqrt{2}} = -\frac{\sqrt{3}}{2}$$ ve $\varphi \in [0, \pi]$ olduğundan $\varphi = \dfrac{5\pi}{6}$’dır. $\varphi > \dfrac{\pi}{2}$ çıkması, noktanın $XY$-düzleminin altında olmasıyla ($z < 0$) uyumludur.

Buna göre küresel koordinatlar $\left(2\sqrt{2}, \dfrac{7\pi}{4}, \dfrac{5\pi}{6}\right)$’dır. Bu arada silindirik koordinatlar da hemen okunur: $r = \sqrt{1 + 1} = \sqrt{2}$ olduğundan $\left(\sqrt{2}, \dfrac{7\pi}{4}, -\sqrt{6}\right)$’dır.

Kontrol: $\sin\dfrac{5\pi}{6} = \dfrac{1}{2}$ olduğundan [Sonuç 22.1](#cor-skk-silindirik-kuresel) $r = 2\sqrt{2} \cdot \dfrac{1}{2} = \sqrt{2}$ ve $z = 2\sqrt{2} \cdot \left(-\dfrac{\sqrt{3}}{2}\right) = -\sqrt{6}$ verir. $\blacksquare$

**Alıştırma 22.5 (Küresel denklemi verilen bir küre)** Küresel denklemi $\rho = 4\cos\varphi$ olan geometrik yerin dik koordinatlardaki denklemini bulunuz ve geometrik yeri tanımlayınız.

Çözüm

**$\rho$ ile çarpalım.** $\rho^2 = x^2 + y^2 + z^2$ ve $\rho\cos\varphi = z$ bağıntılarını kullanabilmek için iki tarafı $\rho$ ile çarparız: $$\rho^2 = 4\rho\cos\varphi \iff x^2 + y^2 + z^2 = 4z.$$ Çarpma, $\rho = 0$ olan noktayı, yani $O$’yu yeni denkleme eklemiş olabilir. Ama $O$ zaten geometrik yerdedir: $\left(0, \theta, \dfrac{\pi}{2}\right)$ üçlüsü $0 = 4\cos\dfrac{\pi}{2}$ eşitliğini sağlar. Tersine, $O$’dan farklı ve $x^2 + y^2 + z^2 = 4z$ denklemini sağlayan bir noktada $\rho^2 = 4\rho\cos\varphi$ ve $\rho > 0$ olduğundan $\rho = 4\cos\varphi$ bulunur. Yani iki denklem aynı noktaları belirtir.

**Tam kareye tamamlayalım.** $$x^2 + y^2 + z^2 - 4z = 0 \iff x^2 + y^2 + (z - 2)^2 = 4.$$ Geometrik yer, merkezi $M(0, 0, 2)$ ve yarıçapı $2$ olan küredir. Bu küre $XY$-düzlemine $O$’da teğettir.

**Geometrik yorum.** $N(0, 0, 4)$ noktası kürenin en üst noktasıdır ve $ON$, kürenin bir çapıdır. Küre üzerindeki $O$ ve $N$’den farklı bir $P$ noktası için $OPN$ üçgeninin $P$’deki açısı, çapı gören çevre açı olduğu için diktir. Bu dik üçgende $|ON| = 4$ hipotenüs ve $O$’daki açı $\varphi$ olduğundan $|OP| = 4\cos\varphi$ olur; denklem tam olarak bunu söyler.

*ρ* = 4 cos *φ* küresi: merkezi *M*(0, 0, 2), yarıçapı 2, *XY*-düzlemine *O*’da teğet. *ON* bir çap olduğundan *OPN* üçgeni *P*’de diktir ve \|*OP*\| = 4 cos *φ* olur (şekilde *P*(0, 2, 2), *φ* = π/4).

$\blacksquare$

**Alıştırma 22.6 (Dik denklemi verilen bir koninin küresel denklemi)** Dik koordinatlarda denklemi $x^2 + y^2 = z^2$ olan yüzeyin küresel koordinatlardaki denklemini bulunuz ve yüzeyi tanımlayınız.

Çözüm

**Yerine koyalım.** $x^2 + y^2 = \rho^2\sin^2\varphi$ ve $z^2 = \rho^2\cos^2\varphi$ olduğundan $$\rho^2\sin^2\varphi = \rho^2\cos^2\varphi \iff \rho^2(\cos^2\varphi - \sin^2\varphi) = 0 \iff \rho^2\cos 2\varphi = 0$$ bulunur.

**Sadeleştirelim.** $\rho \neq 0$ ise $\cos 2\varphi = 0$ olmalıdır. $\varphi \in [0, \pi]$ iken $2\varphi \in [0, 2\pi]$’dir ve bu aralıkta kosinüsü sıfır olan açılar $\dfrac{\pi}{2}$ ile $\dfrac{3\pi}{2}$’dir. Buna göre $$\varphi = \frac{\pi}{4} \qquad\text{ya da}\qquad \varphi = \frac{3\pi}{4}$$ bulunur. $O$ noktası da kaybolmaz: $\cos 2\varphi = 0$ denklemini $\left(0, \theta, \dfrac{\pi}{4}\right)$ üçlüsü sağlar. Küresel denklem $\cos 2\varphi = 0$’dır.

**Yüzeyi tanıyalım.** [Önerme 22.4](#prp-skk-kuresel-yuzeyler) gereğince $\varphi = \dfrac{\pi}{4}$, $XY$-düzleminin üstünde kalan $z = \sqrt{x^2 + y^2}$ konisidir ([Örnek 22.15](#exm-skk-koni)). $\varphi = \dfrac{3\pi}{4}$ ise $\cot\dfrac{3\pi}{4} = -1$ olduğundan altta kalan $z = -\sqrt{x^2 + y^2}$ konisidir. Yüzey, tepeleri $O$’da birleşen bu iki koninin birleşimidir; buna **çift koni** denir. Dik denklemde bunu $z^2 = x^2 + y^2 \iff z = \pm\sqrt{x^2 + y^2}$ diye görürüz.

*x*² + *y*² = *z*² çift konisi (\|*z*\| ≤ 2,2 parçası): üstteki *φ* = π/4 konisi ile alttaki *φ* = 3π/4 konisinin birleşimi. İki açı da pozitif *Z*-ekseninden ölçülür; koninin arkasında kalan çizgiler kesiklidir.

$\blacksquare$

Bu bölümde uzayda üç yeni adres sistemi kurduk. Silindirik koordinatlar $Z$-ekseni etrafında simetrik yüzeyleri, küresel koordinatlar başlangıç noktası etrafında simetrik yüzeyleri sade denklemlerle yazmamızı sağladı; uzayda kutupsal koordinatlar ise bir noktayı uzaklığı ve doğrultu açılarıyla tarif etti. Yol boyunca silindir, küre, koni ve eyer yüzeyiyle karşılaştık. Sonraki bölümde, [Özel Yüzeyler](./ozel-yuzeyler.md) bölümünde, bu yüzeyleri ve benzerlerini sistemli biçimde tanımlayıp inceleyeceğiz.
